Vrata & Dharma-shastra
Ritual Vows & Sacred Observances
Prescriptions for vratas (religious vows), fasting observances, festival rites, and their spiritual merit according to dharma-shastra.
Adhyayas in Vrata & Dharma-shastra
Adhyaya 175
Chapter 175 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni: Expiations)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ଉପଦେଶଚକ୍ରର ସମାପ୍ତି କରାଯାଇ, ତାହାକୁ ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ଧର୍ମ-ରକ୍ଷାର ବ୍ୟାପକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ଅଂଶ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି। ଆଗ୍ନେୟ ପଦ୍ଧତିରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କେବଳ ଦଣ୍ଡ ନୁହେଁ; ଅପରାଧ ପରେ ସାଧକଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା ପୁନରୁଦ୍ଧାରମୂଳକ କର୍ମ-ବିଜ୍ଞାନ। ବ୍ରତର ଔପଚାରିକ ଲକ୍ଷଣ-ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସମାପ୍ତି ଏକ ଧାରାବାହିକତା ଦେଖାଏ—ଶାସନ ଭଙ୍ଗିଲେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସୁଧାରେ, ଶାସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ ବ୍ରତ ନିବାରଣ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ। ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଉପଦେଶକ ସ୍ୱରେ ନୀତି-ଆଶୟ, ଆଚାରକ୍ରିୟା ଓ ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ନିଶ୍ଚିତ, ପୁନରାବୃତ୍ତିଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସହ ଯୋଡ଼ି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରଗତି ଦର୍ଶାନ୍ତି। ଏହି ସନ୍ଧି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର କାଳ-ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଓ ନିୟମ-ଢାଞ୍ଚା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରେ; ସମୟ, ଆହାର, ଶୁଚିତା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଦାନର ନିୟମ—ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଉଭୟର ଏକେ ତକନିକୀ ଆଧାର—ଲୋକସ୍ଥିରତା ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ।
Adhyaya 176
Pratipadā-vratāni (Vows Observed on the Lunar First Day)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ପ୍ରତିପଦା-ଆଧାରିତ ବ୍ରତମାନଙ୍କର ସୁସଂଗଠିତ ବିବରଣୀ ଆରମ୍ଭ କରି, ଚାନ୍ଦ୍ରମାସର ପ୍ରଥମ ତିଥିକୁ ବର୍ଷଭରି ଅନୁଶାସନର ପବିତ୍ର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ଭାବେ ଦର୍ଶାନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକ, ଆଶ୍ୱୟୁଜ ଓ ଚୈତ୍ରର ପ୍ରତିପଦାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତିଥି ବୋଲି କହି କାଳକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦେବତା-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଉପାସନା ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ପରେ ବ୍ରତ-ପ୍ରଣାଳୀ: ଉପବାସ ନିୟମ (ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ନତ୍ୟାଗ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭୋଜନକ୍ରମ), ‘ଓଁ ତତ୍ ସତ୍ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ’ ମନ୍ତ୍ରଜପ ଗାୟତ୍ରୀ ସହ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ—ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ଜଟାଧାରୀ, ଅକ୍ଷମାଳା ଓ ସ୍ରୁବ ଧାରଣକାରୀ, କମଣ୍ଡଲୁଯୁକ୍ତ। ଦାନକୁ ନୀତିମୟ ଫଳ ଭାବେ—ସାମର୍ଥ୍ୟାନୁସାରେ କ୍ଷୀରଦାନ—ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି; ଫଳ: ପବିତ୍ରତା, ସ୍ୱର୍ଗଭୋଗ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଲୋକିକ ସମୃଦ୍ଧି। ପରେ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ଧନ୍ୟବ୍ରତ ନକ୍ତ ନିୟମ ଓ ହୋମ ସହ, ତାପରେ ଏକ ବର୍ଷ ଅଗ୍ନିପୂଜା, ଶେଷରେ କପିଳା ଗାଈ ଦାନ। ଅନ୍ତେ ଶିଖୀବ୍ରତ ଓ ତାହାର ଫଳ—ବୈଶ୍ୱାନର ପଦ/ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି—କହି ଭୁକ୍ତି ଓ ଉଚ୍ଚ ଗତି ଉଭୟକୁ ବ୍ରତାଚରଣ ସହ ଯୋଡ଼େ।
Adhyaya 177
Adhyāya 177 — Dvitīyā-vratāni (Observances for the Lunar Second Day)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱିତୀୟା-ତିଥିକେନ୍ଦ୍ରିକ ବ୍ରତମାନଙ୍କର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ମାସ–ପକ୍ଷ–ତିଥିର ସଠିକତା ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହିଁ ପାଇଁ ଆଚାରିକ ଢାଞ୍ଚା ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ ଦ୍ୱିତୀୟା-ବ୍ରତ: ପୁଷ୍ପାହାର (ଫୁଲ ଆହାର) ରଖି ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ପୂଜା କଲେ ସମୃଦ୍ଧି, ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟାର ଏକ ଭେଦରେ ଯମ-ପୂଜା ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପରେ ଶ୍ରାବଣ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱିତୀୟାର ଅଶୂନ୍ୟ-ଶୟନ ବ୍ରତ—ଗୃହପରମ୍ପରା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅଗ୍ନି, ଦେବତା, ପିତୃଗଣ ଓ ଦାମ୍ପତ୍ୟ-ଏକତା ସୁରକ୍ଷା; ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ, ପୂଜା, ପ୍ରତିମାସ ସୋମଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରସହ ଅର୍ଘ୍ୟ, ଘୃତ-ହୋମ, ରାତ୍ରି-ନିୟମ ଓ ଦାନବିଧି (ବିଶେଷତଃ ଶୟ୍ୟା, ଦୀପ, ପାତ୍ର, ଛତା, ପାଦୁକା, ଆସନ, କଳଶ, ପ୍ରତିମା, ଭାଣ୍ଡ)। କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର କାନ୍ତି-ବ୍ରତ—ରାତିରେ ମାତ୍ର ଭୋଜନ ଓ ବଳ–କେଶବ ପୂଜାରେ ତେଜ, ଆୟୁ ଓ ଆରୋଗ୍ୟ। ଶେଷରେ ପୌଷ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟାରୁ ଚାରିଦିନିଆ ଶିଷ୍ଣୁ-ବ୍ରତ—କ୍ରମେ ସ୍ନାନ (ସରିଷ, କଳା ତିଳ, ବଚା, ସର୍ବୌଷଧି), କୃଷ୍ଣ/ଅଚ୍ୟୁତ/ଅନନ୍ତ/ହୃଷୀକେଶ ନାମରେ ପୁଷ୍ପନ୍ୟାସସହ ପୂଜା, ଚନ୍ଦ୍ର-ଅର୍ଘ୍ୟ ବିଶେଷଣ ସହ, ଫଳରେ ଦୀର୍ଘ ଶୁଦ୍ଧି; ପାଠଭେଦ ଓ ରାଜା, ନାରୀ, ଦେବମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Adhyaya 178
Tṛtīyā-vratāni (Vows for the Third Lunar Day): Lalitā Tṛtīyā, Mūla-Gaurī Vrata, and Saubhāgya Observances
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱିତୀୟା-ବ୍ରତରୁ ତୃତୀୟା-ବ୍ରତକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏହା ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟାରେ ମୂଳା-ଗୌରୀ ବ୍ରତ—ଗୌରୀଙ୍କ ହର (ଶିବ) ସହ ବିବାହସ୍ମରଣ—ତିଳସ୍ନାନ ଶୁଦ୍ଧିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ଗୌରୀସହ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସଂଯୁକ୍ତ ପୂଜା ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଫଳ’ ଆଦି ମଙ୍ଗଳ ଉପହାରରେ ବିଧିତ। ପରେ ମନ୍ତ୍ର-ନ୍ୟାସ/ଅଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସର ଦୀର୍ଘ କ୍ରମ—ପାଦରୁ ଶିର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଙ୍ଗେ ଦିବ୍ୟ ନାମ-ଶକ୍ତିର ବିନ୍ୟାସ—ଦେହପୂଜାରେ ଶିବ-ଶକ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଏକତ୍ର କରେ। ପୁଷ୍ପ, ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ, ମାସାନୁସାରେ ଅର୍ପଣକ୍ରମ ଓ ଶେଷରେ ଦାନବିଧି—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ସମ୍ମାନ, ବସ୍ତୁସମୂହ ଦାନ, ଏବଂ ଗୋସହିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଉମା–ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରତିମାଦାନ—ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବୈଶାଖ, ଭାଦ୍ରପଦ/ନାଭସ୍ୟ, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ବିକଳ୍ପ କାଳ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପୁନଃପୁନଃ ପୂଜା ସହ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ଜପ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ସୌଭାଗ୍ୟ-ବ୍ରତ (ବିଶେଷତଃ ଫାଲ୍ଗୁନ ତୃତୀୟାରେ ଲବଣତ୍ୟାଗ) ଓ ତୃତୀୟାଗୁଡ଼ିକରେ ଦେବୀରୂପ କ୍ରମ କହି ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ସ୍ୱର୍ଗଫଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 179
Caturthī-vratāni (Vows of the Fourth Lunar Day)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଚତୁର୍ଥୀ-ଆଧାରିତ ବ୍ରତମାନଙ୍କୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ଏଗୁଡ଼ିକ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁଇଁ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ପାଠ/ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ଭେଦର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂଚନା, ପରେ ମାସ ଓ ତିଥି ଅନୁସାରେ ବିଧି। ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଥୀରେ ଉପବାସ ଓ ପୂଜା; ପୂଜାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଦେବଙ୍କ ‘ଗୁଣ’କୁ ରଖାଯାଏ। ପଞ୍ଚମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିଳ-ଭାତ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ ବର୍ଷଭରି ନିର୍ବିଘ୍ନ କଲ୍ୟାଣ; ମୂଳମନ୍ତ୍ର “ଗଂ ସ୍ୱାହା” ଓ “ଗାମ୍” ଆଦି ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟାଦି ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ। “ଆଗଚ୍ଛ ଉଲ୍କା”ରେ ଆବାହନ ଓ “ଗଚ୍ଛ ଉଲ୍କା”ରେ ବିସର୍ଜନ; ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ସୁଗନ୍ଧ, ମୋଦକ ନୈବେଦ୍ୟ, ଏବଂ ଗଣେଶ-ଗାୟତ୍ରୀ ଶୈଳୀର ଅତିରିକ୍ତ ମନ୍ତ୍ର। ଶେଷରେ ଭାଦ୍ରପଦ ଚତୁର୍ଥୀ କୃଚ୍ଛ୍ର, ଫାଲ୍ଗୁନ ଚତୁର୍ଥୀ ରାତ୍ରି-ଉପବାସ ‘ଅବିଘ୍ନା’, ଓ ଚୈତ୍ର ଚତୁର୍ଥୀରେ ଦମନ/ଦୂର୍ବା ସହ ଗଣପୂଜା—ଏହି ବିଶେଷ ଆଚରଣକୁ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧିର ଉପାୟ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
Adhyaya 180
Chapter 180 — Pañcamī-vratāni (The Pañcamī Observances)
ବ୍ରତଖଣ୍ଡରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ପଞ୍ଚମୀ-ବ୍ରତମାନଙ୍କର ନିୟତ ବିଧାନ କହନ୍ତି; ଏହାଦ୍ୱାରା ତତ୍କାଳ ଓ ପରମ ଫଳ—ଆରୋଗ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗଫଳ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଆରମ୍ଭରେ ମନ୍ତ୍ର/ପାଠରେ ପାଠାନ୍ତର ସୂଚନା ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ କ୍ରିୟାଶୁଦ୍ଧିର ଗୁରୁତ୍ୱ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ନଭସ, ନଭସ୍ୟ, ଆଶ୍ୱିନ ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଏହି ବ୍ରତ କରିବାକୁ କାଳଧର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ, ପୂଜ୍ୟ, କାଳିୟ, ମଣିଭଦ୍ର, ଐରାବତ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, କର୍କୋଟକ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ ନାଗମାନଙ୍କ ସ୍ମରଣ-ଜପ ରକ୍ଷାକର ଓ ମଙ୍ଗଳକର। ଫଳରୂପେ ନିର୍ଭୟତା, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଜ୍ଞାନ, ଯଶ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ।
Adhyaya 181
Vows of the Sixth Lunar Day (Ṣaṣṭhī-vratāni)
ଅଗ୍ନିଦେବ ବ୍ରତଖଣ୍ଡର ତିଥି-ଆଧାରିତ ଶିକ୍ଷାରେ ପଞ୍ଚମୀ-ବ୍ରତରୁ ଷଷ୍ଠୀ-ବ୍ରତକୁ ଗତି କରି, ଷଷ୍ଠୀ ତିଥିକୁ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରୁଥିବା କର୍ମସନ୍ଧି ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭରେ ଷଷ୍ଠୀ ଆଚରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରହିଛି; ଗୋଟିଏ ପାଠରେ କାର୍ତ୍ତିକରୁ ଆରମ୍ଭ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ, ଯେଉଁଥିରେ ପାଣ୍ଡୁଲିପିଭେଦରେ ଅନ୍ୟ ପାଠ/ଆରମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ମୁଖ୍ୟ ବିଧିରେ ନିୟମିତ ଆହାର (କେଉଁଠି ଫଳାହାର, କେଉଁଠି ଏକବେଳା ଶୁଦ୍ଧ ସରଳ ଭୋଜନ) ଏବଂ ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଦି ଅର୍ପଣ ଅଛି। ପରେ ଭାଦ୍ରପଦ ଷଷ୍ଠୀର ‘ସ୍କନ୍ଦ-ଷଷ୍ଠୀ’ ବ୍ରତକୁ ଅକ୍ଷୟଫଳଦାୟକ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ‘କୃଷ୍ଣ-ଷଷ୍ଠୀ’ ବ୍ରତ ପାଳନ ଘୋଷିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ବର୍ଷଭରି ଅନ୍ନତ୍ୟାଗ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁଇ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କହି, ଶାସନକୁ ପରମାର୍ଥ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
Adhyaya 182
Saptamī-vratāni (Vows of the Seventh Lunar Day)
ଷଷ୍ଠୀ-ବ୍ରତ ସମାପ୍ତି ପରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ସତ୍ୱର ସପ୍ତମୀ-ବ୍ରତର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ବ୍ରତଖଣ୍ଡରେ ତିଥି-ଆଧାରିତ ଧର୍ମକ୍ରମକୁ ଆଗେଇ ନେନ୍ତି। ସପ୍ତମୀର କେନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ/ଅର୍କ ପୂଜା; ଏଥିରୁ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଉଭୟ ମିଳେ, ବିଶେଷତଃ ମାଘ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପାସନା କଲେ ଶୋକମୋଚନର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରହିଛି। ଭାଦ୍ରରେ ଅର୍କପୂଜା ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଶୀଘ୍ର ଦେଏ; ପୌଷ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଉପବାସ ସହ ଅର୍କାରାଧନା ପାପନାଶକ ତପ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ମାଘ କୃଷ୍ଣ ସପ୍ତମୀ ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାୟିନୀ, ଫାଲ୍ଗୁନ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀ ‘ନନ୍ଦା’ ସଂପୃକ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟବ୍ରତ, ଏବଂ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଅପରାଜିତା ସପ୍ତମୀ ଓ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବାର୍ଷିକ ପୁତ୍ରୀୟା ସପ୍ତମୀର ବିଧାନ—ଏଭଳି କାଳବିଧି, ଦେବତାକେନ୍ଦ୍ରିତତା ଓ ବ୍ରତରଚନା ମିଶି ପ୍ରାୟୋଗିକ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ଦେଖାଏ।
Adhyaya 183
Aṣṭamī-vratāni — Jayantī (Janmāṣṭamī) Vrata with Rohiṇī in Bhādrapada
ଅଗ୍ନିଦେବ ଅଷ୍ଟମୀ-ବ୍ରତଚକ୍ରର ଆରମ୍ଭରେ ଭାଦ୍ରପଦ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ରଯୁକ୍ତ ଅଷ୍ଟମୀରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି; ଏହି ସଂଯୋଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ‘ଜୟନ୍ତୀ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବ୍ରତଟି ମଧ୍ୟରାତ୍ରି-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପୂଜାକ୍ରମ: ଉପବାସରେ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି କରି ଦେବପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ବଳଭଦ୍ର, ଦେବକୀ, ବସୁଦେବ, ଯଶୋଦା, ନନ୍ଦ ଆଦିଙ୍କୁ ଆବାହନ କରାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ରସହ ସ୍ନାନ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ ଆଦି ଉପଚାର ଅର୍ପଣ କରି ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଯୋଗ-ଯଜ୍ଞ-ଧର୍ମ ଓ ଜଗତ୍କାରଣ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ। ବିଶେଷତଃ ରୋହିଣୀ ସହ ଚନ୍ଦ୍ରପୂଜା ଓ ଶଶାଙ୍କଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟଦାନ ରହିଛି। ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଘୃତମିଶ୍ରିତ ଗୁଡ଼କୁ ଧାରାରୂପେ ପବିତ୍ର ନାମୋଚ୍ଚାରଣ ସହ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ବସ୍ତ୍ର-ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ। ଫଳ—ସାତ ଜନ୍ମର ପାପକ୍ଷୟ, ସନ୍ତାନଲାଭ, ବାର୍ଷିକ ଆଚରଣରେ ନିର୍ଭୟତା ଓ ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତି; ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତିର ସମନ୍ୱୟ।
Adhyaya 184
Chapter 184 — अष्टमीव्रतानि (Aṣṭamī Observances: Kṛṣṇāṣṭamī, Budhāṣṭamī/Svargati-vrata, and Mātṛgaṇa-Aṣṭamī)
ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟମୀ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ବ୍ରତମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଏଥିରେ ତିଥି-ନିୟମ, ଦେହ-ସଂଯମ, ଶୈବଭକ୍ତି ଓ ସାମାଜିକ ଯଜ୍ଞ-ଦାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏକତ୍ର ହୋଇଛି। ଅଧ୍ୟାୟ ଚୈତ୍ର କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀରେ ମାତୃଗଣ-ଅଷ୍ଟମୀରୁ ଆରମ୍ଭ—ବ୍ରାହ୍ମାଣୀ ଆଦି ମାତୃକାଙ୍କ ପୂଜାରେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ କୃଷ୍ଣଲୋକ-ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଏ। ପରେ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରୁ ବର୍ଷଭରି କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ବ୍ରତ: ନକ୍ତ ଉପବାସ, ଶୁଚିତା, ଭୂମିଶୟନ, ଏବଂ ମାସାନୁସାରେ ଶିବପୂଜା କ୍ରମ (ଶଙ୍କର, ଶମ୍ଭୁ, ମହେଶ୍ୱର, ମହାଦେବ, ସ୍ଥାଣୁ, ପଶୁପତି, ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ, ଈଶ) ସହ କଠୋର ଆହାର-ନିୟମ (ଗୋମୂତ୍ର, ଘିଅ, ଦୁଧ, ତିଳ, ଯବ, ବିଲ୍ୱପତ୍ର, ଚାଉଳ ଇତ୍ୟାଦି)। ଶେଷରେ ହୋମ, ମଣ୍ଡଳପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ଗୋ/ବସ୍ତ୍ର/ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ—ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଫଳ ଦିଏ। ବୁଧବାର ଅଷ୍ଟମୀ ‘ସ୍ୱର୍ଗତି-ବ୍ରତ’ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରପଦଦାୟକ; ଆମ୍ବପତ୍ର ପାତ୍ରରେ କୁଶ ସହ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିମାଣ ଚାଉଳ ନୈବେଦ୍ୟ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପୂଜା, କଥାଶ୍ରବଣ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ବିଧି ଅଛି। ଧୀରଙ୍କ ପରିବାର, ବୃଷ ନାମକ ବଳଦ, ହାନି-ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି, ଯମଲୋକ ଓ ବୁଧାଷ୍ଟମୀ ଦୁଇଥର ପାଳନରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ନରକରୁ ସ୍ୱର୍ଗଗମନ—ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ବ୍ରତର ତାରକ ଶକ୍ତି ଦେଖାଏ। ଶେଷରେ ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଅଶୋକ କଳି-ପାନ ବିଧି, ଅଷ୍ଟମୀର ଶୋକନିବାରକ ପ୍ରାର୍ଥନା, ଏବଂ ଚୈତ୍ରରୁ ମାତୃପୂଜା ଶତ୍ରୁଜୟ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ପୁନଃ କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 185
Chapter 185 — नवमीव्रतानि (The Observances for Navamī)
ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଗୌରୀ/ଦୁର୍ଗାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନବମୀ-ବ୍ରତ ଶିଖାଇ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହିଁ ପ୍ରକାର ସିଦ୍ଧିର ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ନବମୀକୁ ‘ପିଷ୍ଟକା’ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି; ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳ ନବମୀର ନିଖୁତ କାଳନିର୍ଣ୍ଣୟ, ନକ୍ଷତ୍ର ନିୟମ ଏବଂ ଦେବୀପୂଜା ପରେ ପିଠା/ପିଷ୍ଟ ଭୋଜନବିଧି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପରେ ମହିଷମର୍ଦ୍ଦିନୀ ଦୁର୍ଗାକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ରାଜରକ୍ଷା ଲିତୁର୍ଜି—ଦେବୀକୁ ନଅ ସ୍ଥାନରେ କିମ୍ବା ଏକ ମନ୍ଦିରରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଭାବି, ବହୁଭୁଜ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆୟୁଧ-ଉପକରଣ ସହ ଧ୍ୟାନ କରିବା। ଦଶାକ୍ଷରୀ ଦୁର୍ଗାରକ୍ଷାମନ୍ତ୍ର, ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର, ଅଙ୍ଗୁଠାରୁ କନିଷ୍ଠା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ୍ୟାସ, ଗୋପନୀୟତା ଓ ଅବିଘ୍ନ ସାଧନା ଉପରେ ଜୋର ଅଛି। ଆୟୁଧପୂଜା, ଉଗ୍ର ଦେବୀନାମ, ଦିଗ୍ବଳି (କିଛି ପାଠରେ ରକ୍ତ/ମାଂସ), ପିଷ୍ଟର ଶତ୍ରୁ-ପ୍ରତିମାକୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କରିବା, ରାତିରେ ମାତୃକା ଓ ଉଗ୍ରରୂପ ପୂଜା, ପଞ୍ଚାମୃତ ସ୍ନାନ, ବଳି ଏବଂ ଧ୍ୱଜ-ସ୍ଥାପନ/ରଥଯାତ୍ରା—ଭକ୍ତି, ପ୍ରତିମାଧ୍ୟାନ ଓ ରାଜଧର୍ମରକ୍ଷାକୁ ଏକତ୍ର କରେ।
Adhyaya 186
Daśamī-vrata (Observance for the Tenth Lunar Day)
ନବମୀ-ବ୍ରତମାନଙ୍କ ପରେ ବ୍ରତଖଣ୍ଡର ତିଥି-ଆଧାରିତ କ୍ରମବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଦଶମୀ-ବ୍ରତ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଏହାର ଫଳ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଭାଷାରେ—ଧର୍ମ, କାମ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ—ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ଆଚାର-ନିୟମ ନୈତିକ-ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୁଣ୍ୟ ସହ ସୁସଂଗଠିତ ଲୌକିକ ସମୃଦ୍ଧିର ଉପାୟ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ। ଦଶମୀ ଦିନ ଏକଭକ୍ତ (ଏକଥର ଭୋଜନ) କରିବାକୁ ବିଧାନ ଅଛି; ସଂଯମିତ ଆହାରକୁ ଶୁଦ୍ଧିର ପଦ୍ଧତି କୁହାଯାଇଛି। ବ୍ରତର ସମାପ୍ତି ଦାନରେ—ଦଶ ଗାଈ ଦାନ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ତପ ସାମାଜିକ ଉପକାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଆଉ ଏକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାସୂଚକ ଦାନ: ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ନିର୍ମିତ ଅଷ୍ଟଦିଗ (ଦିକ୍) ଅର୍ପଣ; ଏହାରେ ଦାତା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱସମ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏଭଳି ନିୟମ, ତିଥି ଓ ଦାନ ଏକ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ।
Adhyaya 187
Ekādaśī-vrata (Observance of Ekādaśī)
ଦଶମୀ-ବ୍ରତ ପରେ ସହସା ଅଗ୍ନିଦେବ ଏକାଦଶୀ-ବ୍ରତର ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଉପବାସକୁ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା ନିୟମିତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା ବୋଲି କହନ୍ତି। ଦଶମୀ ଦିନ ନିୟତ ଆହାର, ମାଂସବର୍ଜନ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେହ-ମନକୁ ଏକାଦଶୀ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ। ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀରେ ଭୋଜନ ନିଷିଦ୍ଧ; ଏକାଦଶୀ ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ହରି-ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ବଢ଼େ ଏବଂ ପାରଣ (ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ) ସମୟ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ହୁଏ। କିଛି ତିଥି-ଭାଗ ନିୟମରେ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ମଧ୍ୟ ପାରଣ ସମ୍ଭବ; ତାହାର ପୁଣ୍ୟ ଶତ ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞ ସମାନ କୁହାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ଦଶମୀ-ମିଶ୍ର ଏକାଦଶୀ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ତାହା ଅନିଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ପଦ୍ମନୟନ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ଭକ୍ତିସହ ସଙ୍କଳ୍ପ କରାଯାଏ। ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରେ ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଶ୍ରବଣ-ଯୁକ୍ତ ଏକାଦଶୀ/ଦ୍ୱାଦଶୀ (ବିଜୟା ତିଥି) ବିଶେଷ ଶୁଭ; ଫାଲ୍ଗୁନ-ପୁଷ୍ୟ-ବିଜୟାରେ ମଧୁ ଓ ମାଂସ ବର୍ଜନ କଲେ କୋଟିଗୁଣ ପୁଣ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା ସର୍ବୋପକାରରୂପେ ସମୃଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନ ଓ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ମାନ ଦିଏ।
Adhyaya 188
Chapter 188: द्वादशीव्रतानि (The Dvādaśī-vows)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାଦଶୀ-ବ୍ରତମାନଙ୍କର ସୁସଂଗଠିତ ତାଲିକା ଆରମ୍ଭ କରି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଉଭୟର ସାଧନ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଏକଭୁକ୍ତ (ଏକବାର ଭୋଜନ), ଭକ୍ତି ଏବଂ ଅୟାଚିତ (ନ ମାଗି ପାଇଥିବା) ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ ସହ ବ୍ରତ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ କାମଦମନକାରୀ ହରିଙ୍କ ‘ମଦନ-ଦ୍ୱାଦଶୀ’ ପୂଜା, ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ‘ଭୀମ-ଦ୍ୱାଦଶିକା’, ଫାଲ୍ଗୁନ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ‘ଗୋବିନ୍ଦ-ଦ୍ୱାଦଶୀ’ ଆଦି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଆଶ୍ୱୟୁଜରେ ‘ବିଶୋକ-ଦ୍ୱାଦଶୀ’ ଏବଂ ଭାଦ୍ରପଦରେ ‘ଗୋବତ୍ସ-ଦ୍ୱାଦଶୀ’ରେ ଗାଈ-ବଛଡ଼ା ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ଉପରେ ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି। ‘ତିଳ-ଦ୍ୱାଦଶୀ’ର ନିଖୁଟ କାଳଲକ୍ଷଣ—କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ, ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ର ସଂଯୁକ୍ତ—ବୋଲି ଦେଇ, ତିଳସ୍ନାନ, ତିଳହୋମ, ତିଳନୈବେଦ୍ୟ, ତିଳତେଲ ଦୀପ, ତିଳୋଦକ, ତିଳଦାନ ଇତ୍ୟାଦି ବିଧାନ କରାଯାଇଛି; ଶେଷରେ “ଓଁ ନମୋ ଭଗବତେ ବାସୁଦେବାୟ” ମନ୍ତ୍ରରେ ବାସୁଦେବ ପୂଜା। ପରେ ଷଟ୍-ତିଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ (ସ୍ୱର୍ଗଫଳ), ନାମଦ୍ୱାଦଶୀ (କେଶବାଦି ନାମକ୍ରମରେ ବର୍ଷପୂଜା), ସୁମତି-ଅନନ୍ତ ଦ୍ୱାଦଶୀ, କୃଷ୍ଣଜୟ-ନମସ୍କାର ସହ ସୁଗତି ଦ୍ୱାଦଶୀ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ପୌଷ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତି-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ରତକାଳ କହି, ମୋକ୍ଷମୁଖୀ ଧର୍ମକୁ ଆଚାର-ବିଜ୍ଞାନ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
Adhyaya 189
Śravaṇa Dvādaśī Vrata (श्रवणद्वादशीव्रतम्)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଋଷି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଭାଦ୍ରପଦ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ର ସଂଯୋଗ ଥିବା ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ‘ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ’ ପାଳନର ବିଧି କହନ୍ତି। ଉପବାସ, ପବିତ୍ର ଶ୍ରବଣ ଓ ବିଦ୍ୱତ୍ସଙ୍ଗ ଯୋଗୁଁ ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ମନାଯାଇଛି। ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ନିରାହାର ରହି, ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ସାଧାରଣ ନିଷେଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପାରଣ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଯନ୍ତ୍ର ଉପରେ ଜଳକଳଶ ସ୍ଥାପନ କରି ବିଷ୍ଣୁ-ବାମନଙ୍କ ଆବାହନ ସହ ପୂଜା, ଶୁଦ୍ଧଜଳ ଓ ପଞ୍ଚାମୃତରେ ଅଭିଷେକ, ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ର, ଛତ୍ର, ପାଦୁକା ଆଦି ଉପଚାର, ଏବଂ ଅଙ୍ଗେ ଅଙ୍ଗେ ମନ୍ତ୍ର-ନ୍ୟାସ କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଘୃତପାକ ଅନ୍ନ ନୈବେଦ୍ୟ, ଦଧି-ଭାତ କଳଶଦାନ, ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ, ପ୍ରାତଃ ସଙ୍ଗମସ୍ନାନ ଓ ଗୋବିନ୍ଦ (ବୁଧଶ୍ରବଣ)ଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଦକ୍ଷିଣା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ; ବାମନ ଅର୍ପଣରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରି ଭୁକ୍ତି, କୀର୍ତ୍ତି, ସନ୍ତାନ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି।
Adhyaya 190
Chapter 190: Akhaṇḍa-dvādaśī-vrata (The Unbroken Dvādaśī Vow)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଋଷି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅଖଣ୍ଡ-ଦ୍ୱାଦଶୀ-ବ୍ରତ ଶିଖାନ୍ତି—ଏହା ବ୍ରତମାନଙ୍କର ‘ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା’ କରି ଭଙ୍ଗ ନ ହେବାର ଉପାୟ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା କରି, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ-ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ଦ୍ରବ୍ୟ ବିଧିମତେ ସେବନ କରି ଉପବାସ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଦାନ ମୁଖ୍ୟ—ଯବ ଓ ଚାଉଳ ଭରା ପାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା। ବ୍ରତୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ—ସାତ ଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ ବ୍ରତର ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ଓ ଦୋଷ ଆପଣ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ; ପୁରୁଷୋତ୍ତମରେ ବିଶ୍ୱ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରାର୍ଥନା ଭିତ୍ତିଶୀଳ। ପରେ ମାସିକ ନିୟମ ଓ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବିଧାନ, ମାସଭେଦେ ଶକ୍ତୁ (ଭୁନା ଯବ ଗୁଣ୍ଡ) ଆଦି ଦାନ କଥା ରହିଛି। ଶ୍ରାବଣରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କାର୍ତ୍ତିକାନ୍ତ ପାରଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଠିକ୍ ସମୟ ପାଳନର ଉପଦେଶ; ତ୍ରୁଟି ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୋଇପାରେ, ଏବଂ ସଫଳ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଆରୋଗ୍ୟ, ଶ୍ରୀ, ରାଜ୍ୟ ଓ ଭୋଗ ମିଳେ।
Adhyaya 191
Trayodaśī-vratāni — Anaṅga-Trayodaśī and Kāma-Trayodaśī (Chapter 191)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥିର ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଅନଙ୍ଗ-ତ୍ରୟୋଦଶୀ—ଅନଙ୍ଗ (କାମ) ଓ ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ଯୁଗଳ ପୂଜା ସହିତ—ବିଧି କୁହାଯାଏ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରୁ ମାସାନୁସାରେ ଦେବତା-ଆହ୍ୱାନ, ନିୟତ ଉପବାସ/ଆହାର ନିୟମ, ଏବଂ ରାତିରେ ଘିଅ, ତିଳ, ଚାଉଳ ସହ ହୋମର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ରହିଛି। ଶେଷରେ ଦାନବିଧି ସ୍ପଷ୍ଟ—ବସ୍ତ୍ର, ଗାଈ, ଶୟ୍ୟା, ଛତା, ଘଡ଼ା, ପାଦୁକା, ଆସନ, ପାତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି—ଦାନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ପରେ ଚୈତ୍ରରେ ରତି ସହ କାମସ୍ମରଣ, ଶୁଭ ରଙ୍ଗରେ ଅଶୋକବୃକ୍ଷ ଚିତ୍ରଣ, ଏବଂ ପନ୍ଦର ଦିନ ପୂଜା କରି ଇଚ୍ଛାପୂର୍ତ୍ତି କୁହାଯାଏ। ସମୟଶାସନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ, ଆଚାର-କ୍ରିୟା ଓ ଦାନ—ଏକ ସାଧନାରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ସମୃଦ୍ଧି, ମଙ୍ଗଳ ଓ ଉଚ୍ଚ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
Adhyaya 192
Chapter 192: चतुर्दशीव्रतानि (Vows of the Fourteenth Lunar Day)
ଅଗ୍ନି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ-ବ୍ରତମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭ କରି କହନ୍ତି ଯେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପାଳନ ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତିଦାୟକ; ବିଶେଷକରି କାର୍ତ୍ତିକରେ ଉପବାସ ସହ ଶିବପୂଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ। ପରେ ଭିନ୍ନ ନିୟମ—(୧) ଶିବ-ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ: ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥି-ଯୋଗରେ କଲେ ଆୟୁ, ଧନ ଓ ଭୋଗ ମିଳେ; (୨) ଫଳ-ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ (ଦ୍ୱାଦଶୀ/ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ): ଫଳାହାର, ମଦ୍ୟତ୍ୟାଗ, ଦାନରେ ଫଳ ଦେବା; (୩) ଉଭୟ-ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ: ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ଉଭୟ ପକ୍ଷରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ (ଏବଂ ଅଷ୍ଟମୀ) ଦିନ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଉପବାସ-ପୂଜା, ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରଦ। ଆହୁରି କୃଷ୍ଣ ଅଷ୍ଟମୀ ଓ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ନକ୍ତବ୍ରତ (ରାତ୍ରିଭୋଜନ) କଲେ ଲୋକସୁଖ ଓ ଶୁଭ ପରଲୋକଗତି ମିଳେ। ପରେ ବିଧି: କାର୍ତ୍ତିକ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସ୍ନାନ, ଧ୍ୱଜାକାର ଦଣ୍ଡ ସହ ଇନ୍ଦ୍ରପୂଜା, ଏବଂ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଅନନ୍ତବ୍ରତ—ଦର୍ଭବିନ୍ୟାସ ଓ ଜଳକଳଶ ସହ ହରି ‘ଅନନ୍ତ’ଙ୍କ ପୂଜା, ଚାଉଳଗୁଣ୍ଡର ପୂପ ନିବେଦନ କରି ଅର୍ଧେକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ; ନଦୀସଙ୍ଗମରେ ହରିକଥା ପାଠ କରି ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ସୂତା ହାତ/ଗଳାରେ ବାନ୍ଧିବା—ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସୁଖ ପାଇଁ।
Adhyaya 193
Śivarātri-vrata (The Observance of Śivarātri)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଗ୍ନି ଋଷି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶିବରାତ୍ରି-ବ୍ରତର ବିଧି କହିଛନ୍ତି, ଯାହା ଭୁକ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହିଁ ଦେଇଥାଏ। ମାଘ ଓ ଫାଲ୍ଗୁନ ମଧ୍ୟରେ ପଡୁଥିବା କୃଷ୍ଣ-ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଏହି ବ୍ରତ ନିଶ୍ଚିତ। ବ୍ରତୀ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ କରି ରାତି ସାରା ଜାଗରଣକୁ ମୁଖ୍ୟ ଉପାସନା ଭାବେ ପାଳନ କରେ। ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଭୋଗ-ମୋକ୍ଷଦାତା ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରି, ଶିବଙ୍କୁ ‘ନରକ-ସମୁଦ୍ର’ ପାର କରାଉଥିବା ନୌକା ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ; ସନ୍ତାନ, ରାଜ୍ୟ, ସୌଭାଗ୍ୟ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ବିଦ୍ୟା, ଧର୍ମ, ଧନ ଏବଂ ଶେଷରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଶିକାରୀ କିମ୍ବା ପାପୀ ସୁନ୍ଦରସେନ ପରି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତରେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିପାରନ୍ତି ବୋଲି ଏହାର ସୁଲଭତା ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନଶକ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
Adhyaya 194
Aśoka-Pūrṇimā and Related Vows (अशोकपूर्णिमादिव्रत)
ବ୍ରତଖଣ୍ଡର କାଳାନୁଶାସନକୁ ଅଗ୍ରସର କରି ଅଗ୍ନି ଋଷି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅନେକ ବ୍ରତର ବିଧି କହନ୍ତି। ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଶିବରାତ୍ରି ବ୍ରତ ଭୁକ୍ତି–ମୁକ୍ତିଦାୟକ ବୋଲି କହି, ପରେ ଫାଲ୍ଗୁନ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଅଶୋକପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଭୂଧର ଓ ଭୁବଙ୍କ ପୂଜା କରି ଏକ ବର୍ଷ ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ତାପରେ କାର୍ତ୍ତିକରେ ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ (ବଳଦ ମୁକ୍ତି/ଦାନ) ଓ ନକ୍ତଭୋଜନ (ରାତିରେ ଏକଥର ଭୋଜନ) ସହିତ ପରମ ବୃଷବ୍ରତ କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ଶିବଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରେ। ପିତୃ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅକ୍ଷୟ ଦାନ, ବର୍ଷଭରି ସଂଯମ-ଉପବାସ ଓ ପିତୃପୂଜା ପାପନାଶ କରି ସ୍ୱର୍ଗ ଦିଏ। ଶେଷରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଅମାବାସ୍ୟାର ସାବିତ୍ରୀ ବ୍ରତ—ନାରୀମାନେ ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରି ବଟମୂଳରେ ମହାପତିବ୍ରତା ଦେବୀଙ୍କୁ ସାତ ଧାନ୍ୟ ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ପୂଜା, ରାତିଜାଗରଣ ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନୈବେଦ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ବିସର୍ଜନ କରି ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳ ସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି।
Adhyaya 195
Chapter 195 — तिथिव्रतानि (Tithi-vratāni) — Vows according to lunar days (closing colophon)
ଏହି ଅଂଶଟି ପ୍ରଧାନତଃ ଏକ ସଂକ୍ରମଣ-ସୂଚକ; ବ୍ରତଖଣ୍ଡରେ ତିଥି-ଭିତ୍ତିକ ବ୍ରତ (ତିଥିବ୍ରତାନି) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୂର୍ବ ଉପଦେଶ-କ୍ରମର ସମାପ୍ତି ଘୋଷଣା କରେ। କୋଲୋଫନ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରତିଥିକୁ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନର କାଳ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶାଙ୍କ ଭାବେ ଧରି ଗଢ଼ା କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରୀ ଶିଷ୍ଟାଚାର ପ୍ରଣାଳୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏଠାରେ ତିଥିଚକ୍ର ଶେଷ କରି ସାଧକଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରଗଣନାରୁ ସୌର/ବାରଗଣନାକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ, ଯାହା ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଉଭୟକୁ ସହାୟକ ଅଗ୍ନିପୁରାଣୀୟ କ୍ରିୟା-ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ଧାରାକୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରଖେ।
Adhyaya 196
Chapter 196 — Nakṣatra-vratāni (Observances of the Lunar Mansions)
ଅଗ୍ନିଦେବ ବସିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ନକ୍ଷତ୍ର-ବ୍ରତ ପ୍ରଣାଳୀ ଶିଖାନ୍ତି—ଚୈତ୍ର ମାସରୁ ନକ୍ଷତ୍ର-ପୁରୁଷଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ ସହ ଆରମ୍ଭ। ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ପୂଜା ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱଦେହର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସହ କ୍ରମେ ନ୍ୟାସ କରି ହୁଏ—ପାଦ, ଜଂଘା, ଘୁଁଡ଼ି, ଜାଂଘ, ଗୁହ୍ୟ, କଟି, ପାର୍ଶ୍ୱ, ଉଦର, ସ୍ତନ, ପୃଷ୍ଠ, ବାହୁ, ଆଙ୍ଗୁଳି, ନଖ, କଣ୍ଠ, କାନ, ମୁଖ, ଦାନ୍ତ, ନାସିକା, ନେତ୍ର ଓ ଲଲାଟ—ଏଭଳି ଆକାଶୀୟ କାଳ ଦେହମୟ ଆଚାରକ୍ରମ ହୋଇଯାଏ। ଚିତ୍ରା/ଆର୍ଦ୍ରା ଓ ବର୍ଷାନ୍ତରେ ବିଶେଷ ପୂଜା; ଗୁଡ଼ ଭରା କଳଶରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହରି ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଦକ୍ଷିଣା ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଠଭେଦେ ଭିନ୍ନ। ପରେ କାର୍ତ୍ତିକ-କୃତ୍ତିକା କେନ୍ଦ୍ରିତ ଶାମ୍ଭବାୟନୀୟ ବ୍ରତ—କେଶବ ନାମ କିମ୍ବା ଅଚ୍ୟୁତ ମନ୍ତ୍ର, ମାସାନୁସାରେ ନୈବେଦ୍ୟ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି, ଏବଂ ବିସର୍ଜନ ପରେ ନୈବେଦ୍ୟ-ନିର୍ମାଲ୍ୟ ଭେଦର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ। ଶେଷରେ ପାପନାଶ, ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି, ଅକ୍ଷୟ ଶ୍ରୀ ଓ ବଂଶଧାରା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା; ସାତ ବର୍ଷ ପାଳନେ ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତି। ତାପରେ ଅନନ୍ତ ବ୍ରତ (ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ/ମୃଗଶୀର୍ଷ)—ରାତ୍ରିଭୋଜନ, ତେଲବର୍ଜନ, ଚାରି ମାସର ହୋମକ୍ରମ, ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଓ ମାନ୍ଧାତା ଜନ୍ମ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ।
Adhyaya 197
Chapter 197 — दिवसव्रतानि (Day-based Vows): Dhenu-vrata, Payo-vrata, Trirātra-vrata, Kārttika-vrata, and Kṛcchra Observances
ଅଗ୍ନି ଦେବ ଦିବସାଧାରିତ ବ୍ରତମାନଙ୍କର ନୂତନ ପ୍ରକରଣ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଧେନୁ-ବ୍ରତ—ଗୋ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦାନବିଧି ଓ ଦାନ-ଯଜ୍ଞର ଢାଞ୍ଚା ସହ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ପୟୋ-ବ୍ରତକୁ ନିୟତ ତପସ୍ୟା ଭାବେ କୁହାଯାଏ: ଏକ ଦିନ କଲେ ‘ପରମ ସମୃଦ୍ଧି’, ଦୀର୍ଘ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଦାନ (ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ, ପଳ-ମାନରେ ମାପା ‘ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀ’ ଇତ୍ୟାଦି) ଯୋଗ ହୁଏ। ତାପରେ ତ୍ରିରାତ୍ର-ବ୍ରତ—ପକ୍ଷେ କିମ୍ବା ମାସେ ପୁନରାବୃତ୍ତି, ଏକଭକ୍ତ ଆହାର-ନିୟମ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ/ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିରେ ଏକାଗ୍ରତା—ଧନଲାଭରୁ ହରିଧାମ-ପ୍ରାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ବଂଶୋଦ୍ଧାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ, ଅଷ୍ଟମୀ/ଦ୍ୱାଦଶୀ ଭଳି କାଳଚିହ୍ନ, “ଓଁ ନମୋ ବାସୁଦେବାୟ” ଜପ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ବସ୍ତ୍ର-ଶୟ୍ୟା-ଆସନ-ଛତ୍ର-ଯଜ୍ଞୋପବୀତ-ପାତ୍ରାଦି ଦାନ, ଏବଂ ବିଧି-ତ୍ରୁଟି ପାଇଁ କ୍ଷମାପ୍ରାର୍ଥନା ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ପରେ କାର୍ତ୍ତିକ-ବ୍ରତକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତି-ପ୍ରଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ମାହେନ୍ଦ୍ର, ଭାସ୍କର, ଶାନ୍ତପନ ଆଦି କୃଚ୍ଛ୍ର ତପ—ଦୁଧ/ଦହି/ଉପବାସ କ୍ରମ ଓ ତିଥି-ବାର ନିୟମ ସହ—ଫଳମୁଖୀ ଧର୍ମତପସ୍ୟାର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ।
Adhyaya 198
Monthly Vows (Māsa-vratāni) and Cāturmāsya Disciplines; Introduction of Kaumudī-vrata
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ମାସ-ବ୍ରତକୁ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଶିଷ୍ଟାଚାରମୟ ସାଧନା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ନିୟମ—ବିଶେଷତଃ ପବିତ୍ର ଚାରି ମାସରେ ତେଲ-ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ—ତାପରେ ମାସାନୁସାରେ ତ୍ୟାଗ ଓ ଦାନ (ବୈଶାଖରେ ଗୋଦାନ; ମାଘ କିମ୍ବା ଚୈତ୍ରରେ ଗୁଡ଼-ଗାଈ ଦାନ ଇତ୍ୟାଦି) ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ନକ୍ତଭୋଜନ, ଏକଭକ୍ତ, ଫଳବ୍ରତ, ଏକଦିନ ଛାଡ଼ି ଉପବାସ, ମୌନ, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଆଦି ତପସ୍ୟାରେ ସ୍ୱର୍ଗ, ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ଓ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ପୁଣ୍ୟ କ୍ରମେ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ କାଳ-ନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ ବ୍ରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ—ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ କର୍କଟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ହରିପୂଜା, ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଣାଯାଉ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା। ଶେଷରେ ଆଶ୍ୱିନରେ କୌମୁଦୀ-ବ୍ରତ: ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ପୁଷ୍ପ, ଦୀପ, ଘିଅ ଓ ତିଳତେଲ ଅର୍ପଣ ସହ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା, ‘ଓଁ ନମୋ ବାସୁଦେବାୟ’ ମନ୍ତ୍ର; ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ସିଦ୍ଧିର ଫଳଶ୍ରୁତି।
Adhyaya 199
Adhyāya 199 — Nāna-vratāni (Various Vows): Ṛtu-vrata, Saṅkrānti-vrata, Viṣṇu/Devī/Umā Observances
ଅଗ୍ନି ବ୍ରତଖଣ୍ଡରେ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହିଁ ଫଳଦାୟକ ନାନା ବ୍ରତର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଚାରି ଋତୁରେ କରିବା ଋତୁବ୍ରତ—ସମିଧା ଆହୁତି ସହ ହୋମ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ମୌନ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଘୃତଧେନୁ ଓ ଘୃତକୁମ୍ଭ ଦାନ—କଥାହୋଇଛି। ପରେ ସାରସ୍ୱତ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ପଞ୍ଚାମୃତ ସ୍ନାନ ଓ ବର୍ଷାନ୍ତେ ଗୋଦାନ; ଚୈତ୍ରରେ ବିଷ୍ଣୁ-ଏକାଦଶୀ ନକ୍ତାଶୀ ବ୍ରତ, ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଫଳ; ଏବଂ ଶ୍ରୀ/ଦେବୀ ବ୍ରତରେ ପାୟସ ଆହାର, ଯୁଗଳ ଗାଈ ଦାନ ଓ ପିତୃ–ଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ପରେ ଭୋଜନ ନିୟମ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ତାପରେ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ବ୍ରତରେ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ସ୍ୱର୍ଗଦାୟକ, ଅମାବାସ୍ୟା-ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଉତ୍ତରାୟଣ ଓ ବିଷୁବ ସମୟରେ ବିଶେଷ ତୀବ୍ରତା; ପ୍ରସ୍ଥ-ପରିମିତ ଘୃତ ସହ ସ୍ନାନ ଓ ୩୨ ପଳ ପରିମାଣ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପାପନାଶ ବିଧି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୃତୀୟା ଓ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ଉମା–ମହେଶ୍ୱର ବ୍ରତ, ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ଅବିୟୋଗ ପାଇଁ; ସୂର୍ଯ୍ୟଭକ୍ତିରେ ଲିଙ୍ଗାନୁସାର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଫଳଶ୍ରୁତି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 200
Dīpadāna-vrata (The Vow of Offering Lamps)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଦୀପଦାନ-ବ୍ରତକୁ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଦେବାଳୟରେ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଗୃହରେ ଏକ ବର୍ଷ ଦୀପ ଅର୍ପଣ କରି ଜ୍ୱାଳାଇଲେ ସମଗ୍ର ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ; ବିଶେଷତଃ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଓ କାର୍ତ୍ତିକରେ ଏହାର ପୁଣ୍ୟ ଅତୁଲ, ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଭୋଗ ଦିଏ। ପରେ ଲଲିତାଙ୍କ କଥାରେ ବିଷ୍ଣୁମନ୍ଦିରର ଦୀପ ସହ ଜଡିତ ଅନିଚ୍ଛାକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମହାଫଳଦାୟକ ହୋଇ ସେ ରାଜକୁଳରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଓ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ। ଦୀପଚୋରି ଘୋର ନିନ୍ଦିତ—ମୂକ/ଜଡ ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ଧକାର-ନରକପାତ ଫଳ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟାସକ୍ତି, ଦୁଷ୍କାମ ଓ ପରସ୍ତ୍ରୀଗମନ ତ୍ୟାଗ କରି ହରିନାମଜପ ଓ ସରଳ ଅର୍ପଣ ଭାବେ ଦୀପଦାନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଦୀପଦାନ ସମସ୍ତ ବ୍ରତଫଳ ବଢ଼ାଏ ଏବଂ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଶୁଣି ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି ହୁଏ ବୋଲି ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।
Adhyaya 201
Worship of the Nine Vyūhas (Nava-vyūha-arcana)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଦୀପଦାନ-ବ୍ରତର ସମାପ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସହସା ହରିପ୍ରଦତ୍ତ ନବବ୍ୟୂହ-ଅର୍ଚ୍ଚନାର ପ୍ରାୟୋଗିକ ବିଧି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି ପଦ୍ମ-ମଣ୍ଡଳ ବିନ୍ୟାସ ଶିଖାନ୍ତି—ମଧ୍ୟରେ ବାସୁଦେବ, ଦିଗମାନେ ସଙ୍କର୍ଷଣ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ନାରାୟଣ; ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ସହ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବୀଜାକ୍ଷର, ତତ୍ତ୍ୱ/କର୍ମସ୍ଥାନ ଏବଂ ଜଳ-ସ୍ଥାପନ ଆଦି ନିୟମ ଅଛି। ପରେ ସଦ୍ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ନୃସିଂହ, ଭୂର୍ବରାହ ଆଦି ରୂପର ମନ୍ତ୍ର-ବୀଜ ବିନ୍ୟାସ, ଦ୍ୱାରଦେଶ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଭାଗର ସହାୟକ ନ୍ୟାସ, ଗରୁଡ ଓ ଗଦା-ମନ୍ତ୍ରର ବିଶେଷ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାପରେ ବାହ୍ୟ ମଣ୍ଡଳରୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ସାଧନା—ଦଶାଙ୍ଗ-କ୍ରମ ପୂଜା, ଦିକ୍ପାଳ ଘଟ-ସ୍ଥାପନ, ତୋରଣ-ବିତାନ କଳ୍ପନା, ଚନ୍ଦ୍ରାମୃତ ଧ୍ୟାନ। ଶେଷରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବୀଜ ନ୍ୟାସରେ ‘ଦିବ୍ୟ ଦେହ’ ନିର୍ମାଣ, ପୁଷ୍ପକ୍ଷେପରେ ଶିଷ୍ୟ ପରିଚୟ, ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ହୋମ ସଂଖ୍ୟା ଓ ଦୀକ୍ଷା-ଦକ୍ଷିଣା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଦୀକ୍ଷାକୁ ଏହି କର୍ମବିଜ୍ଞାନର ସାମାଜିକ-ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୁଦ୍ରା ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
Adhyaya 202
Puṣpādhyāya-kathana (Account of Flowers in Worship)
ବ୍ରତଖଣ୍ଡର ପ୍ରାୟୋଗିକ ପୂଜା-ନିର୍ଦ୍ଦେଶକୁ ଅଗ୍ରସର କରି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ପୁଷ୍ପ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଚନ୍ଦନ ଆଦି ଅର୍ପଣ ଶିଷ୍ଟ ଭକ୍ତିର ମାଧ୍ୟମ; ଏହା ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ପାପହାନି, ଭୁକ୍ତି, ମୁକ୍ତି ଓ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ-ପ୍ରାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମିକ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ପ୍ରଥମେ ‘ଦେବଯୋଗ୍ୟ’ ପୁଷ୍ପ-ପତ୍ରର ତାଲିକା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉପହାରର ବିଶେଷ ଫଳ କୁହାଯାଏ; ପରେ ଶୁଖିଲା/ମୁର୍ଝାଇଥିବା, ଭାଙ୍ଗିଥିବା, ଦୋଷଯୁକ୍ତ କିମ୍ବା ଅମଙ୍ଗଳ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂଜା ନ କରିବାକୁ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ହୁଏ। ସମ୍ପ୍ରଦାୟଭେଦରେ କିଛି ପୁଷ୍ପ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ, ଏବଂ କିଛି ଅର୍ପଣ ଶିବପୂଜାରେ ନିଷିଦ୍ଧ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ‘ପୁଷ୍ପ’ ଭାବେ ଆନ୍ତରିକ ଗୁଣ—ଅହିଂସା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ, କ୍ଷାନ୍ତି, ଦୟା, ଶମ, ତପ, ଧ୍ୟାନ, ସତ୍ୟ (କିଛି ପାଠରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ମଧ୍ୟ)—କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ବାହ୍ୟ ବିଧି ଅନ୍ତଃଶୀଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଏ। ଉପସଂହାରରେ ଆସନ, ମୂର୍ତ୍ତି-ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ, ଅଷ୍ଟପୁଷ୍ପିକା ଓ ଦେବନାମକ୍ରମ (ବିଷ୍ଣୁ ପାଇଁ ବାସୁଦେବ-ଆଦି; ଶିବ ପାଇଁ ଈଶାନ-ଆଦି) ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ପଣର ବିନ୍ୟାସ ଦିଆଯାଏ।
Adhyaya 203
Chapter 203 — नरकस्वरूपम् (Naraka-svarūpa: The Nature of Hell)
ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ଓ ମୃତ୍ୟୁପରେ କର୍ମ-କାରଣ ଫଳ କିପରି ଘଟେ ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ପୁଷ୍ପାଦି ଅର୍ପଣ କରି ବିଷ୍ଣୁ-ପୂଜା କଲେ ନରକପତନ ରୋକାଯାଏ; ଏବଂ ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବିଷ, ଶସ୍ତ୍ର, ଭୁଖ, ରୋଗ କିମ୍ବା ପତନ ଭଳି ନିକଟ କାରଣ ମିଳିଲେ ଦେହଧାରୀର ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ। ପରେ ଜୀବ କର୍ମାନୁସାରେ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଗ୍ରହଣ କରେ—ପାପେ ଯାତନା, ଧର୍ମେ ସୁଖ। ଯମଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଦୂତମାନେ ପାପୀଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାର ଓ ‘କୁପଥ’ ଦ୍ୱାରା ନେଇଯାନ୍ତି; ଧର୍ମିଷ୍ଠମାନେ ଅନ୍ୟ ପଥରେ ଯାଆନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଭିନ୍ନ ନରକ ଓ ଦଣ୍ଡର ତାଲିକା ଦେଇ ହିଂସା, ଚୋରି, କାମଦୋଷ, ଯଜ୍ଞ/ବିଧିଦୂଷଣ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅବହେଳା ଇତ୍ୟାଦି ପାପ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଯାତନା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ପ୍ରତିକାର ଭାବେ ନିରନ୍ତର ବ୍ରତାଚରଣ—ବିଶେଷତଃ ମାସୋପବାସ, ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ଓ ଭୀଷ୍ମ-ପଞ୍ଚକ—ନରକଗତିରୁ ରକ୍ଷାକାରୀ ଧର୍ମସୁରକ୍ଷା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 204
Chapter 204 — मासोपवासव्रतम् (The Vow of Month-long Fasting)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ମାସୋପବାସ-ବ୍ରତକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ ଭାବେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ବୈଷ୍ଣବ ଯଜ୍ଞ ପରେ ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ; କୃଚ୍ଛ୍ର ଆଦି ତପସ୍ୟାରେ ସାମର୍ଥ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା କରି ବାନପ୍ରସ୍ଥ, ଯତି ଓ ନାରୀମାନେ (ବିଧବା ସହିତ) ମଧ୍ୟ ଅଧିକାରୀ। ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉତ୍ଥାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିରିଶ ଦିନ ବିଷ୍ଣୁ-ଆରାଧନା ରୂପେ ଚାଲେ। ବ୍ରତୀ ଦିନକୁ ତିନିଥର ତ୍ରିସ୍ନାନ ସହ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା, ନୈବେଦ୍ୟ, ଜପ, ଧ୍ୟାନ କରି ବାକ୍-ସଂଯମ, ଆସକ୍ତିତ୍ୟାଗ ଓ ସ୍ପର୍ଶ/ଆଚରଣ ନିୟମ ପାଳନ କରେ। ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ଦକ୍ଷିଣାଦାନ ଓ ଯଥାବିଧି ପାରଣାରେ ସମାପ୍ତି; ତେରଟି କରି ଦାନବିଧି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଫଳ—ଶୁଦ୍ଧି, କୁଳୋନ୍ନତି, ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତି; ମୂର୍ଛା ହେଲେ ଦୁଧ-ଘିଅକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣସମ୍ମତ ହବି ଭାବେ ଅନୁମତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 205
Bhīṣma-pañcaka-vrata (The Bhishma Five-Day Vow)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଭୀଷ୍ମ-ପଞ୍ଚକକୁ ପରମ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ପାଞ୍ଚ ଦିନର ନିୟମ—ତ୍ରିକାଳ ସ୍ନାନ, ଦେବ ଓ ପିତୃ ତର୍ପଣ, ମୌନ/ଆତ୍ମସଂଯମ—ଏବଂ ଶେଷରେ ହରିଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା। ଦେବତାଙ୍କୁ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ ପଞ୍ଚାମୃତ ଅଭିଷେକ, ଚନ୍ଦନଲେପନ, ଘିଅ ସହ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ଧୂପ, ଦିନ-ରାତି ଦୀପଦାନ, ଉତ୍ତମ ନୈବେଦ୍ୟ ଓ “ଓଁ ନମୋ ବାସୁଦେବାୟ” ୧୦୮ ଜପ ମୁଖ୍ୟ। ହୋମରେ ଯବ, ବ୍ରୀହି, ତିଳ ଆହୁତି, ଅକ୍ଷରୋଚ୍ଚାରଣ ଓ ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ସହ “ସ୍ୱାହା” ବିଧି ରହିଛି। ପୁଷ୍ପ-ପତ୍ରରେ ଅଙ୍ଗପୂଜା, ଭୂମିଶୟନ ଓ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ସହ ନିୟତ ଆହାର ତପସ୍ୟା ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଶେଷରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ହରିପ୍ରାପ୍ତି ସ୍ମରଣ କରାଇ ବ୍ରତୀକୁ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଫଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 206
Agastyārghyadāna-kathana (On the Giving of the Agastya Honor-Offering)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ଅଗସ୍ତ୍ୟକେନ୍ଦ୍ରିତ ବ୍ରତ-ପୂଜାର ବିଧି କହିଛନ୍ତି, ଯାହା ହରିପ୍ରାପ୍ତି ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ତିନି ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପୂର୍ବରୁ ଉପବାସ, ପୂଜା ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ପ୍ରଦୋଷକାଳେ କାଶଫୁଲର ପ୍ରତିମାକୁ ଜଳଘଟ/କୁମ୍ଭରେ ସ୍ଥାପନ କରି ରାତ୍ରିଜାଗରଣ (ପ୍ରଜାଗର) କରାଯାଏ। ପରେ ପ୍ରଭାତେ ଜଳାଶୟ ନିକଟେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ସମୁଦ୍ର ଶୋଷଣ ଓ ଆତାପି–ବାତାପି ନାଶ ଆଦି କୀର୍ତ୍ତି ସ୍ମରଣ କରି ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ ସହ ବର ଓ ଶୁଭ ପରଲୋକଗତି ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ଚନ୍ଦନ, ମାଳା, ଧୂପ, ବସ୍ତ୍ର, ଧାନ୍ୟ/ଚାଉଳ, ଫଳ, ସୁନା ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ରବ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଘଟଦାନ, ଭୋଜନ ଓ ଦକ୍ଷିଣା (ଗୋ, ବସ୍ତ୍ର, ସୁନା) ଉଲ୍ଲେଖିତ। ମନ୍ତ୍ରପାଠର ଭେଦ ଅଛି; ନାରୀ ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ବେଦମନ୍ତ୍ର ବିନା ବିଧି। ସାତ ବର୍ଷ ଅର୍ଘ୍ୟବ୍ରତରେ ସର୍ବସମୃଦ୍ଧି, ନିଃସନ୍ତାନଙ୍କୁ ପୁତ୍ରଲାଭ ଓ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ରାଜପତି ଲାଭ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 207
Chapter 207: कौमुदव्रतं (Kaumuda-vrata)
ବ୍ରତଖଣ୍ଡର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି କୌମୁଦ-ବ୍ରତ ଶିଖାନ୍ତି—ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଏକ ମାସ ଧରି ପାଳନୀୟ ବୈଷ୍ଣବ ଅନୁଷ୍ଠାନ। ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ଦିନକୁ ଏକବାର ଭୋଜନ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ, ହରିନାମ ଜପ ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ବିଷ୍ଣୁକେନ୍ଦ୍ରିତ ପୂଜାକ୍ରମ କରାଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, କେସର/କୁଙ୍କୁମ ଲେପନ ଓ ପଦ୍ମ-ନୀଳପଦ୍ମ ପୁଷ୍ପାର୍ପଣ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ବାକ୍ସଂଯମ ସହ ତେଲ ଦୀପ ଜ୍ୱଳାଇ ରଖି ପାୟସ, ଆପୂପ, ମୋଦକ ଆଦି ଦିନ-ରାତି ନୈବେଦ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। "ଓଁ ନମୋ ବାସୁଦେବାୟ" ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଣାମ କରି କ୍ଷମା ଯାଚି, ଦେବତା ‘ଜାଗ୍ରତ’ ମନାଯାଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ କରାଇ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ; ମାସଭରି ତପସ୍ୟାରେ ଫଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
Adhyaya 208
A Compendium of Vows and Gifts (Vrata-Dāna-Ādi-Samuccaya)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବ୍ରତ ଓ ଦାନର ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ସୁସଂଗଠିତ ଢାଞ୍ଚା ଦେଖାନ୍ତି। ତିଥି, ବାର, ନକ୍ଷତ୍ର, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଯୋଗ ଭଳି କାଳ-ଚିହ୍ନ ଅନୁସାରେ ଏବଂ ଗ୍ରହଣ, ମନ୍ୱାଦି ଦିନ ଭଳି ବିଶେଷ ଅବସରରେ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକୁ ବିନ୍ୟାସ କରାଯାଇଛି। ‘କାଳ’ ଓ ‘ଦ୍ରବ୍ୟ’ ଉଭୟର ଅଧିଷ୍ଠାତା ବିଷ୍ଣୁ—ଏହି ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଏକତା ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଈଶ, ବ୍ରହ୍ମା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଆଦିଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିଭୂତି ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି, ଯାହାରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଧି ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସମନ୍ୱିତ ରହେ। ପୂଜାକ୍ରମ—ଆସନ, ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ମଧୁପର୍କ, ଆଚମନ, ସ୍ନାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ—ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଦାନବେଳେ ଗ୍ରାହକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଗୋତ୍ରନାମ ସହିତ ମାନକ ଦାନବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଦାତାଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ—ପାପଶାନ୍ତି, ଆରୋଗ୍ୟ, ବଂଶବୃଦ୍ଧି, ବିଜୟ, ଧନସମୃଦ୍ଧି ଓ ଶେଷରେ ସଂସାରମୁକ୍ତି—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନିତ୍ୟ ପାଠ/ଶ୍ରବଣରେ ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତି ଫଳଶ୍ରୁତି ଏବଂ ବାସୁଦେବ ପୂଜାରେ ମିଶ୍ର ବିଧି ନ କରି ଏକ ନିୟମ ପାଳନର ଉପଦେଶ ରହିଛି।