Adhyaya 86

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये निर्वाणदीक्षायां प्रतिष्ठाकलाशोधनं नाम पञ्चाशीतितमो ऽध्यायः अथ षडशीतितमो ऽध्यायः विद्याविशोधनविधानं ईश्वर उवाच सन्धानमथ विद्यायाः प्राचीनकलया सह कुर्वीत पूर्ववत् कृत्वा तत्त्वं वर्णय तद्यथा

ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଆଗ୍ନେୟପୁରାଣର ନିର୍ବାଣଦୀକ୍ଷା ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ପ୍ରତିଷ୍ଠାକଳଶୋଧନ’ ନାମକ ପଞ୍ଚାଶୀତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଷଡଶୀତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ବିଦ୍ୟାବିଶୋଧନବିଧାନ’ ଆରମ୍ଭ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏବେ ପ୍ରାଚୀନ କଳା ସହିତ ବିଦ୍ୟାର ସନ୍ଧାନ ପୂର୍ବବତ୍ କର; କରି ସେହିର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯଥାବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କର, ଅର୍ଥାତ୍ ଏପରି।

Verse 2

ॐ हों क्षीमिति सन्धानं राग्श् च शुद्धविद्या च नियतिः कलया सह कालो मया तथाविद्या तत्त्वानामिति सप्तकं

‘ଓଁ ହୋଁ କ୍ଷୀଂ’—ଏହା ସନ୍ଧାନର ସଂଜ୍ଞା। ଏହାସହ ରାଗ ଓ ଶୁଦ୍ଧବିଦ୍ୟା; କଳା ସହିତ ନିୟତି; କାଳ; ମାୟା; ଏବଂ ଅବିଦ୍ୟା—ଏହିପରି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ସପ୍ତକ କୁହାଯାଏ।

Verse 3

रलवाः शषसाः वर्णाः षड् विद्यायां प्रकीर्तिताः पदानि प्रणवादीनि एकविंशतिसङ्ख्यया

ଷଡ୍ବିଦ୍ୟା ପ୍ରଣାଳୀରେ ର-ଲ-ବ ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଶ-ଷ-ସ ଗୋଷ୍ଠୀର ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ଏବଂ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଆଦି ପବିତ୍ର ପଦମାନେ ଏକବିଂଶତି ସଂଖ୍ୟାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 4

पूर्ववत् धृत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः इं शिवाय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वचोगुह्याय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सद्योजाताय मूर्तये इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ निधाय सर्वाधिपतय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ रुद्राणां भुवनानाञ्च स्वरूपमथ कश्यपे प्रथमो वामदेवः स्यात्ततः सर्वभवोद्भवः

‘ପୂର୍ବବତ୍ ଧୃତ୍ୱା’—ଏହିପରି ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ପାଠ ଅଛି; ‘ଇଂ ଶିବାୟ’, ‘ବଚୋଗୁହ୍ୟାୟ’, ‘ସଦ୍ୟୋଜାତାୟ ମୂର୍ତୟେ’ ଏବଂ ‘ଅଥ ନିଧାୟ ସର୍ବାଧିପତୟେ’—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପାଠ। ହେ କଶ୍ୟପ, ଏବେ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଓ ଭୁବନମାନଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ କହୁଛି—ପ୍ରଥମେ ବାମଦେବ; ତାଙ୍କଠାରୁ ସମସ୍ତ ଭାବର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 5

वज्रदेहः प्रभुर्धाता क्रविक्रमसुप्रभाः वटुः प्रशान्तनामा च परमाक्षरसञ्ज्ञकः

ସେ ବଜ୍ରସମ ଦେହଧାରୀ, ପ୍ରଭୁ ଓ ଧାତା; ଯାହାଙ୍କର ବିକ୍ରମ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଏବଂ ପ୍ରଭା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତ; ସେ ଦିବ୍ୟ ବଟୁ; ‘ପ୍ରଶାନ୍ତ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏବଂ ‘ପରମାକ୍ଷର’ ନାମକ ପରମ ଅବିନାଶୀ ଅକ୍ଷର-ସଞ୍ଜ୍ଞାରେ ମଧ୍ୟ ଅଭିହିତ।

Verse 6

शिवश् च सशिवो बभ्रुरक्षयः शम्भुरेव च अदृष्टरूपनामानौ तथान्यो रूपवर्धनः

ଏବଂ ସେ ‘ଶିବ’, ‘ସଶିବ’, ‘ବଭ୍ରୁ’, ‘ଅକ୍ଷୟ’ ଓ ‘ଶମ୍ଭୁ’ ମଧ୍ୟ; ‘ଅଦୃଷ୍ଟରୂପନାମା’—ଯାହାଙ୍କ ରୂପ ଓ ନାମ ଅପ୍ରକଟ—ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ନାମ ‘ରୂପବର୍ଧନ’—ରୂପ/ତେଜ ବଢ଼ାଇବାଳା।

Verse 7

मनोन्मनो महावीर्यश्चित्राङ्गस्तदनन्तरं कल्याण इति विज्ञेयाः पञ्चविंशतिसङ्ख्यया

‘ମନୋନ୍ମନ’, ‘ମହାବୀର୍ୟ’, ‘ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ’ ଏବଂ ତାହାପରେ ‘କଲ୍ୟାଣ’—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏମାନେ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ସଂଖ୍ୟାକୁ ପୂରଣ କରନ୍ତି।

Verse 8

मन्त्रो घोरामरौ वीजे नाड्यौ द्वे तत्र ते यथा पूषा च हस्तिजिह्वा च व्याननागौ प्रभञ्जनौ

ସେହି (ପ୍ରଣାଳୀ)ରେ ମନ୍ତ୍ରର ଦୁଇ ବୀଜ ‘ଘୋର’ ଓ ‘ଅମର’; ଏବଂ ସେଠାରେ ଦୁଇ ନାଡ଼ୀ—‘ପୂଷା’ ଓ ‘ହସ୍ତିଜିହ୍ୱା’; ତଥା (ବାୟୁ) ‘ବ୍ୟାନ’, ‘ନାଗ’ ଓ ‘ପ୍ରଭଞ୍ଜନ’।

Verse 9

विषयो रूपमेवैकमिन्द्रिये पादचक्षुषी शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च त्रय एते गुणाः स्मृताः

ପାଦ ଓ ଚକ୍ଷୁ—ଏହି ଦୁଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଷୟ କେବଳ ରୂପ ଅଟେ। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ—ଏହି ତିନି ଗୁଣ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ରାହ୍ୟ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 10

अवस्थात्र षुप्तिश् च रुद्रो देवस्तु कारणं विद्यामध्यगतं सर्वं भावयेद्भवनादिकं

ସୁପ୍ତି ନାମକ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଦେବ ରୁଦ୍ର ହିଁ କାରଣତତ୍ତ୍ୱ। ବିଦ୍ୟାମଧ୍ୟଗତ ସମସ୍ତକୁ ଦେହାଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପ୍ରକଟ ଜଗତ୍‌ରୂପେ ଭାବନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 11

ताडनं छेदनं तत्र प्रवेशञ्चापि योजनं आकृष्य ग्रहणं कुर्याद्विद्यया हृत्प्रदेशतः

ସେଠାରେ ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ତାଡନ ଓ ଛେଦନ କରିବା; ଏବଂ ପ୍ରବେଶ ଓ ଯୋଜନ (ସ୍ଥାପନ) ମଧ୍ୟ କରିବା। ପରେ ହୃଦୟ-ପ୍ରଦେଶରୁ (ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ) ଆକୃଷ୍ୟ କରି ଗ୍ରହଣ କରିବା।

Verse 12

आत्मन्यारोप्य सङ्गृह्य कलां कुण्डे निवेशयेत् रुद्रं कारणमावाह्य विज्ञाप्य च शिशुं प्रति

ପ୍ରଥମେ ତାହାକୁ ନିଜ ଉପରେ ଆରୋପ କରି, କଳାକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି କୁଣ୍ଡରେ ନିବେଶ କରିବା। ପରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କାରଣତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ଆବାହନ କରି, ଶିଶୁ ପ୍ରତି ବିଧିମତ୍ ବିଜ୍ଞାପନ/ଉପଦେଶ କରିବା।

Verse 13

पित्रोरावहनं कृत्वा हृदये ताडयेच्छिशुं प्रविश्य पूर्वमन्त्रेण तदात्मनि नियोजयेत्

ପିତା ଓ ମାତା—ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଆବାହନ କରି, ଶିଶୁର ହୃଦୟ-ପ୍ରଦେଶରେ ତାଡନ କରିବା। ପରେ ପୂର୍ବମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପ୍ରବିଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେହି (ଆହୂତ ତତ୍ତ୍ୱ)କୁ ଶିଶୁର ଆତ୍ମାରେ ନିୟୋଜିତ/ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିବା।

Verse 14

आकृष्यादाय पूर्वोक्तविधिनाअत्मनि योजयेत् वामया योजयेत् योनौ गृहीत्वा द्वादशान्ततः

ତାହାକୁ ଆକର୍ଷି ଗ୍ରହଣ କରି, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଜନ କରିବ। ବାମ ନାଡୀ/ହସ୍ତରେ ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତରୁ ପ୍ରବାହ ଧରି ଯୋନିସ୍ଥାନେ ନିୟୋଜନ କରିବ।

Verse 15

बुद्ध इति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः आवाहनं कुर्यादिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुर्वीत देहसम्पत्तिं जन्माधिकारमेव च भोगं लयन्तथा श्रोतःशुद्धितत्त्वविशोधनं

କିଛି ପୁସ୍ତକରେ ‘ବୁଦ୍ଧ’ ଇତି ପାଠ, ଆଉ କିଛିରେ ‘ଆବାହନ କରିବା ଉଚିତ’ ଇତି ପାଠ ମିଳେ। ଏହି କର୍ମରେ ଦେହସମ୍ପତ୍ତି, ଜନ୍ମାଧିକାର ସ୍ଥାପନ, ଭୋଗ ଓ ଲୟ, ଏବଂ ଶ୍ରୋତଃଶୁଦ୍ଧି ଓ ତତ୍ତ୍ୱବିଶୋଧନ କରିବ।

Verse 16

निःशेषमलकर्मादिपाशबन्धनिवृत्तये निष्कृत्यैव विधानेन यजेत शतमाहुतीः

ମଳିନ କର୍ମ ଆଦି ପାଶରୂପ ବନ୍ଧନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବିଧିଅନୁସାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରି ଅଗ୍ନିରେ ଶତ ଆହୁତି ଦେବ।

Verse 17

अस्त्रेण पाशशैथिल्यं मलशक्तिं तिरोहितां छेदनं मर्दनं तेषां वर्तुलीकरणं तथा

ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପାଶ ଶିଥିଳ ହୁଏ; ମଳଶକ୍ତି ନିଷ୍ପ୍ରଭ ଓ ତିରୋହିତ କରାଯାଏ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଛେଦନ, ମର୍ଦନ ଓ ବର୍ତ୍ତୁଳୀକରଣ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 18

दाहं तदक्षराभावं प्रायश्चित्तमथोदितं रुद्राण्यावाहनं पूजा रूपगन्धसमर्पणं

ତାପରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଉକ୍ତ—ଅକ୍ଷରାଭାବ (ଅକ୍ଷରଲୋପ/ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା) ପାଇଁ ଦାହ (ହୋମ) କରିବ; ତଦନନ୍ତରେ ରୁଦ୍ରାଣୀଙ୍କ ଆବାହନ, ପୂଜା, ଏବଂ ରୂପ ଓ ଗନ୍ଧ ସମର୍ପଣ କରିବ।

Verse 19

ॐ ह्रीं रूपगन्धौ शुल्कं रुद्र गृहाण स्वाहा संश्राव्य शाम्भवीमाज्ञां रुद्रं विसृज्य कारणं विधायात्मनि चैतन्यं पाशसूत्रे निवेशयेत्

“ଓଁ ହ୍ରୀଂ—ରୂପ ଓ ଗନ୍ଧକୁ ଦକ୍ଷିଣା ରୂପେ ଅର୍ପଣ; ହେ ରୁଦ୍ର, ଗ୍ରହଣ କର; ସ୍ୱାହା।” ଏଭଳି ଶାମ୍ଭବୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଘୋଷଣା କରି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ କରିବ, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ କାରଣତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରି, ପରେ ପାଶସୂତ୍ରରେ ଚେତନ୍ୟ ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 20

विन्दुं शिरसि विन्यस्य विसृजेत् पितरौ ततः दद्यात् पूर्णां विधानेन समस्तविधिपूरणीं

(ବିଧି) ବିନ୍ଦୁକୁ ଶିରରେ ନ୍ୟାସ କରି, ପରେ ଦୁଇ ପିତୃଙ୍କୁ (ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ) ବିସର୍ଜନ କରିବ। ତାପରେ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ବିଧିକୁ ପୂରଣ କରୁଥିବା ‘ପୂର୍ଣ୍ଣା’ ଆହୁତି ଦେବ।

Verse 21

पूर्वोक्तविधिना कार्यं विद्यायां ताडनादिकं स्ववीजन्तु विशेषः स्यादिति विद्या विशोधिता

ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧି ଅନୁସାରେ ବିଦ୍ୟା (ମନ୍ତ୍ର) ଉପରେ ତାଡନ ଆଦି କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ବିଶେଷତା ହେଉଛି—ଏହା ନିଜ ସ୍ୱବୀଜାକ୍ଷର ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରି କରାଯାଏ। ଏଭଳି ବିଦ୍ୟା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।