Adhyaya 79
पवित्रारोहणविधिः (The Rite of Raising/Placing the Pavitra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଳ୍ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଏବଂ ଦୋଷ-ପରିହାର ପାଇଁ ‘ପବିତ୍ରାରୋହଣ’—ପବିତ୍ର (ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ମାଳା/ଡୋରି) ଉଠାଇ/ସ୍ଥାପନ କରିବାର ବିଧି—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ-ସନ୍ଧ୍ୟା କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ମଣ୍ଡପକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଈଶାନ କୋଣରେ ଶୁଚି ପାତ୍ରରେ ପବିତ୍ର ରଖନ୍ତି, ଆହ୍ୱାନିତ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ ନକରି। ପରେ ବିଧିବତ ଶୁଦ୍ଧି-ବିସର୍ଜନ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ (ଭାନୁ/ଆଦିତ୍ୟ), ଦ୍ୱାରଦେବତା, ଦିକ୍ପାଳ, କୁମ୍ଭେଶ/ଈଶାନ, ଶିବ ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନୈମିତ୍ତିକ ପୂଜା; ମନ୍ତ୍ର-ତର୍ପଣ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ହୋମ, ୧୦୮ ଆହୁତି ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି କରାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ର-କ୍ରିୟା-ଦ୍ରବ୍ୟର ନ୍ୟୁନତା ସ୍ୱୀକାର, ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପ୍ରାର୍ଥନା ଏବଂ ‘ଗଙ୍ଗା-ଅବତାରକ’ ଅବତରଣ-ପ୍ରାର୍ଥନା ଦ୍ୱାରା ତ୍ରୁଟିଗୁଡ଼ିକୁ ଦୈବାଜ୍ଞାର ଏକ ସୂତ୍ରରେ ଏକତ୍ର କରାଯାଏ। ପରେ ବ୍ୟାହୃତି ଓ ଅଗ୍ନି/ସୋମ କ୍ରମ ସହ ଚତୁର୍ବିଧ ହୋମ, ପବିତ୍ର ସହ ଦିକ୍ପାଳାର୍ପଣ, ଗୁରୁପୂଜାକୁ ଶିବପୂଜା ଭାବେ ମାନ୍ୟ, ଦ୍ୱିଜଭୋଜନ, ନାଡ଼ୀ-ଯୋଗରେ ଅନ୍ତଃସଂହାର ସହ ବିସର୍ଜନ ଓ ଚଣ୍ଡେଶ୍ୱର ପୂଜା; ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରକର୍ମରେ ଗୁରୁ-ସନ୍ନିଧି ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पवित्राधिवासनविधिर्नाम अष्टसप्ततितमो ऽध्यायः : अथैकोनाशीतितमो ऽध्यायः पवित्रारोहणविधिः ईश्वर उवाच अथ प्रातः समुत्थाय कृतस्नानः समाहितः कृतसन्ध्यार्चनो मन्त्री प्रविश्य मखमण्डपं
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଶ୍ରୀ ଆଗ୍ନେୟପୁରାଣରେ “ପବିତ୍ରାଧିବାସନବିଧି” ନାମକ ଅଷ୍ଟସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ “ପବିତ୍ରାରୋହଣବିଧି” ନାମକ ଏକୋନାଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତାପରେ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଉଠି, ସ୍ନାନ କରି, ମନକୁ ସମାହିତ କରି, ସନ୍ଧ୍ୟା-ଆର୍ଚନା ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ଯାଜକ (ମନ୍ତ୍ରୀ) ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରବେଶ କରିବ।
Verse 2
समादाय पवित्राणि अविसर्जितदैवतः ऐशान्यां भाजने शुद्धे स्थापयेत् कृतमण्डले
ପବିତ୍ର (ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ସୂତ୍ର/ବଳୟ) ଗ୍ରହଣ କରି, ଆହ୍ୱାନିତ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ ନ କରି, କୃତ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗର ଶୁଦ୍ଧ ପାତ୍ରରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 3
ततो विसर्ज्य देवेशं निर्माल्यमपनीय च पूर्ववद् भूतले शुद्धेकृत्वाह्निकमथ द्वयं
ତାପରେ ଦେବେଶଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିସର୍ଜନ କରି ଏବଂ ନିର୍ମାଲ୍ୟ (ବ୍ୟବହୃତ ପୁଷ୍ପ-ପ୍ରସାଦ ଆଦି ଅବଶେଷ) ଅପସାରଣ କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ଭୂମିର ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରାତଃ-ସାୟଂ ଦୁଇ ଆହ୍ନିକ କର୍ମ କରିବ।
Verse 4
आदित्यद्वारदिक्पालकुम्भेशानौ शिवे ऽनले नैमित्तिकीं सविस्तरां कुर्यात् पूजां विशेषतः
ନୈମିତ୍ତିକ (ବିଶେଷ ଅବସର) କର୍ମରେ ଆଦିତ୍ୟ, ଦ୍ୱାରଦେବତା, ଦିକ୍ପାଳ, କୁମ୍ଭେଶ, ଈଶାନ, ଶିବ ଓ ଅନଲ (ଅଗ୍ନି)ଙ୍କୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ସବିସ୍ତାର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 5
मन्त्राणां तर्पणं प्रायश्चित्तहोमं शरात्मना अष्टोत्तरशतं कृत्वा दद्यात् पूर्णाहुतिं शनैः
ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ତର୍ପଣ ଏବଂ ଶରା-ଦ୍ରବ୍ୟଦ୍ୱାରା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ହୋମ କରି, ଏକଶେ ଆଠ ଆହୁତି ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବ; ତାପରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଦେବ।
Verse 6
आदित्यद्वारदिक्पालान् स्कन्देशानौ शिवे ऽनले इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शराणुनेति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः पवित्रं भानवे दत्वा समाचम्य ददीत च द्वारमालादिदिक्पालकुम्भवर्धनिकादिषु
ଭାନୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ଦାନ କରି, ଆଚମନ କରି, ଦ୍ୱାରମାଳା, ଦିକ୍ପାଳ-କୁମ୍ଭ, ବର୍ଧନୀ ପାତ୍ର ଆଦି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସ୍ଥାନରେ ଦ୍ୱାରଦେବତା ଓ ଦିକ୍ପାଳମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ପଣ କରିବ। (ପାଠଭେଦ: ‘ଆଦିତ୍ୟ–ଦ୍ୱାର–ଦିକ୍ପାଳାନ୍…/ସ୍କନ୍ଦ–ଈଶ–ଅନୌ…’; ଏବଂ ‘ଶରାଣୁନା…’)।
Verse 7
सन्निधाने ततः शम्भोरुपविश्य निजासने पवित्रमात्मने दद्याद्गणाय गुरुवह्नये
ତତ୍ପରେ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ସନ୍ନିଧାନରେ ନିଜ ଆସନରେ ବସି ନିଜ ପାଇଁ ପବିତ୍ର (ସୂତ୍ର/ଅଙ୍ଗୁଠି) ଅର୍ପଣ କରିବ; ଏବଂ ଗଣେଶ, ଗୁରୁ ଓ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ନିବେଦନ କରିବ।
Verse 8
ॐ कालात्मना त्वया देव यद्दिष्टं मामके विधौ कृतं क्लिष्टं समुत्सृष्टं कृतं गुप्तञ्च यत्कृतं
ॐ। ହେ ଦେବ, ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ହିଁ କାଳ—ମୋର ବିଧିବିଧାନରେ ଆପଣ ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି, ତାହାରେ ମୁଁ ଯାହା କ୍ଲେଶସହ (ଦୋଷସହ) କରିଛି, ଯାହା ପ୍ରମାଦରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି କିମ୍ବା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରଖିଛି, ଏବଂ ଯାହା ଗୁପ୍ତରେ କରିଛି—ସେ ସବୁକୁ ଆପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 9
तदस्तु क्लिष्टमक्लिष्टं कृतं क्लिष्टमसंस्कृतं सर्वात्मनामुना शम्भो पवित्रेण त्वदिच्छया
ହେ ଶମ୍ଭୋ, ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା, ମୋର ସମଗ୍ର ସତ୍ତା ସହିତ ଯାହା କିଛି କରାଯାଇଛି—କ୍ଲେଶସହ କିମ୍ବା କ୍ଲେଶବିନା, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଅସଂସ୍କୃତ—ସେ ସବୁ ପବିତ୍ର ହେଉ।
Verse 10
ॐ पूरयमखव्रतं नियमेश्वराय स्वाहा आत्मतत्त्वे प्रकृत्यन्ते पालिते पद्मयोनिना
ॐ। ନିୟମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ୱାହା—ଏହି ଆହୁତି ଯଜ୍ଞବ୍ରତକୁ ପୂରଣ କରୁ; ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ, ପ୍ରକୃତିର ଅନ୍ତେ, ପଦ୍ମୟୋନି (ବ୍ରହ୍ମା) ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ/ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅବସ୍ଥାରେ।
Verse 11
मूलं लयान्तमुच्चार्य पवित्रेणार्चयेच्छिवं विद्यातत्त्वे च विद्यान्ते विष्णुकारणपालिते
ମୂଳମନ୍ତ୍ରକୁ ଲୟାନ୍ତ ସହିତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପବିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ। ଏହି ବିଧି ବିଦ୍ୟାତତ୍ତ୍ୱରେ ଓ ବିଦ୍ୟାର ଅନ୍ତେ—କାରଣରୂପ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ—ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 12
ईश्वरान्तं समुच्चार्य पवित्रमधिरोपयेत् शिवान्ते शिवतत्त्वे च रुद्रकारणपालिते
“ଈଶ୍ୱର” ଅନ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପବିତ୍ରକ (ପବିତ୍ର ସୂତ୍ର/ବଳୟ) ସ୍ଥାପନ କରିବ। “ଶିବ” ଅନ୍ତେ, ଶିବ-ତତ୍ତ୍ୱରେ, ରୁଦ୍ର-କାରଣ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଏହା କରାଯିବ।
Verse 13
शिवान्तं मन्त्रमुच्चार्य तस्मै देयं पवित्रकं सर्वकारणपालेषु शिवमुच्चार्य सुव्रतः
“ଶିବ” ଅନ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତାହାଙ୍କୁ ପବିତ୍ରକ ଦେବ। ସୁବ୍ରତ ବ୍ୟକ୍ତି “ଶିବ” ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସର୍ବ-କାରଣ-ପାଳମାନଙ୍କୁ (ବିଧିର କାରଣ-ରକ୍ଷକ ଅଧିଷ୍ଠାତା) ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବ।
Verse 14
मूलं लयान्तमुच्चार्य दद्याद्गङ्गावतारकं आत्मविद्याशिवैः प्रोक्तं मुमुक्षूणां पवित्रकं
ମୂଳମନ୍ତ୍ରକୁ “ଲୟ” ଅକ୍ଷରାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ‘ଗଙ୍ଗାବତାରକ’ (ଗଙ୍ଗା ଅବତରଣ-ବିଧି/ସୂତ୍ର) ଦେବ। ଏହା ଆତ୍ମବିଦ୍ୟା-ଶିବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୋକ୍ତ ଏବଂ ମୁମୁକ୍ଷୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ରକ।
Verse 15
विनिर्दिष्टं बुभुक्षूणां शिवतत्त्वात्मभिः क्रमात् स्वाहान्तं वा नमो ऽन्तं वा मन्त्रमेषामुदीरयेत्
ଭୋଗେଚ୍ଛୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଶିବ-ତତ୍ତ୍ୱାତ୍ମ ରୂପରେ, କ୍ରମାନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ—ଯାହା “ସ୍ୱାହା” ଅନ୍ତ କିମ୍ବା “ନମଃ” ଅନ୍ତ ହୋଇଥାଏ।
Verse 16
सर्वतत्त्वेषु सुव्रत इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः दद्यादङ्गावतारकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां विद्यातत्त्वाधिपतये शिवाय स्वाहा ॐ हौं शिवतत्त्वाधिपतये शिवाय स्वाहा ॐ हौं सर्वतत्त्वाधिपतये शिवाय स्वाहा नत्वा गङ्गावतारन्तु प्रार्थयेत्तं कृताञ्जलिः त्वङ्गतिः सर्वभूतानां संस्थितिस्त्वञ्चराचरे
ପାଠାନ୍ତର: କେତେକ ପୁସ୍ତକରେ ‘ସର୍ବତତ୍ତ୍ୱେଷୁ ସୁବ୍ରତ’ ଏବଂ କେତେକରେ ‘ଦଦ୍ୟାଦ୍ ଅଙ୍ଗାବତାରକମ୍’ ପାଠ ମିଳେ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆହୁତି/ଅର୍ପଣ କରିବ—‘ଓଁ ହାଂ, ବିଦ୍ୟା-ତତ୍ତ୍ୱାଧିପତୟେ ଶିବାୟ ସ୍ୱାହା’; ‘ଓଁ ହୌଂ, ଶିବ-ତତ୍ତ୍ୱାଧିପତୟେ ଶିବାୟ ସ୍ୱାହା’; ‘ଓଁ ହୌଂ, ସର୍ବ-ତତ୍ତ୍ୱାଧିପତୟେ ଶିବାୟ ସ୍ୱାହା’। ପରେ ନମସ୍କାର କରି, କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ଗଙ୍ଗାବତରଣ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବ—‘ତୁମେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଗତି; ଚରାଚରରେ ତୁମରେଇ ସ୍ଥିତି (ଆଧାର) ଅଛି।’
Verse 17
अन्तश्चारेण भूतानां द्रष्टा त्वं परमेश्वर कर्मणा मनसा वाचा त्वत्तो नान्या गतिर्मम
ହେ ପରମେଶ୍ୱର! ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ଅନ୍ତରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ଆପଣ ହିଁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ସାକ୍ଷୀ। ମୋ କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଣୀରେ—ଆପଣ ବ୍ୟତୀତ ମୋର ଅନ୍ୟ ଗତି ନାହିଁ।
Verse 18
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं द्रव्यहीनञ्च यत् कृतं जपहोमार्चनैर् हीनं कृतं नित्यं मया तव
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ନିତ୍ୟ ଯାହା କରିଛି, ତାହା ଯଦି ମନ୍ତ୍ରହୀନ, କ୍ରିୟାହୀନ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟହୀନ ହୋଇଥାଏ; ଏବଂ ଜପ, ହୋମ, ଅର୍ଚ୍ଚନା ବିନା ଯାହା କରାଯାଇଛି—ସେ ସବୁକୁ ଆପଣ ଗ୍ରହଣ କରି କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।
Verse 19
अकृतं वाक्यहीनं च तत् पूरय महेश्वरं सुपूतस्त्वं परेशान पवित्रं पापनाशनं
ହେ ମହେଶ୍ୱର! ମୋ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଅକୃତ ରହିଗଲା ଓ ଯାହା ବାକ୍ୟରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା—ସେ ସବୁକୁ ଆପଣ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ। ହେ ପରେଶାଣ! ଆପଣ ସୁପୂତ, ପବିତ୍ରକାରୀ ଓ ପାପନାଶକ।
Verse 20
त्वया पवित्रितं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमं खण्डितं यन्मया देव व्रतं वैकल्पयोगतः
ହେ ଦେବ! ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସହିତ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ରିତ ହୋଇଛି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ବ୍ରତ, ବୈକଳ୍ପିକ ବିଧି (ବୈକଳ୍ପଯୋଗ) ଲାଗୁ କରିବାରୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଗଲା।
Verse 21
एकीभवतु तत् सर्वं तवाज्ञासूत्रगुम्फितं जपं निवेद्य देवस्य भक्त्या स्तोत्रं विधाय च
ସେ ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା-ରୂପ ସୂତ୍ରରେ ଗୁଁଥା ହୋଇ ଏକୀଭୂତ ହେଉ। ଦେବଙ୍କୁ ଜପ ନିବେଦନ କରି, ଭକ୍ତିରେ ସ୍ତୋତ୍ର ରଚି/ପଢ଼ି ମଧ୍ୟ—ଯଥାବିଧି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 22
नत्वा तु गुरुणादिष्टं गृह्णीयान्नियमन्नरः चतुर्मासं त्रिमासं वा त्र्यहमेकाहमेव च
ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ମନୁଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଦେଶାନୁସାରେ ନିୟମ-ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରୁ—ଚାରି ମାସ, ତିନି ମାସ, ତିନି ଦିନ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଦିନ ମାତ୍ର।
Verse 23
प्रणम्य क्षमयित्वेशं गत्वा कुण्डान्तिकं व्रती पावकस्थे शिवे ऽप्येवं पवित्राणां चतुष्टयं
ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କ୍ଷମା ଯାଚନା କରି ବ୍ରତୀ କୁଣ୍ଡର ନିକଟକୁ ଯାଉ; ଅଗ୍ନିରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଶିବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଚାରି ପବିତ୍ରର ସମୁଚ୍ଚୟ (ସ୍ଥାପନ/ଗ୍ରହଣ) କରୁ।
Verse 24
समारोप्य समभ्यर्च्य पुष्पधूपाक्षतादिभिः अन्तर्बलिं पवित्रञ्च रुद्रादिभ्यो निवेदयेत्
ଦେବତାକୁ ସ୍ଥାପନ କରି ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ, ଅକ୍ଷତ ଆଦିଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ଅନ୍ତର୍ବଳି ଓ ପବିତ୍ର (ସୂତ୍ର/ଡୋର) ରୁଦ୍ରାଦି ଦେବତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରୁ।
Verse 25
प्रविश्यान्तः शिवं स्तुत्वा सप्रणामं क्षमापयेत् अन्तश् चर त्वं भूतानामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः परिपूर्णं करो तु मे इति ग, चिहितपुस्तकपाठः अमृतस्त्वं परेशान इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रायश्चित्तकृतं होमं कृत्वा हुत्वा च पायसं
ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ସପ୍ରଣାମ କ୍ଷମା ଯାଚନା କରୁ। (ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ପାଠରେ ଅଧିକ—) “ଭୂତମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଚର”, “ମୋ ପାଇଁ ଏହାକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କର”, “ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ତୁମେ ଅମୃତ”। ତାପରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହୋମ କରି ପାୟସକୁ ମଧ୍ୟ ଆହୁତି ଦେଉ।
Verse 26
शनैः पूर्णाहुतिं दत्वा वह्निस्थं विसृजेच्छिवं होमं व्याहृतिभिः कृत्वा रुन्ध्यान्निष्ठुरयानलं
ଧୀରେ ଧୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଦେଇ ଅଗ୍ନିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶିବଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ କରୁ। ବ୍ୟାହୃତି ସହିତ ହୋମ କରି, ପରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ/ଶାନ୍ତ କରୁ।
Verse 27
अग्न्यादिभ्यस्ततो दद्यादाहुतीनां चतुष्टयं दिक्पतिभ्यस्ततो दद्यात् सपवित्रं वहिर्बलिं
ତତ୍ପରେ ଅଗ୍ନି ଆଦିଙ୍କୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଚାରିଟି ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। ପରେ ଦିକ୍ପାଳମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର (ଦର୍ଭ-ବଳୟ) ସହ ବାହ୍ୟ ବଳି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 28
सिद्धान्तपुस्तके दद्यात् सप्रमाणं पवित्रकं ॐ हां भूः स्वाहा ॐ हां भुवः स्वाहा ॐ हां स्वः स्वाहा ॐ हां भूर्भुवः स्वः स्वाहा होमं व्याहृतिभिः कृत्वा दत्वाअहुतिचतुष्टयं
ତାପରେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ-ପୁସ୍ତକରେ ଯଥାପ୍ରମାଣ ପବିତ୍ରକ ରଖିବା ଉଚିତ। ‘ଓଂ ହାଂ ଭୂଃ ସ୍ୱାହା; ଓଂ ହାଂ ଭୁବଃ ସ୍ୱାହା; ଓଂ ହାଂ ସ୍ୱଃ ସ୍ୱାହା; ଓଂ ହାଂ ଭୂର୍ଭୁବଃ ସ୍ୱଃ ସ୍ୱାହା’—ଏହି ବ୍ୟାହୃତିମାନେ ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରି ଚାରି ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 29
ॐ हां अग्नये स्वाहा ॐ हां सोमाय स्वाहा ॐ हां अग्नीषोमाभ्यां स्वाहा ॐ हां अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा गुरुं शिवमिवाभ्यर्च्य वस्त्रभूषादिविस्तरैः समग्रं सफलं तस्य क्रियाकाण्डादि वार्षिकं
‘ଓଂ ହାଂ ଅଗ୍ନୟେ ସ୍ୱାହା; ଓଂ ହାଂ ସୋମାୟ ସ୍ୱାହା; ଓଂ ହାଂ ଅଗ୍ନୀଷୋମାଭ୍ୟାଂ ସ୍ୱାହା; ଓଂ ହାଂ ଅଗ୍ନୟେ ସ୍ୱିଷ୍ଟକୃତେ ସ୍ୱାହା।’ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କ ପରି ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ୟ କରି ବସ୍ତ୍ର-ଭୂଷଣାଦି ବିସ୍ତୃତ ଦାନ କଲେ, ତାଙ୍କର ବାର୍ଷିକ କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡାଦି ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମଗ୍ର ଓ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।
Verse 30
यस्य तुष्टो गुरुः सम्यगित्याह परमेश्वरः इत्थं गुरोः समारोप्य हृदालम्बिपवित्रकं
ଯାହାପ୍ରତି ଗୁରୁ ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରସନ୍ନ, ତାହା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପରମେଶ୍ୱର କହନ୍ତି—‘ଏହିପରି ହିଁ।’ ଏଭଳି ଗୁରୁଙ୍କ ଉପରେ ହୃଦୟ-ଲମ୍ବିତ ପବିତ୍ରକ ସମାରୋପ କରି ବିଧି ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
Verse 31
द्विजातीन् भोजयित्वा तु भक्त्या वस्त्रादिकं ददेत् दानेनानेन देवेश प्रीयतां मे सदा शिवः
ଭକ୍ତିସହ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ବସ୍ତ୍ର ଆଦି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ହେ ଦେବେଶ! ଏହି ଦାନଦ୍ୱାରା ଶିବ ସଦା ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 32
भक्त्या स्नानादिकं प्रातः कृत्वा शम्भोः समाहरेत् पवित्राण्यष्टपुष्पैस्तं पूजयित्वा विसर्जयेत्
ପ୍ରାତଃ ଭକ୍ତିସହ ସ୍ନାନାଦି କର୍ମ କରି ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପୂଜାସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରିବ। ପବିତ୍ର ଅର୍ପଣ ଓ ଅଷ୍ଟପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କରି ବିଧିମତେ ବିସର୍ଜନ କରିବ।
Verse 33
नित्यं नैमित्तिकं कृत्वा विस्तरेण यथा पुरा पवित्राणि समारोप्य प्रणम्याग्नौ शिवं यजेत्
ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଭାବେ ନିତ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ କର୍ମ ବିସ୍ତାରରେ କରି, ପବିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥାପନ କରି, ପ୍ରଣାମ କରି ଅଗ୍ନିରେ ଶିବଙ୍କୁ ଯଜନ କରିବ।
Verse 34
प्रायश्चित्तं ततो ऽस्त्रेण हुत्वा पूर्णाहुतिं यजेत् दिक्पालेभ्यस्ततो दत्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ततो ऽस्त्रेण कृत्वेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः भुक्तिकामः शिवायाथ कुर्यात् कर्मसमर्पणं
ତାପରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରି ‘ଅସ୍ତ୍ର’ ମନ୍ତ୍ରରେ ହୋମ କରି, ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରିବ। ପରେ ଦିକ୍ପାଳମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ଦେଇ, ଭୁକ୍ତିକାମୀ ସାଧକ ଶେଷରେ ଶିବଙ୍କୁ କର୍ମସମର୍ପଣ କରିବ।
Verse 35
त्वत्प्रसादेन कर्मेदं मास्तु फलसाधकं मुक्तिकामस्तु कर्मेदं मास्तु मे नाथ बन्धकं
ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଏହି କର୍ମ ସାଂସାରିକ ଫଳର ସାଧନ ନ ହେଉ। ହେ ନାଥ, ମୁଁ ମୁକ୍ତିକାମୀ; ମୋର ଏହି କର୍ମ ମୋ ପାଇଁ ବନ୍ଧନକାରଣ ନ ହେଉ।
Verse 36
वह्निस्थं नाडीयोगेन शिवं संयोजयेछिवे हृदि न्यस्याग्निसङ्घातं पावकं च विसर्जयेत्
ହେ ଶିବେ, ନାଡୀଯୋଗ ଶାସନରେ ଅଗ୍ନିସ୍ଥ ଶିବଙ୍କୁ ସଂଯୋଜନ କରିବ। ଅଗ୍ନିଶକ୍ତିର ସଂଘାତକୁ ହୃଦୟରେ ନ୍ୟାସ କରି, ପରେ ପାବକକୁ ବିସର୍ଜନ କରିବ।
Verse 37
समाचम्य प्रविश्यान्तः कुम्भानुगतसंवरान् शिवे संयोज्य साक्षेपं क्षमस्वेति विसर्जयेत्
ଆଚମନ କରି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, କୁମ୍ଭାନୁଗତ ସଂଯତ ସନ୍ନିଧିମାନଙ୍କୁ ଶିବରେ ସଂଯୋଜନ କରିବ; ପରେ ସାକ୍ଷେପ (ସମାପନ ଅର୍ପଣ) ସହ “କ୍ଷମସ୍ୱ” କହି ବିସର୍ଜନ କରିବ।
Verse 38
विसृज्य लोकपालादीनादायेशात् पवित्रकं सति चण्डेश्वरे पूजां कृत्वा दत्वा पवित्रकं
ଲୋକପାଳ ଆଦି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ କରି, ଈଶ (ଶିବ) ଠାରୁ ପବିତ୍ରକ ଫେରାଇ ନେବ; ପରେ ଚଣ୍ଡେଶ୍ୱରଙ୍କଠାରେ ପୂଜା କରି ପବିତ୍ରକ ଅର୍ପଣ/ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 39
तन्निर्माल्यादिकं तस्मै सपवित्रं समर्पयेत् अथवा स्थण्डिले चण्डं विधिना पूर्ववद्यजेत्
ତାଙ୍କୁ ନିର୍ମାଲ୍ୟ ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟ ପବିତ୍ରକ ସହିତ ସମର୍ପଣ କରିବ; କିମ୍ବା ସ୍ଥଣ୍ଡିଲ (ମୃତ୍ତିକା-ବେଦୀ) ଉପରେ ପୂର୍ବବତ୍ ବିଧିରେ ଚଣ୍ଡଙ୍କୁ ଯଜନ କରିବ।
Verse 40
यत् किञ्चिद्वार्षिकं कर्म कृतं न्यूनाधिकं मया तदस्तु परिपूर्णं मे चण्ड नाथ तवाज्ञया
ମୁଁ କରିଥିବା ଯେକୌଣସି ବାର୍ଷିକ କର୍ମ—ତାହା ନ୍ୟୂନ ହେଉ କି ଅଧିକ—ହେ ଚଣ୍ଡନାଥ, ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ତାହା ମୋ ପାଇଁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ।
Verse 41
इति विज्ञाप्य देवेशं नत्वा स्तुत्वा विसर्जयेत् त्यक्तनिर्माल्यकः शुद्धः स्नापयित्वा शिवं यजेत् पञ्चयोजनसंस्थो ऽपि पवित्रं गुरुसन्निधौ
ଏପରି ଦେବେଶଙ୍କୁ ବିଜ୍ଞାପନ କରି, ନମସ୍କାର କରି, ସ୍ତୁତି କରି ପରେ ବିସର୍ଜନ କରିବ। ନିର୍ମାଲ୍ୟ ଆଦି ତ୍ୟାଗ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ନାପନ କରାଇ ପୂଜା କରିବ। ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର-ଧାରଣ ଗୁରୁସନ୍ନିଧିରେ ହିଁ କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes precise ritual sequencing and spatial logic: the pavitra is kept in a clean vessel in the Īśāna quarter within a prepared maṇḍala, followed by structured naimittika worship, 108 oblations, vyāhṛti-homa sets, dikpāla-bali with pavitra, and formal visarjana/merging protocols.
It converts ritual imperfection into a disciplined surrender: explicit confession of mantra/kriyā/dravya deficiencies, prāyaścitta-homa, and dedication of results to Śiva ensure the act does not bind the mumukṣu, aligning technical performance with inner purification and liberation-oriented intention.