Adhyaya 66

Verse 1

आग्नेये सभागृहस्थापनं नाम पञ्चषष्टितमो ऽध्यायः गोपुच्छहस्तक इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः देवाज्ञां प्राप्य इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ षट्षष्टितमो ऽध्यायः साधारणप्रतिष्ठाविधानं भगवानुवाच समुदायप्रतिष्ठाञ्च वक्ष्ये सा वासुदेववत् आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे ऽश्विनौ तथा

ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ ‘ସଭାଗୃହସ୍ଥାପନ’ ନାମ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏବେ ‘ସାଧାରଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧାନ’ ନାମ ଷଟ୍ଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ଭଗବାନ କହିଲେ—ମୁଁ ସମୁଦାୟ (ସାମୂହିକ) ପ୍ରତିଷ୍ଠା ମଧ୍ୟ କହିବି; ତାହା ବାସୁଦେବବିଧି ଅନୁସାରେ। (ଆବାହନ କର) ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟକୁ।

Verse 2

ऋषयश् च तथा सर्वे वक्ष्ये तेषां विशेषकं यस्य देवस्य यन्नाम तस्याद्यं गृह्य चाक्षरं

ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତାଙ୍କର ବିଶେଷ ବର୍ଗୀକରଣ କହିବି। ଯେ ଦେବତାଙ୍କ ଯେ ନାମ, ସେହି ନାମର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷରକୁ ଆଧାର କରି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 3

मात्राभिर्भेदयित्वा तु दीर्घाण्यङ्गानि भेदयेत् प्रथमं कल्पयेद्वीजं सविन्दुं प्रणवं नतिं

ମାତ୍ରା ଅନୁସାରେ ଭେଦ କରି, ଦୀର୍ଘ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ପୃଥକ୍ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ବିନ୍ଦୁସହିତ ବୀଜ, ଏବଂ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଓ ନତି (ନମଃ-ରୂପ) ରଚନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 4

सर्वेषां मूलमन्त्रेण पूजनं स्थापनं तथा नियमव्रतकृच्छ्राणां मठसङ्क्रमवेश्मनां

ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା ଓ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ନିୟମ, ବ୍ରତ, କୃଚ୍ଛ୍ର (ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ତପ), ମଠ, ସଂକ୍ରମ (ପ୍ରବେଶପଥ) ଓ ଗୃହମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଧି ଲାଗୁ।

Verse 5

मासोपवासं द्वादश्यां इत्य् आदिस्थापनं वदे शिलां पूर्णघटं कांस्यं सम्भारं स्थापयेत्ततः

‘ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ମାସୋପବାସ’ ଇତ୍ୟାଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ସ୍ଥାପନର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବିଧି ମୁଁ କହୁଛି। ତାପରେ ଶିଳା, ପୂର୍ଣ୍ଣଘଟ, କାଂସ୍ୟପାତ୍ର ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 6

ब्रह्मकूर्चं समाहृत्य श्रपेद् यवमयं चरुं क्षीरेण कपिलायास्तु तद्विष्णोरिति साधकः

ବ୍ରହ୍ମକୂର୍ଚ୍ଚ ସଂଗ୍ରହ କରି ସାଧକ ଯବମୟ ଚରୁ ରାନ୍ଧିବା ଉଚିତ; କପିଲା ଗାଈର କ୍ଷୀର ଦ୍ୱାରା, ‘ତଦ୍ବିଷ୍ଣୋଃ’ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି କରି।

Verse 7

प्रणवेनाभिघार्यैव दर्व्या सङ्घट्टयेत्ततः साधयित्वावतार्याथ विष्णुमभ्यर्च्य होमयेत्

ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଦ୍ୱାରା ହବ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଅଭିଘାର୍ୟ କରି, ପରେ ଦର୍ବୀ (କରଛି) ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ର କରି ମିଶାଇବ। ସମ୍ୟକ୍ ସାଧନ କରି ରଖି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ୟା କରି ପରେ ହୋମ କରିବ।

Verse 8

व्याहृता चैव गायत्र्या तद्विप्रासेति होमयेत् विश्वतश् चक्षुर्वेद्यैर् भूरग्नये तथैव च

ବ୍ୟାହୃତି ଓ ଗାୟତ୍ରୀ ସହ ‘ତଦ୍ୱିପ୍ରାସ…’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ହୋମ କରିବ। ଏହିପରି ‘ବିଶ୍ୱତଶ୍ଚକ୍ଷୁଃ’ ଓ ‘ବେଦ୍ୟାଃ’ ଆଦି ଉପାଧିରେ ଭୂର୍-ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ଆହୁତି ଦେବ।

Verse 9

सूर्याय प्रजापतये अन्तरिक्षाय होमयेत् द्यौः स्वाहा ब्रह्मणे स्वाहा पृथिवी महाराजकः

ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରଜାପତି ଓ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ପାଇଁ ହୋମ କରିବ। ‘ଦ୍ୟୌଃ ସ୍ୱାହା’, ‘ବ୍ରହ୍ମଣେ ସ୍ୱାହା’ ଏବଂ ‘ପୃଥିବୀ ମହାରାଜକଃ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ମଧ୍ୟ ଆହୁତି ଦେବ।

Verse 10

तस्मै सोमञ्च राजानं इन्द्राद्यैर् होममाचरेत् अङ्गानि कल्पयेदिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः प्रणवं गतिमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः एवं हुत्वा चरोर्भागान् दद्याद्दिग्बलिमादरात्

ସେହି କ୍ରିୟାରେ ରାଜା ସୋମଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ହୋମ କରିବ। ଏଭଳି ହୁତ୍ୱା କରି, ଚରୁର ଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ଆଦରରେ ଦିଗ୍ବଲି ରୂପେ ଦେବ।

Verse 11

समिधो ऽष्टशतं हुत्वा पालाशांश्चाज्यहोमकं कुर्यात् पुरुषसूक्तेन इरावती तिलाष्टकं

ଅଷ୍ଟଶତ (୮୦୦) ସମିଧା ହୁତ୍ୱା କରି, ପଲାଶ କାଷ୍ଠ ସହ ଆଜ୍ୟହୋମ କରିବ। ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହା କରି, ପରେ ଇରାବତୀ ଓ ତିଲାଷ୍ଟକ—ଆଠ ପ୍ରକାର ତିଳ ଆହୁତି—ବିଧିପୂର୍ବକ କରିବ।

Verse 12

हुत्वा तु ब्रह्मविष्ण्वीशदेवानामनुयायिनां ग्रहाणामाहुतीर्हुत्वा लोकेशानामथो पुनः

ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଈଶ (ଶିବ) ଦେବମାନଙ୍କର ଅନୁଚର ଗ୍ରହଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଆହୁତି ଦେଇ, ପୁନଃ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କୁ (ଲୋକରକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ) ଆହୁତି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 13

पर्वतानां नदीनाञ्च समुद्राणां तथाअहुतीः हुत्वा च व्याहृतीर्दद्द्यात् स्रुवपूर्णाहुतित्रयं

ପର୍ବତ, ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଇ, ପରେ ବ୍ୟାହୃତି ସହିତ ସ୍ରୁବପୂର୍ଣ୍ଣ ତିନିଟି ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 14

वौषडन्तेन मन्त्रेण वैष्णवेन पितामह पञ्चगव्यं चरुं प्राश्य दत्वाचार्याय दक्षिणां

ହେ ପିତାମହ! ‘ବୌଷଟ୍’ ଶବ୍ଦାନ୍ତ ବୈଷ୍ଣବ ମନ୍ତ୍ରରେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ ଚରୁ ପ୍ରାଶନ କରି, ପରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବିଧିମତେ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 15

तिलपात्रं हेमयुक्तं सवस्त्रं गामलङ्कृतां प्रीयतां भगवान् विष्णुरित्युत्सृजेद्व्रतं बुधः

ସୁବର୍ଣ୍ଣଯୁକ୍ତ ତିଳପାତ୍ରକୁ ବସ୍ତ୍ରସହିତ ଦାନ କରି, ଅଲଙ୍କୃତ ଗାଈ ଅର୍ପଣ କରି—‘ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରୀତ ହେଉନ୍ତୁ’ ବୋଲି କହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରତର ଉତ୍ସର୍ଗ (ସମାପନ) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 16

मासोपवासादेरन्यां प्रतिष्ठां वच्मि पूर्णतः यज्ञेनातोष्य देवेशं श्रपयेद्वैष्णवं चरुं

ଏବେ ମୁଁ ମାସୋପବାସ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ବିଧିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହୁଛି। ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବେଶଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି ବୈଷ୍ଣବ ଚରୁ ରାନ୍ଧିବା ଉଚିତ।

Verse 17

तिलतण्डुलनीवारैः श्यामाकैर् अथवा यवैः आज्येनाधार्य चोत्तार्य होमयेन्मूर्तिमन्त्रकैः

ତିଳ, ଚାଉଳ ଦାଣା, ନୀବାର, ଶ୍ୟାମାକ କିମ୍ବା ଯବ—ଘୃତରେ ଆଧାର ଦେଇ ଉଠାଇ, ମୂର୍ତ୍ତି-ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରି ହୋମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 18

विष्ण्वादीनां मासपानां तदन्ते होमयेत् पुनः ॐ विष्णवे स्वाहा ॐ विष्णवे निभूयपाय स्वाहा ॐ विष्णवे शिपिविष्टाय स्वाहा ॐ नरसिंहाय स्वाहा ॐ पुरुषोत्तमाय स्वाहा द्वादशाश्वत्थसमिधो होमयेद्घृतसम्प्लुताः

ବିଷ୍ଣୁ ଆଦିଙ୍କ ମାସପାନ ଅର୍ପଣର ଶେଷରେ ପୁନଃ ହୋମ କରିବ—“ଓଂ ବିଷ୍ଣବେ ସ୍ୱାହା”, “ଓଂ ବିଷ୍ଣବେ ନିଭୂୟପାୟ ସ୍ୱାହା”, “ଓଂ ବିଷ୍ଣବେ ଶିପିବିଷ୍ଟାୟ ସ୍ୱାହା”, “ଓଂ ନରସିଂହାୟ ସ୍ୱାହା”, “ଓଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମାୟ ସ୍ୱାହା।” ଘୃତରେ ସିକ୍ତ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ସମିଧା ବାରଟି ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି କରିବ।

Verse 19

विष्णो रराटमन्त्रेण ततो द्वादश चाहुतीः एवं दत्वा इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः एतान् दत्वा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ विष्णवे प्रवृषाय स्वाहा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः इदं विष्णुरिरावती चरोर्द्वादश आहुतीः

ତାପରେ ‘ବିଷ୍ଣୁ-ରରାଟ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ବାରଟି ଆହୁତି ଦେବ। (କେତେକ ପାଠରେ “ଏବଂ ଦତ୍ୱା”, କେତେକରେ “ଏତାନ୍ ଦତ୍ୱା”; ଅନ୍ୟ ପାଠରେ ଆହୁତି-ବାକ୍ୟ “ଓଂ ବିଷ୍ଣବେ ପ୍ରବୃଷାୟ ସ୍ୱାହା”।) ଏହିପରି ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଇରାବତୀଙ୍କୁ ଚରୁର ବାର ଆହୁତି କରିବା ଉଚିତ।

Verse 20

हुत्वा चाज्याहुतीस्तद्वत्तद्विप्रासेति होमयेत् शेषहोमं ततः कृत्वा दद्यात् पूर्णाहुतित्रयं

ସେହିପରି ଘୃତ ଆହୁତି ଦେଇ, “ତଦ୍ ବିପ୍ରାସେ” ଅନ୍ତଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ହୋମ କରିବ। ପରେ ଶେଷ-ହୋମ ସମାପ୍ତ କରି, ତିନି ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 21

युञ्जतेत्यनुवाकन्तु जप्त्वा प्राशीत वै चरुं प्रणवेन स्वशब्दान्ते कृत्वा पात्रे तु पैप्पले

“ୟୁଞ୍ଜତେ…” ଆରମ୍ଭ ଅନୁବାକ ଜପ କରି, ନିଶ୍ଚୟ ଚରୁ ପ୍ରାଶନ କରିବ। ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବାକ୍ୟର ଶେଷରେ ପ୍ରଣବ (ଓଂ) ଯୋଗ କରି, ତାହାକୁ ପିପ୍ପଳ ପାତ୍ରରେ ରଖିବ।

Verse 22

ततो मासाधिपानान्तु विप्रान् द्वादश भोजयेत् त्रयोदश गुरुस्तत्र तेभ्यो दद्यात्त्रयोदश

ତତ୍ପରେ ମାସାଧିପତି ଦ୍ୱାଦଶ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରୟୋଦଶ ଗୁରୁ (ଆଚାର୍ଯ୍ୟ) ହେବେ। ସେମାନଙ୍କୁ ତ୍ରୟୋଦଶ ଦାନ/ଦକ୍ଷିଣା ଦେବ।

Verse 23

कुम्भान् स्वाद्वम्बुसंयुक्तान् सच्छत्रोपानहान्वितान्

ମଧୁର (ସୁଖଦ) ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭ ଦାନ କରିବ; ସହିତ ଭଲ ଛତା ଓ ପାଦୁକା/ଚପଲ ଯୋଗ କରିବ।

Verse 24

गावः प्रीतिं समायान्तु प्रचरन्तु प्रहर्षिताः इति गोपथमुत्सृज्य यूपं तत्र निवेशयेत्

“ଗାଈମାନେ ପ୍ରୀତି ପାଉନ୍ତୁ ଏବଂ ପ୍ରହର୍ଷିତ ହୋଇ ବିଚରଣ କରୁନ୍ତୁ”—ଏମିତି କହି ଗୋପଥରେ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଯୂପ (ଯଜ୍ଞସ୍ତମ୍ଭ) ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 25

दशहस्तं प्रपाअराममठसङ्क्रमणादिषु गृहे च होममेवन्तु कृत्वा सर्वं यथाविधि

ପ୍ରପା (ଜଳଶାଳା), ଉଦ୍ୟାନ, ମଠ, ସଂକ୍ରମଣ/ସୀମା-ସଂସ୍କାର ଆଦି ସ୍ଥାନରେ ଏବଂ ଗୃହରେ ମଧ୍ୟ, ଦଶହସ୍ତ ପ୍ରମାଣ ରଖି କେବଳ ହୋମ କରି, ପରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଧିମତେ ସମାପ୍ତ କରିବ।

Verse 26

पूर्वोक्तेन विधानेन प्रविशेच्च गृहं गृही अनिवारितमन्नाद्यं सर्वेष्वेतेषु कारयेत्

ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଗୃହସ୍ଥ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବ; ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ କର୍ମରେ ଅନ୍ନାଦି ନିରୋଧ ବିନା ଯୋଗାଣ/ବିତରଣ କରାଇବ।

Verse 27

द्विजेभ्यो दक्षिणा देया यथाशक्त्या विचक्षणैः आरामं कारयेद्यस्तु नन्दने स चिरं वसेत्

ବିଚକ୍ଷଣମାନେ ଯଥାଶକ୍ତି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ। ଯେ ଆରାମ (ଉଦ୍ୟାନ) ନିର୍ମାଣ କରାଏ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନନ୍ଦନବନରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ବସେ।

Verse 28

मठप्रदानात् स्वर्लोके शक्रलोके वसेत्ततः प्रपादानाद्वारुणेन सङ्क्रमेण वसेद्दिवि

ମଠ ଦାନ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ, ବିଶେଷତଃ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଲୋକରେ ବସେ। ପ୍ରପା (ପାନୀୟଜଳ-ସ୍ଥାନ) ଦାନ କଲେ ବରୁଣ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶୁଭ ସଙ୍କ୍ରମ ମାର୍ଗରେ ଦିବ୍ୟଲୋକରେ ବସେ।

Verse 29

इष्टकासेतुकारी च गोलोके मार्गकृद्गवां नियमव्रतकृद्विष्णुः कृच्छ्रकृत्सर्वपापहा

ଯେ ଇଷ୍ଟକାସେତୁ (ଇଟାର ସେତୁ/ବନ୍ଧ) ନିର୍ମାଣ କରେ, ଏବଂ ଯେ ଗୋଲୋକରେ ଗାଈମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାର୍ଗ କରେ; ଯେ ନିୟମ-ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ଯେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ଏବଂ ଯେ କୃଚ୍ଛ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରେ—ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 30

गृहं दत्वा वसेत्स्वर्गे यावदाभूतसम्प्लवं अञ्जतेत्यनुवाकस्तु इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वाद्वन्नसंयुक्तानिति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः समुदायप्रतिष्ठेष्टा शिवादीनां गृहात्मनां

ଗୃହ ଦାନ କଲେ ମହାପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସେ। ଏବଂ ଗୃହାନ୍ତର୍ବାସୀ ଦେବତା ରୂପେ ଶିବାଦି ଦେବମାନଙ୍କ ସମୁଦାୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା (ସ୍ଥାପନ/ବ୍ୟବସ୍ଥା) କରିବା ଉଚିତ।