Adhyaya 61

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये वासुदेवप्रतिष्ठादिकथनं नाम षष्टितमो ऽध्यायः अथ एकषष्टितमो ऽध्यायः द्वारप्रतिष्ठाध्वजारोहाणादिविधिः भगवानुवाच वक्षे चावभृतस्नानं विष्णोर् नत्वेति होमयेत् एकाशीतिपदे कुम्भान् स्थाप्य संस्थापयेद्धरिं

ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ “ବାସୁଦେବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଦି କଥନ” ନାମକ ଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଏକଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ—“ଦ୍ୱାରପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଧ୍ୱଜାରୋହଣ ଆଦି ବିଧି।” ଭଗବାନ କହିଲେ—ମୁଁ ଅବଭୃତସ୍ନାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି; ‘ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି’ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ସହ ହୋମ କର। ଏକାଶୀ ପଦରେ କୁମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ କରି ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର।

Verse 2

पूजयेद् गन्धपुष्पाद्यैर् बलिं दत्वा गुरुं यजेत् द्वारप्रतिष्ठां वक्ष्यामि द्वाराधो हेम वै ददेत्

ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଆଦିଦ୍ୱାରା ପୂଜା କର; ବଳି ଦେଇ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୂଜା/ସମ୍ମାନ କର। ଏବେ ମୁଁ ଦ୍ୱାରପ୍ରତିଷ୍ଠା କହୁଛି—ଦ୍ୱାର ତଳେ ନିଶ୍ଚୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଖିବା ଉଚିତ।

Verse 3

अष्टभिः कलशैः स्थाप्य शाखोदुम्बरकौ गुरुः गन्धादिभिः समभ्यर्च्य मन्त्रैर् वेदादिभिर्गुरुः

ଆଠଟି କଳଶ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ଶାଖା ଓ ଉଦୁମ୍ବର ସହିତ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଗନ୍ଧାଦି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂଜା କରି, ବେଦାଦି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 4

कुण्डेषु होमयेद्वह्निं समिल्लाजतिलादिभिः दत्वा शय्यादिकञ्चाधो दद्यादाधारशक्तिकां

କୁଣ୍ଡମାନଙ୍କରେ ସମିଧା, ଲାଜା, ତିଳ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ତଳେ ଶୟ୍ୟା ଆଦି ଦାନ ଦେଇ ‘ଆଧାରଶକ୍ତିକା’ ନାମକ ଦୀକ୍ଷା/ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 5

शाखयोर्विन्यसेन्मूले देवौ चण्डप्रचण्दकौ ऊर्ध्वोदुम्बरके देवीं लक्ष्मीं सुरगणार्चितां

ଦୁଇଟି ଶାଖାର ମୂଳଭାଗରେ ଚଣ୍ଡ ଓ ପ୍ରଚଣ୍ଡ—ଏହି ଦୁଇ ଦେବଙ୍କୁ ବିନ୍ୟାସ/ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଉଦୁମ୍ବରର ଉପର ଭାଗରେ ସୁରଗଣାର୍ଚିତା ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 6

न्यस्याभ्यर्च्य यथान्यायं श्रीसूक्तेन चतुर्मुखं दत्वा तु श्रीफलादीनि आचार्यादेस्तु दक्षिणां

ନ୍ୟାସ କରି, ନିୟମାନୁସାରେ ଶ୍ରୀସୂକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଚତୁର୍ମୁଖ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଶ୍ରୀଫଳ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରି, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଆଦିଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 7

प्रतिष्ठासिद्धद्वारस्य त्वाचार्यः स्थापयेद्धरिं विष्णुर्नुकेति घ, ङ, चिह्नितपुर्स्तकद्वयपाठः समिदाज्यतिलादिभिरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अथाभ्यर्च्येति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रासादादस्य प्रतिष्ठन्तु हृत्प्रतिष्ठेति तां शृणु

ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଦ୍ୱାର ସିଦ୍ଧ ହେଲେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। କେତେକ ପାଠରେ ‘ବିଷ୍ଣୁର୍ନୁକେ’ ଇତି ରହିଛି। (ଙ-ପାଠାନୁସାରେ) ସମିଧା, ଆଜ୍ୟ, ତିଳ ଆଦିଦ୍ୱାରା କର୍ମ କରି, ପରେ ‘ଅଥାଭ୍ୟର୍ଚ୍ୟ’ ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରି, ପ୍ରାସାଦରୁ (ଦେବତାଙ୍କ) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତୁ। ‘ହୃତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠା’ ନାମକ ସେହି ବିଧିକୁ ଶୁଣ।

Verse 8

समाप्तौ शुकनाशाया वेद्याः प्राग्दर्भमस्तके सौवर्णं राजतं कुम्भमथवा शुक्लनिर्मितं

ଶୁକନାଶାର ସମାପ୍ତିରେ, ବେଦୀର ପୂର୍ବ ଦର୍ଭ-ଶିଖର ଉପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ରୌପ୍ୟର କୁମ୍ଭ, ନହେଲେ ଶ୍ୱେତ (ଶୁଦ୍ଧ) ପଦାର୍ଥରେ ନିର୍ମିତ କୁମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 9

अष्टरत्नौषधीधातुवीजलौहान्वितं शुभं सवस्त्रं पूरितं चाद्भिर्मण्डले चाधिवासयेत्

ଅଷ୍ଟରତ୍ନ, ଔଷଧି, ଧାତୁ, ବୀଜ ଓ ଲୋହା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଶୁଭ ବସ୍ତୁ (କିମ୍ବା କୁମ୍ଭ) କୁ ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକି ଜଳରେ ପୂରି ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିବାସ (ସଂସ୍କାରାର୍ଥ ସ୍ଥାପନ) କରାଇବା ଉଚିତ।

Verse 10

सपल्लवं नृसिंहेन हुत्वा सम्पातसञ्चितं नारायणाख्यतत्त्वेन प्राणभूतं न्यसेत्ततः

ନୃସିଂହମନ୍ତ୍ରରେ ପଲ୍ଲବ ସହିତ ହୋମ କରି, ସମ୍ପାତ ଦ୍ୱାରା ତାହା ସଞ୍ଚିତ କରି, ପରେ ‘ନାରାୟଣ-ତତ୍ତ୍ୱ’ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ପ୍ରାଣସ୍ୱରୂପ ମାନି ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 11

वैराजभूतान्तं ध्यायेत् प्रासादस्य सुरेश्वर ततः पुरुषवत्सर्वं प्रासादं चिन्तयेद् बुधः

ହେ ସୁରେଶ୍ୱର! ପ୍ରାସାଦକୁ ବୈରାଜ-ଭୂତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ସମଗ୍ର ପ୍ରାସାଦକୁ ପୁରୁଷରୂପ ଭାବେ ଚିନ୍ତନ କରିବ।

Verse 12

अधो दत्वा सुवर्णं तु तद्ववद् भूतं घटं न्यसेत् गुर्वादौ दक्षिणां दद्याद् ब्राह्मणादेश् च भोजनं

ତଳେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଖି, ବିଧିମତେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଘଟ (କୁମ୍ଭ/କଳଶ) ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁ ଆଦିଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦିଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 13

ततः पश्चाद्वेदिबन्धं तदूर्ध्वं कण्ठबन्धनं कण्ठोपरिष्टात् कर्तव्यं विमलामलसारकं

ତାପରେ ବେଦୀର ବନ୍ଧନ (ବେଦି-ବନ୍ଧ) କରିବା ଉଚିତ। ତାହାର ଉପରେ କଣ୍ଠର ଉପରିଭାଗରେ ‘କଣ୍ଠ-ବନ୍ଧନ’ କରିବା ଦରକାର; ତାହା ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ମଳ ଓ ଦୃଢ/ସାରଯୁକ୍ତ ହେବ।

Verse 14

तदूर्ध्वं वृकलं कुर्याच्चक्रञ्चाद्यं सुदर्शनं मूत्तिं श्रीवासुदेवस्य ग्रहगुप्तां निवेदयेत्

ତାହାର ଉପରେ ରକ୍ଷାକାରୀ ‘ବୃକଲ’ କରିବା ଓ ଆଦ୍ୟ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟ ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ। ପରେ ଗ୍ରହଦୋଷ-ନିବାରଣ (ଗ୍ରହ-ଗୁପ୍ତି) ପାଇଁ ଶ୍ରୀ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଅଭିଷିକ୍ତ ମୂର୍ତ୍ତି ନିବେଦନ/ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

कलशं वाथ कुर्वीत तदूर्ध्वं चक्रमुत्तमं वेद्याश् च परितः स्थाप्या अष्टौ विघ्नेश्वरास्त्वज

ତାପରେ କଳଶ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାର ଉପରେ ଉତ୍ତମ ଚକ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ବେଦୀର ଚାରିପାଖରେ ଅଷ୍ଟ ଵିଘ୍ନେଶ୍ୱର (ବାଧାନାଶକ) ସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର।

Verse 16

ः तत्त्वभूतमिति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तदूर्ध्वं चूर्णकं कुर्यादिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तदूर्ध्वं चुल्वकं कुर्यादिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अष्टौ वेद्येश्वरास्त्वज इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः चत्वारो वा चतुर्दिक्षु स्थापनीया गरुत्मतः ध्वजारोहं च वक्ष्यामि येन भूतादि नश्यति

‘ତତ୍ତ୍ୱଭୂତମ୍’—ଏହି ପାଠ ଘ, ଙ-ଚିହ୍ନିତ ପୁସ୍ତକରେ ମିଳେ। ତାହାର ଉପରେ ‘ଚୂର୍ଣକଂ କୁର୍ୟାତ୍’—ଏହା ଗ, ଙ-ପାଠ। ତାହାର ଉପରେ ‘ଚୁଲ୍ୱକଂ କୁର୍ୟାତ୍’—ଏହା ଖ, ଘ-ଦ୍ୱିପାଠ। ‘ଅଷ୍ଟୌ ବେଦ୍ୟେଶ୍ୱରାଃ’—ଏହା ଗ, ଘ, ଙ-ତ୍ରିପାଠ। ଚାରି ଦିଗରେ ଗରୁତ୍ମତ୍ (ଗରୁଡ) ଧ୍ୱଜ-ଚିହ୍ନ ଅଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଚାରିଟି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବେ ଧ୍ୱଜାରୋହଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଭୂତାଦି ନଶ୍ୟନ୍ତି।

Verse 17

प्रासादविम्बद्रव्याणां यावन्तः परमाणवः तावद्वर्षसहस्राणि तत्कर्ता विष्णुलोकभाक्

ପ୍ରାସାଦ ଓ ବିମ୍ବ ନିର୍ମାଣର ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଯେତେ ପରମାଣୁ ଅଛି, ସେତେ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର କର୍ତ୍ତା ବିଷ୍ଣୁଲୋକ (ବୈକୁଣ୍ଠ)ର ଭାଗୀ ହୁଏ।

Verse 18

कुम्भाण्डवेदिविम्बानां भ्रमणाद्वायुनानघ कण्ठस्यावेष्टनाज् ज्ञेयं फलं कोटिगुणं ध्वजात्

ହେ ନିର୍ଦୋଷ! କୁମ୍ଭାଣ୍ଡ-ଅଳଙ୍କାର, ବେଦୀ ଓ ବିମ୍ବର ବାୟୁପ୍ରେରିତ ପରିଭ୍ରମଣ ଏବଂ ଧ୍ୱଜଦଣ୍ଡର କଣ୍ଠକୁ ଘେରି ଫଡ଼ଫଡ଼ାଇବା ଦ୍ୱାରା ଜାଣ—ଧ୍ୱଜରୁ ପୁଣ୍ୟଫଳ କୋଟିଗୁଣ ହୁଏ।

Verse 19

पताकानां प्रकृतिं विद्धि दण्डं पुरुषरूपिणं प्रासादं वासुदेवस्य मूर्तिभेदं निबोध मे

ପତାକାମାନଙ୍କର ଯଥୋଚିତ ପ୍ରକୃତି ଜାଣ; ଧ୍ୱଜଦଣ୍ଡକୁ ପୁରୁଷରୂପ ବୋଲି ବୁଝ; ଏବଂ ମୋ ପାଖରୁ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରାସାଦଭେଦ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିଭେଦ ଶିଖ।

Verse 20

धारणाद्धरणीं विद्धि आकाशं शुषिरात्मकं तेजस्तत् पावकं विद्धि वायुं स्पर्शगतं तथा

ଧାରଣଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧରଣୀକୁ ଜାଣ; ଆକାଶକୁ ଶୂନ୍ୟ/ଅବକାଶସ୍ୱଭାବ ବୋଲି ଜାଣ। ତେଜ ହିଁ ପାବକ (ଅଗ୍ନି) ବୋଲି ଜାଣ; ଏବଂ ବାୟୁକୁ ସ୍ପର୍ଶଗୁଣଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 21

पाषाणादिष्वेव जलं पार्थिवं पृथिवीगुणं प्रतिशब्दोद्भवं शब्दं स्पर्शं स्यात् कर्कशादिकं

ପାଷାଣ ଆଦିରେ ମଧ୍ୟ ଜଳ ରହିଥାଏ; ତାହା ପାର୍ଥିବ ଏବଂ ପୃଥିବୀଗୁଣଯୁକ୍ତ। ସେଠାରେ ଶବ୍ଦ ପ୍ରତିଶବ୍ଦ (ପ୍ରତିଧ୍ୱନି) ଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶ କର୍କଶ ଆଦି ପ୍ରକାରର ହୁଏ।

Verse 22

शुक्लादिकं भवेद्रूपं रसमन्नादिदर्शनं धूपादिगन्धं गन्धन्तु वाग् भेर्यादिषु संस्थिता

ରୂପ ଶୁକ୍ଳ ଆଦି ଲକ୍ଷଣରେ ପ୍ରକାଶିତ; ରସ ଅନ୍ନ ଆଦିର ଅନୁଭବରେ ଜଣାଯାଏ; ଗନ୍ଧ ଧୂପ ଆଦି ଦ୍ୱାରା। କିନ୍ତୁ ଶବ୍ଦ ବାକ୍‌ରେ ଏବଂ ଭେରୀ ଆଦି ବାଦ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ।

Verse 23

शुकनाशाश्रिता नासा बाहू तद्रथकौ स्मृतौ शिरस्त्वण्डं निगदितं कलशं मूर्धजं स्मृतं

ନାସାକୁ ଶୁକନାସ (ମନ୍ଦିରର ଅଗ୍ର-ପ୍ରକ୍ଷେପ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ବାହୁଦ୍ୱୟକୁ ତାହାର ରଥକ (ପାର୍ଶ୍ୱ-ପ୍ରକ୍ଷେପ) ବୋଲି ଧରାଯାଏ। ଶିରକୁ ଅଣ୍ଡ (ଗୁମ୍ବଜସଦୃଶ ଭାଗ) ଏବଂ ମୂର୍ଧଜକୁ କଳଶ (ଶିଖର-କଳଶ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 24

कण्ठं कण्ठमिति ज्ञेयं स्कन्धं वेदी निगद्येते पायूपस्थे प्रणाले तु त्वक् सुधा परिकीर्तिता

କଣ୍ଠକୁ ‘କଣ୍ଠ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସ୍କନ୍ଧ (କାନ୍ଧ)କୁ ‘ବେଦୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପାୟୁ ଓ ଉପସ୍ଥ ଅଞ୍ଚଳରେ ‘ପ୍ରଣାଳା’ (ନାଳି/ପଥ) ଅଛି; ଏବଂ ତ୍ୱକ୍‌କୁ ‘ସୁଧା’ (ଲେପ/ଧଳା ପଲସ୍ତର) ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Verse 25

मुखं द्वारं भवेदस्य प्रतिमा जीव उच्यते तच्छक्तिं पिण्डिकां विद्धि प्रकृतिं च तदाकृतिं

ଏହାର ମୁଖ ଏହାର ‘ଦ୍ୱାର’ ହୁଏ; ପ୍ରତିମାକୁ ‘ଜୀବ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଶକ୍ତିକୁ ‘ପିଣ୍ଡିକା’ (ଆଧାର-ପୀଠ) ବୋଲି ଜାଣ, ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରକୃତିକୁ ଏହାର ‘ଆକୃତି’ (ରୂପ) ବୋଲି ବୁଝ।

Verse 26

अपाठः धारणीं धरणीं विद्धि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पार्थिवं पृथिवीतलमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पार्थिवं पृथिवीजलमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः रसमास्थाय दर्शनं रसमाह्वादि दर्शनमिति ख, चिह्नितप्सुअतकपाठः निश् चलत्वञ्च गर्भोस्या अधिष्ठाता तु केशवः एवमेव हरिः साक्षात्प्रासादत्वेन संस्थितः

କେତେକ ପାଠରେ—‘ଧାରଣୀକୁ ଧରଣୀ ବୋଲି ଜାଣ’ ବୋଲି ଅଛି। ଚିହ୍ନିତ ପାଠରେ ‘ପାର୍ଥିବ’ କେଉଁଠି ‘ପୃଥିବୀତଳ’ ଏବଂ କେଉଁଠି ‘ପୃଥିବୀଜଳ’ ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ। ଆଉ ‘ରସକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଦର୍ଶନ ହୁଏ’ କିମ୍ବା ‘ରସ-ଆହ୍ୱାନ ଆଦିରୁ ଦର୍ଶନ’—ଏମିତି ପାଠଭେଦ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହାର ଗର୍ଭଗୃହ ନିଶ୍ଚଳ; ତାହାର ଅଧିଷ୍ଠାତା କେଶବ। ଏଭଳି ହରି ସ୍ୱୟଂ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରାସାଦରୂପେ ସଂସ୍ଥିତ।

Verse 27

जङ्घा त्वस्य शिवो ज्ञेयः स्कन्धे धाता व्यवस्थितः ऊर्ध्वभागे स्थितो विष्णुरेवं तस्य स्थितस्य हि

ଏହାର ଜଂଘାରେ ଶିବ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଜାଣ; ସ୍କନ୍ଧ-ପ୍ରଦେଶରେ ଧାତା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଏବଂ ଊର୍ଧ୍ୱଭାଗରେ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ଥିତ—ଏହିପରି ତାହାର (ଦିବ୍ୟ) ବ୍ୟବସ୍ଥା।

Verse 28

प्रासादस्य प्रतिष्ठान्तु ध्वजरूपेण मे शृणु ध्वजं कृत्वा सुरैर् दैत्या जिताः शस्त्रादिचिह्नितं

ଏବେ ମୋ ପାଖରୁ ଧ୍ୱଜରୂପେ ପ୍ରାସାଦର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଶୁଣ। ଶସ୍ତ୍ରାଦି ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ଧ୍ୱଜ କରି, ତାହାରେ ଦେବମାନେ ଜିତିଥିବା ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶାଇବା ଉଚିତ।

Verse 29

अण्डोर्ध्वं कलशं न्यस्य तदूर्ध्वं विन्यसेद्ध्वजं विम्बार्धमानं दण्डस्य त्रिभागेनाथ कारयेत्

ଅଣ୍ଡର ଉପରେ କଳଶ ରଖି, ତାହାର ଉପରେ ଧ୍ୱଜ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଦଣ୍ଡର ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ଅନୁସାରେ ଅର୍ଧମାନ ବିମ୍ବ (ବୃତ୍ତାକାର ଫଳକ) କରାଯିବ।

Verse 30

अष्टारं द्वादशारं वा मध्ये मूर्तिमतान्वितं नारसिंहेन तार्क्ष्येण ध्वजदण्डस्तु निर्ब्रणः

ଅଷ୍ଟାର କିମ୍ବା ଦ୍ୱାଦଶାର ଚକ୍ର ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ମଧ୍ୟରେ ମୂର୍ତ୍ତିଯୁକ୍ତ ରୂପ ସହ। ଏହା ନାରସିଂହ ଓ ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ (ଗରୁଡ଼) ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ। ଧ୍ୱଜଦଣ୍ଡ ଘାଉ-ଦୋଷରହିତ ଶୁଦ୍ଧ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 31

प्रासादस्य तु विस्तारो मानं दण्डस्य कीर्तितं शिखरार्धेन वा कुर्यात् तृतीयार्धेन वा पुनः

ପ୍ରାସାଦର ବିସ୍ତାରକୁ ଦଣ୍ଡର ମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହାକୁ ଶିଖରର ଅର୍ଧ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ପୁନଃ ତାହାର ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 32

द्वारस्य दैर्घ्याद् द्विगुणं दण्डं वा परिकल्पयेत् ध्वजयष्टिर्देवगृहे ऐशान्यां वायवेथवा

ଦ୍ୱାରର ଦୈର୍ଘ୍ୟର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦଣ୍ଡକୁ ମଧ୍ୟ ପରିକଳ୍ପନା କରାଯାଇପାରେ। ଦେବଗୃହରେ ଧ୍ୱଜଯଷ୍ଟି ଐଶାନ୍ୟ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) କିମ୍ବା ବାୟବ୍ୟ (ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 33

क्षौमाद्यैश् च ध्वजं कुर्याद्विचित्रं वैकवर्णकं घण्टाचामरकिङ्किण्या भूषितं पापनाशनं

କ୍ଷୌମ ଆଦି ବସ୍ତ୍ରରେ ବିଚିତ୍ର ନାନାବର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଜ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ଘଣ୍ଟା, ଚାମର ଓ କିଙ୍କିଣୀରେ ଭୂଷିତ ଏହି ଧ୍ୱଜ ପାପନାଶକ।

Verse 34

दण्डाग्राद्धरणीं यावद्धस्तैकं विस्तरेण तु महाध्वजः सर्वदः स्यात्तुर्यांशाद्धीनतोर्चितः

ଦଣ୍ଡର ଅଗ୍ରରୁ ଭୂମି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯଦି ପ୍ରସ୍ଥ ଏକ ହସ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ‘ମହାଧ୍ୱଜ’ ଓ ସର୍ବଫଳଦାୟକ। ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମିଲେ ହୀନ, ତଥାପି ପୂଜ୍ୟ।

Verse 35

ध्वजे चार्धेन विज्ञेया पताका मानवर्जिता विस्तरेण ध्वजः कार्यो विंशदङ्गुलसन्निभः

ଧ୍ୱଜରେ ମାନବାକୃତି ଚିହ୍ନ ବାଦ ଦେଇ ପତାକାକୁ ତାହାର ଅର୍ଧମାନ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଧ୍ୱଜର ପ୍ରସ୍ଥ ପ୍ରାୟ ବିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 36

अधिवासविधानेन चक्रं दण्डं ध्वजं तथा जिताः शक्त्यादिचिह्नितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जिताः शक्रादिचिह्नितमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः विम्बार्धमानं चक्रन्तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विचित्रञ्चैव वर्णकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः देववत् सकलं कृत्वा मण्डपस्नपनादिकं

ଅଧିବାସ ବିଧି ଅନୁସାରେ ଚକ୍ର, ଦଣ୍ଡ ଓ ଧ୍ୱଜକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଶକ୍ତି ଆଦି ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ (କିଛି ପାଠରେ—ଶକ୍ର ଆଦି ଚିହ୍ନରେ)। ଚକ୍ରର ମାପ ବିମ୍ବର ଅର୍ଧ ହେବ, ଏବଂ ତାହାକୁ ବିଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣରେ ରଙ୍ଗାଇବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତକୁ ଦେବତା ପରି ସଜାଇ ମଣ୍ଡପ-ସ୍ନପନ ଆଦି କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 37

नेत्रोन्मीलनकं त्यक्ता पूर्वोक्तं सर्वमाचरेत् अधिवासयेच्च विधिना शय्यायां स्थाप्य देशिकः

‘ନେତ୍ରୋନ୍ମୀଳନ’ କ୍ରିୟାକୁ ଛାଡ଼ି, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ସମସ୍ତ ବିଧି ଆଚରଣ କରିବେ। ପରେ ବିଧିଅନୁସାରେ (ବିମ୍ବ/ଦେବତାକୁ) ଶୟ୍ୟାରେ ସ୍ଥାପନ କରି ଅଧିବାସନ କରିବେ।

Verse 38

ततः सहस्रशीर्षेति सूक्तं चक्रे न्यसेद् बुधः तथा सुदर्शनं मन्त्रं मनस्तत्त्वं निवेशयेत्

ତତ୍ପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ‘ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା’ ଆରମ୍ଭ ସୂକ୍ତର ନ୍ୟାସ ଦିବ୍ୟଚକ୍ରରେ କରିବ। ଏହିପରି ସୁଦର୍ଶନ-ମନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରି ସେଠାରେ ମନସ୍-ତତ୍ତ୍ୱ ନିବେଶ କରିବ।

Verse 39

मनोरूपेण तस्यैव सजीवकरणं स्मृतं अरेषु मूर्तयो न्यस्याः केशवाद्याः सुरोत्तम

ତାହାର ସଜୀବକରଣ କେବଳ ମାନସିକ ଧ୍ୟାନରୂପେ କରାଯାଏ—ଏହିପରି ସ୍ମୃତ। ହେ ଦେବୋତ୍ତମ! ଅରମାନଙ୍କରେ କେଶବାଦି ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 40

नाभ्यब्जप्रतिनेमीषु न्यसेत्तत्त्वानि देशिकः नृसिंहं विश्वरूपं वा अब्जमध्ये निवेशयेत्

ଦେଶିକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ନାଭି-ପଦ୍ମ, ପତ୍ରମାନ ଓ ପ୍ରତିନେମି (ପରିଧି) ଉପରେ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ନ୍ୟାସ କରିବେ; ଏବଂ ପଦ୍ମମଧ୍ୟରେ ନୃସିଂହ କିମ୍ବା ବିଶ୍ୱରୂପକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବେ।

Verse 41

सकलं विन्यसेद्दण्डे सूत्रात्मानं सजीवकं निष्कलं परमात्मानं ध्वजे ध्यायन् न्यसेद्धरिं

ଧ୍ୱଜଦଣ୍ଡରେ ‘ସକଳ’ ରୂପକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବ, ପ୍ରାଣଯୁକ୍ତ ସୂତ୍ରାତ୍ମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି। ଏବଂ ‘ନିଷ୍କଳ’ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଧ୍ୱଜରେ ହରିଙ୍କ ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 42

तच्छक्तिं व्यापिनीं ध्यायेद् ध्वजरूपां बलाबलां मण्डपे स्थाप्य चाभ्यर्च्य होमं कुण्डेषु कारयेत्

ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପିଣୀ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ, ଯିଏ ଧ୍ୱଜରୂପେ ବଳଦାୟିନୀ ଓ ଦୌର୍ବଳ୍ୟ-ନାଶିନୀ। ପରେ ମଣ୍ଡପରେ ସ୍ଥାପନ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ଚନା କରି କୁଣ୍ଡମାନଙ୍କରେ ହୋମ କରାଇବ।

Verse 43

कलशे स्वर्णकलशं न्यस्य रत्नानि पञ्च च स्थापयेच्चक्रमन्त्रेण स्वर्णचक्रमधस्ततः

କଳଶ ଉପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ରଖି ପାଞ୍ଚ ରତ୍ନ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ପରେ ଚକ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ ତାହାର ତଳେ ସୁବର୍ଣ୍ଣଚକ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବ।

Verse 44

पारदेन तु सम्प्लाव्य नेत्रपट्टेन च्छादयेत् ततो निवेशयेच्चक्रं तन्मध्ये नृहरिं स्मरेत्

ପାରଦ ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ନେତ୍ରପଟ୍ଟରେ ଢାକିବ। ପରେ ଚକ୍ର ସ୍ଥାପନ କରି ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ନୃହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ-ଧ୍ୟାନ କରିବ।

Verse 45

ॐ क्षों नृसिंहाय नमः पूजयेत् स्थापयेद्धरिं ततो ध्वजं गृहीत्वा तु यजमानः सबान्धवः

‘ଓଂ କ୍ଷୋଂ ନୃସିଂହାୟ ନମଃ’ ଜପ କରି ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା ଓ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ପରେ ଧ୍ୱଜ ଗ୍ରହଣ କରି ଯଜମାନ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହିତ ବିଧି ଅନୁସରିବ।

Verse 46

इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मण्डले इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः स्वर्णचक्रन्तु मध्यत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः नेत्रं यत्नेन च्छादयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ क्षौं नृसिंहाय नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दधिभक्तयुते पात्रे ध्वजस्याग्रं निवेशयेत् ध्रुवाद्येन फडन्तेन ध्वजं मन्त्रेण पूजयेत्

ଦଧି ଓ ଭକ୍ତ (ଭାତ) ଯୁକ୍ତ ପାତ୍ରରେ ଧ୍ୱଜର ଅଗ୍ରଭାଗ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ପରେ ‘ଧ୍ରୁବା-’ ଆଦି ଓ ‘ଫଡ୍’ ଅନ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଜକୁ ପୂଜା କରିବ।

Verse 47

शिरस्याधाय तत् पात्रं नारायनमनुस्मरन् प्रदक्षिणं तु कुर्वीत तुर्यमङ्गलनिःस्वनैः

ସେହି ପାତ୍ରକୁ ଶିର ଉପରେ ଧାରଣ କରି ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଅନୁସ୍ମରଣ କରି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବ; ମଙ୍ଗଳମୟ ବାଦ୍ୟନାଦ ସହିତ ହେବ।

Verse 48

ततो निवेशयेत् दण्डं मन्त्रेणाष्टाक्षरेण तु मुञ्चामि त्वेति सूक्तेन ध्वजं मुञ्चेद्विचक्षणः

ତତ୍ପରେ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରରେ ଧ୍ୱଜଦଣ୍ଡକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ‘ମୁଞ୍ଚାମି ତ୍ୱା’ ଆଦି ସୂକ୍ତରେ ବିଚକ୍ଷଣ ଋତ୍ୱିଜ ଧ୍ୱଜକୁ ଖୋଲି ମୁକ୍ତ କରିବ।

Verse 49

पात्रं ध्वजं कुञ्जरादि दद्यादाचार्यके द्विजः एष साधारणः प्रोक्तो ध्वजस्यारोहणे विधिः

ଦ୍ୱିଜ ଆଚାର୍ୟଙ୍କୁ ପାତ୍ର, ଧ୍ୱଜ ଏବଂ ହାତୀ ଆଦି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଧ୍ୱଜାରୋହଣର ଏହି ସାଧାରଣ ବିଧି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 50

यस्य देवस्य यच्चिह्नं तन्मन्त्रेण स्थिरं चरेत् स्वर्गत्वा ध्वजदानात्तु राजा बली भवेत्

ଯେ ଦେବତାଙ୍କର ଯେ ଚିହ୍ନ, ତାହାକୁ ଧ୍ୱଜରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରି ସେହି ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରରେ କ୍ରିୟା କରିବ। ଧ୍ୱଜଦାନରେ ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇ ବଳବାନ ହୁଏ।