Adhyaya 44
Vāsudevādi-pratimā-lakṣaṇa-vidhiḥ (Iconographic and Iconometric Procedure for Vāsudeva and the Vyūha Forms)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶାନ୍ତିକର୍ମ ପରେ ଭକ୍ତିସହିତ ବାସୁଦେବ ଓ ବ୍ୟୂହମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କର ପ୍ରତିମା-ଲକ୍ଷଣ ଓ ମାପବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମନ୍ଦିରର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ, ପୂର୍ବମୁଖ କିମ୍ବା ଉତ୍ତରମୁଖ ରଖିବା—ଏହିପରି ବାସ୍ତୁ-ଧର୍ମସମ୍ମତ ସ୍ଥାନବିଧି କୁହାଯାଇଛି। ସ୍ଥାପନ ଓ ବଳି ଅର୍ପଣ ପରେ ମଧ୍ୟଚିହ୍ନିତ ଶିଳାକୁ ନଅ ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରି ସ୍ୱାଙ୍ଗୁଳ, ଗୋଲକ/କାଳନେତ୍ର ଓ ତାଳ-ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ମାପ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ହୁଏ। ମୁକୁଟ, ମୁଖ, ଗ୍ରୀବା, ବକ୍ଷ, ଉଦର, ଊରୁ-ଜଂଘା, ପାଦ ସହ ନେତ୍ର-ଭ୍ରୂ-ନାସିକା-କର୍ଣ୍ଣ-ଓଷ୍ଠ, ଶିରୋପରିଧି, ଭୁଜ-ପ୍ରକୋଷ୍ଠ, କରତଳ, ଆଙ୍ଗୁଳି ସନ୍ଧି, କଟି ଓ ପାଦର ପରିଣାହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁପାତ ଦିଆଯାଇଛି। ଆଭୂଷଣ, ପ୍ରଭାମଣ୍ଡଳ-ପୀଠ ଲକ୍ଷଣ, ଏବଂ ଚିହ୍ନ—ଡାହାଣେ ଚକ୍ର-ପଦ୍ମ, ବାମେ ଶଙ୍ଖ-ଗଦା—ସହ ଶ୍ରୀ, ପୁଷ୍ଟି, ବିଦ୍ୟାଧର ଆଦି ପରିଚର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଏହା ସଠିକ ପୂଜା ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମାମିତି ନକ୍ଷା ଦେଉଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदि महापुराणे आग्नेये शान्त्यादिवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः अथ चतुश् चत्वारिंशो ऽध्यायः वासुदेवादिप्रतिमालक्षणविधिः भगवानुवाच वासुदेवादिप्रतिमालक्षणं प्रवदामि ते प्रासादस्योत्तरे पूर्वमुखीं वा चोत्तराननां
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ଶାନ୍ତ୍ୟାଦି-ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ତେତାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଚୁଆଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ—‘ବାସୁଦେବାଦି (ବ୍ୟୂହ) ପ୍ରତିମାର ଲକ୍ଷଣ-ବିଧି’। ଭଗବାନ କହିଲେ—ମୁଁ ତୁମକୁ ବାସୁଦେବାଦି ପ୍ରତିମାର ଲକ୍ଷଣ କହୁଛି; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମନ୍ଦିରର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସ୍ଥାପନ କର—ପୂର୍ବମୁଖୀ କିମ୍ବା ଉତ୍ତରମୁଖୀ।
Verse 2
संस्थाप्य पूज्य च बलिं दत्वाथो मध्यसूचकं शिलां शिल्पी तु नवधा विभज्य नवमे ऽंशके
ତାହାକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ଓ ବଳି ଦେଇ, ପରେ ଶିଳ୍ପୀ ମଧ୍ୟ-ସୂଚକ ଶିଳାକୁ ନଅ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିବ; ନବମ ଅଂଶରେ ମଧ୍ୟଚିହ୍ନ ସ୍ଥିର/ଅଙ୍କିତ କରିବ।
Verse 3
सूर्पभक्तैः शिलायां तु भागं स्वाङ्गुलमुच्यते द्व्यङ्गुलं गोलकं नाम्ना कालनेत्रं तदुच्यते
ମାପ ଶିଳାରେ ସୂର୍ପ (ଛାଜ) ଚିହ୍ନଦ୍ୱାରା ଯେ ଭାଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ, ତାହା ‘ସ୍ୱାଙ୍ଗୁଲ’ କୁହାଯାଏ। ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଳ ମାପ ‘ଗୋଲକ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେହିଟି ‘କାଳନେତ୍ର’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 4
भागमेकं त्रिधा भक्त्वा पार्ष्णिभागं प्रकल्पयेत् भागमेकं तथा जानौ ग्रीवायां भागमेव च
ଗୋଟିଏ ମାପ-ଭାଗକୁ ତିନି ଭାଗ କରି ଗୋଡ଼ଖୁର (ପାର୍ଷ୍ଣି) ଭାଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବ। ସେହିପରି ଘୁଣ୍ଟି ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଭାଗ ଏବଂ ଗ୍ରୀବା (ଗଳା) ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଭାଗ ନିୟୋଜିତ କରିବ।
Verse 5
मुकुटं तालमात्रं स्यात्तालमात्रं तया मुखं तालेनैकेन कण्ठन्तु तालेन हृदयं तथा
ମୁକୁଟର ମାପ ଗୋଟିଏ ତାଳ ହେବା ଉଚିତ; ସେହି ମାପରେ ମୁହଁ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ତାଳ। କଣ୍ଠ ଗୋଟିଏ ତାଳ ଏବଂ ହୃଦୟ-ପ୍ରଦେଶ (ବକ୍ଷ) ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଗୋଟିଏ ତାଳ ହେବ।
Verse 6
नाभिमेढ्रान्तरन्तालं द्वितालावूरुकौ तथा तालद्वयेन जङ्घा स्यात् सूत्राणि शृणु साम्प्रतं
ନାଭି ଓ ମେଢ୍ର ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ଏକ ତାଳ କୁହାଯାଏ। ଊରୁ ଦୁଇ ତାଳ, ଏବଂ ଜଂଘା (ପିଣ୍ଡଳି) ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ତାଳ। ଏବେ ମାପନ-ସୂତ୍ର ଶୁଣ।
Verse 7
कार्यं सूत्रद्वयं पादे जङ्घामध्ये तथापरं जानौ सूत्रद्वयं कार्यमूरूमध्ये तथापरं
ପାଦରେ ଦୁଇଟି ମାପନ-ସୂତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଜଂଘାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମଧ୍ୟ ଆଉ ଏକ ଯୁଗଳ। ଜାନୁ (ଘୁଁଟି)ରେ ଦୁଇ ସୂତ୍ର ରଖ; ଏବଂ ଊରୁର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଆଉ ଏକ ଯୁଗଳ।
Verse 8
मेढ्रे तथापरं कार्यं कट्यां सूत्रन्तथापरं मेखलाबन्धसिद्ध्यर्थं नाभ्यां चैवापरन्तथा
ମେଢ୍ର-ପ୍ରଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଆଉ ଏକ ଚିହ୍ନ/ସ୍ଥାପନ କର; ଏବଂ କଟି (କମର)ରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ସୂତ୍ର ରଖ। ମେଖଲା-ବନ୍ଧନ ସଠିକ୍ ହେବା ପାଇଁ ନାଭିରେ ମଧ୍ୟ ଆଉ ଏକ ସ୍ଥାପନ କର।
Verse 9
हृदये च तथा कार्यं कण्ठे सूत्रद्वयं तथा ललाते चापरं कार्यं मस्तके च तथापरं
ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କର; କଣ୍ଠରେ ଦୁଇଟି ସୂତ୍ର ରଖ। ଲଲାଟରେ ମଧ୍ୟ ଆଉ ଏକ ସ୍ଥାପନ କର; ଏବଂ ମସ୍ତକରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଆଉ ଏକ କର।
Verse 10
मुकुटोपरि कर्तव्यं सूत्रमेकं विचक्षणैः सूत्राण्यूर्ध्वं प्रदेयानि सप्तैव कमलोद्भव
ବିଚକ୍ଷଣମାନେ ମୁକୁଟର ଉପରେ ଏକମାତ୍ର ସୂତ୍ର ରଖିବେ। ତାହାର ଉପରେ ସାତଟି ସୂତ୍ର ଆଉ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ହେବ, ହେ କମଲୋଦ୍ଭବ (ବ୍ରହ୍ମା)।
Verse 11
कक्षात्रिकान्तरेणैव घट् सूत्राणि प्रदापयेत् मध्यसूत्रं तु सन्त्यज्य सूत्राण्येव निवेदयेत्
ତିନି କକ୍ଷ (ହାତମାପ) ଅନ୍ତରେ ଘଟର ସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ମଧ୍ୟସୂତ୍ର ଛାଡ଼ି କେବଳ ଅନ୍ୟ ସୂତ୍ରମାନେ ନିବେଦନ କରିବ।
Verse 12
ललाटं नासिकावक्त्रं कर्तव्यञ्चतुरङ्गुलं ग्रीवाकर्णौ तु कर्तव्यौ आयामाच्चतुरङ्गुलौ
ଲଲାଟ, ନାସିକା ଓ ମୁଖ—ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରମାଣରେ କରିବ। ଗ୍ରୀବା ଓ କର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଆୟାମରେ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ହେବ।
Verse 13
द्व्यङ्गुले हनुके कार्ये विस्ताराच्चिबुकन्तथा अष्टाङ्गुलं ललाटन्तु विस्तारेण प्रकीर्तितम्
ହନୁ (ଜହ୍ନ) ପ୍ରସ୍ଥରେ ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଳ କରିବ, ଏବଂ ଚିବୁକ (ଠୋଡ଼ି) ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ଲଲାଟର ପ୍ରସ୍ଥ ଆଠ ଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 14
परेण द्व्यङ्गुलौ शङ्खौ कर्तव्यावलकान्वितौ चतुरङ्गुलमाख्यातमन्तरं कर्णनेत्रयोः
ଅଧିକରେ ଶଙ୍ଖ (କନପଟି) ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରମାଣରେ, ଯଥାଯଥ ବକ୍ରତା (ଅବଲକ) ସହିତ କରିବ। କର୍ଣ୍ଣ ଓ ନେତ୍ର ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 15
द्व्यङ्गुलौ पृथुकौ कर्णौ कर्णापाङ्गार्धपञ्चमे भ्रूसमेन तु सूत्रेण कर्णश्रोत्रं प्रकीर्तितम्
କର୍ଣ୍ଣ ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରସ୍ଥବାନ (ପୃଥୁ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଭ୍ରୂସମ ମାପସୂତ୍ରରେ ମାପିଲେ କର୍ଣ୍ଣଶ୍ରୋତ୍ର (କାନର ଛିଦ୍ର) କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅପାଙ୍ଗ (ଚକ୍ଷୁର ବାହ୍ୟ କୋଣ) ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥାଏ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ।
Verse 16
विद्धं षडङ्गुलं कर्णमविद्धञ्चतुरङ्गुलम् चिवुकेन समं विद्धमविद्धं वा षडङ्गुलम्
କାନର ବିଦ୍ଧ ଭାଗ ଛଅ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣ ହେବ, ଅବିଦ୍ଧ ଭାଗ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ। ଠୋଡ଼ି ସହ ସମରେଖାରେ ସମଭାବେ ବିଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ନହେଲେ ଅବିଦ୍ଧ ରଖିଲେ ଛଅ ଅଙ୍ଗୁଳ ଧରାଯିବ।
Verse 17
गन्धपात्रं तथावर्तं शष्कुलीं कल्पयेत्तथा द्व्यङ्गुलेनाधरः कार्यस्तस्यार्धेनोत्तराधरः
ଏହିପରି ଗନ୍ଧପାତ୍ର, ଆବର୍ତ୍ତ (ଘୂର୍ଣ୍ଣି-ଅଳଙ୍କାର) ଓ ଶଷ୍କୁଳୀ-ରୂପ ମଧ୍ୟ ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ। ନିମ୍ନ ଓଠ ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଳ, ଉପର ଓଠ ତାହାର ଅର୍ଧ।
Verse 18
अर्धाङ्गुलं तथा नेत्रं वक्त्रन्तु चतुरङ्गुलम् आयामेन तु वैपुल्यात् सार्धमङ्गुलमुच्यते
ଚକ୍ଷୁ ଅର୍ଧ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣରେ କରିବା ଉଚିତ; ମୁଖ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ। ଲମ୍ବ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ଅନୁସାରେ ଏହାକୁ ଏକ ଓ ଅର୍ଧ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣ କୁହାଯାଏ।
Verse 19
अव्यात्तमेवं स्याद्वक्त्रं व्यात्तं त्र्यङ्गुलमिष्यते नासावंशसमुच्छ्रायं मूले त्वेकाङ्गुलं मतम्
ମୁଖ ଅବ୍ୟାତ୍ତ (ବନ୍ଦ) ଦେଖାଇଲେ ସେହିପରି ରଖିବା ଉଚିତ; ମୁଖ ବ୍ୟାତ୍ତ (ଖୋଲା) ଦେଖାଇଲେ ତିନି ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣର ଖୋଲା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ନାସାବଂଶ (ନାକର ଡାଣ୍ଡି)ର ଉଚ୍ଚତା ମୂଳେ ଏକ ଅଙ୍ଗୁଳ ମନାଯାଏ।
Verse 20
उच्छ्राया द्व्यङ्गुलं चाग्रे करवीरोपमाः स्मृताः मुकुटोपरि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः तथा गोजी इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्तरं चक्षुषोः कार्यं चतुरङ्गुलमानतः
ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, କରବୀର (କନେର) କଳି ସଦୃଶ। ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁର ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣରେ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 21
द्व्यङ्गुलं चाक्षिकोणं च द्व्यङ्गुलं चान्तरं तयोः तारा नेत्रत्रिभागेण दृक्तारा पञ्चमांशिका
ଚକ୍ଷୁର କୋଣ ଦ୍ୱିଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରମାଣ ହେଉ, ଏବଂ ଦୁଇ କୋଣ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଅଙ୍ଗୁଳ ହେଉ। ନେତ୍ରତାରା (ଆଇରିସ) ନେତ୍ରର ତୃତୀୟାଂଶ, ଦୃକ୍ତାରା (ପୁପିଲ) ତାରାର ପଞ୍ଚମାଂଶ ହେଉ।
Verse 22
त्र्यङ्गुलं नेत्रविस्तारं द्रोणी चार्धाङ्गुला मता तत्समाणा भ्रुवोर्लेखा भ्रुवौ चैव समे मते
ନେତ୍ରର ବିସ୍ତାର ତ୍ରିଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏବଂ (ନେତ୍ରର) ଦ୍ରୋଣୀ ଏକ ଓ ଅର୍ଧ ଅଙ୍ଗୁଳ ମନାଯାଇଛି। ଭ୍ରୂଦ୍ୱୟର ରେଖା (ବକ୍ରତା) ମଧ୍ୟ ସେହି ପ୍ରମାଣର, ଏବଂ ଦୁଇ ଭ୍ରୂ ସମ ଓ ସମମିତ ହେଉ।
Verse 23
भ्रूमध्यं द्व्यङ्गुलं कार्यं भ्रूदैर्घ्यं चतुराङ्गुलम् षट्त्रिंशदङ्गुलायामम्मस्तकस्य तु वेष्टनम्
ଭ୍ରୂମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ଦ୍ୱିଅଙ୍ଗୁଳ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭ୍ରୂର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଚତୁରଅଙ୍ଗୁଳ। ମସ୍ତକର ବେଷ୍ଟନ (ପରିଧି) ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରମାଣ ହେଉ।
Verse 24
मूर्तीनां केशवादीनां द्वात्रिंशद्वेष्टनं भवेत् पञ्चनेत्रा त्वधोग्रीवा विस्ताराद्वेष्टनं पुनः
କେଶବ ଆଦି ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶତ୍ ବେଷ୍ଟନ (ଚକ୍ରାକାର ମାପ) ହେବ। କିନ୍ତୁ ପଞ୍ଚନେତ୍ର ରୂପରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଗ୍ରୀବା ଅଧୋସ୍ଥ (ଅଧୋଗ୍ରୀବା), ସେଠାରେ ବେଷ୍ଟନ ପୁନଃ ବିସ୍ତାର (ପ୍ରସ୍ଥ) ଅନୁସାରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
Verse 25
त्रिगुणन्तु भवेदूर्ध्वं विस्तृताष्टाङ्गुलं पुनः ग्रीवात्रिगुणमायामं ग्रीवावक्षोन्तरं भवेत्
ତାହାର ଉପରଭାଗ ତ୍ରିଗୁଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଥ ପୁନଃ ଅଷ୍ଟଅଙ୍ଗୁଳ ହେଉ। ଗ୍ରୀବାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ତ୍ରିଗୁଣ ହେଉ, ଏବଂ ଗ୍ରୀବା-ବକ୍ଷ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ମଧ୍ୟ ସେହି ଅନୁସାରେ ହେଉ।
Verse 26
स्कन्धावष्टाङ्गुलौ कार्यौ त्रिकलावंशकौ शुभौ सप्तनेत्रौ स्मृतौ बाहू प्रबाहू षोडशाङ्गुलौ
ସ୍କନ୍ଧ (କାନ୍ଧ) ଅଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରମାଣରେ କରିବା ଉଚିତ। ଊର୍ଧ୍ୱବାହୁ ତ୍ରିକଳା ଓ ଏକ ବଂଶ ମାନରେ ଶୁଭ। ବାହୁ ସପ୍ତ ନେତ୍ର-ପ୍ରମାଣ, ପ୍ରବାହୁ ଷୋଳ ଅଙ୍ଗୁଳ।
Verse 27
त्रिकलौ विस्तृतौ बाहू प्रबाहू चापि तत्समौ बाहुदण्डोर्ध्वतो ज्ञेयः परिणाहः कला नव
ବାହୁ ବିସ୍ତାରରେ ତ୍ରିକଳା ପ୍ରମାଣର; ପ୍ରବାହୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ବାହୁଦଣ୍ଡର ଊର୍ଧ୍ୱଭାଗର ପରିଣାହ (ଘେର) ନବ କଳା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 28
सप्तदशाङ्गुलो मध्ये कूर्पारोर्धे च षोडश कूर्पारस्य भवेन्नाहः त्रिगुणः कमलोद्भव
ହେ କମଲୋଦ୍ଭବ! ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସପ୍ତଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ, କୂର୍ପର (କୋହଣି) ଉପରେ ଷୋଳ ଅଙ୍ଗୁଳ। କୂର୍ପର-ପ୍ରଦେଶର ନାହ (ଘେର) ତ୍ରିଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 29
नाहः प्रबाहुमध्ये तु षोडशाङ्गुल उच्यते अग्रहस्ते परीणाहो द्वादशाङ्गुल उच्यते
ପ୍ରବାହୁର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ନାହ (ଘେର) ଷୋଳ ଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଗ୍ରହସ୍ତେ (ହାତର ଅଗ୍ରଭାଗରେ) ପରିଣାହ (ଘେର) ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 30
विस्तरेण करतलं कीर्तितं तु षडङ्गुलम् दैर्घ्यं सप्ताङ्गुलं कार्यं मध्या पज्चाङ्गुला मता
କରତଳ (ହାତତଳ) ବିସ୍ତାରରେ ଷଡ଼ ଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ତାହାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସପ୍ତ ଅଙ୍ଗୁଳ କରିବା ଉଚିତ; ମଧ୍ୟ-ପ୍ରମାଣ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗୁଳ ମନାଯାଏ।
Verse 31
तर्जन्यनामिका चैव तस्मादर्धाङ्गुलं विना कनिष्ठाङ्गुष्ठकौ कार्यौ चतुरङ्गुलसम्मितौ
ତର୍ଜନୀ ଓ ଅନାମିକାକୁ ସେହି ମାପଠାରୁ ଅର୍ଧ ଅଙ୍ଗୁଳ କମ୍ କରି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; କନିଷ୍ଠା ଓ ଅଙ୍ଗୁଠାକୁ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରମାଣରେ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 32
भ्रूदैर्घ्याच्चतुरङ्गुला इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्विपर्वोङ्गुष्ठकः कार्यः शेषागुल्यस्त्रिपर्विकाः सर्वासां पर्वणोर्धेन नखमानं विधीयते
‘ଭ୍ରୂର ଦୈର୍ଘ୍ୟରୁ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ’—ଏହିପରି ଚିହ୍ନିତ ପୁସ୍ତକ-ପାଠରେ ଅଛି। ଅଙ୍ଗୁଠାକୁ ଦୁଇ ପର୍ବଯୁକ୍ତ, ଶେଷ ଆଙ୍ଗୁଳିମାନଙ୍କୁ ତିନି ପର୍ବଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ନଖମାନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବର ଅର୍ଧ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 33
वक्षसो यत् प्रमाणन्तु जठरं तत्प्रमाणतः अङ्गुलैकं भवेन्नाभी वेधेन च प्रमाणतः
ବକ୍ଷସ୍ଥଳର ଯେ ପ୍ରମାଣ, ଜଠର ମଧ୍ୟ ସେହି ପ୍ରମାଣରେ ହେବା ଉଚିତ। ନାଭି ଏକ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣର ହେବ, ଏବଂ ‘ବେଧ’ ପ୍ରଣାଳୀ ଅନୁସାରେ ମଧ୍ୟ ମାପାଯିବ।
Verse 34
ततो मेढ्रान्तरं कार्यं तालमात्रं प्रमाणतः नाभिमध्ये प्रीणाहो द्विचत्वारिंशदङ्गुलैः
ତାପରେ ମେଢ୍ର-ପ୍ରଦେଶର ଅନ୍ତରକୁ ଏକ ତାଳମାତ୍ର ପ୍ରମାଣରେ କରିବା ଉଚିତ। ନାଭିର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପରିଧି/ଗିର୍ଥ ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱିଚତ୍ୱାରିଂଶତ୍ ଅଙ୍ଗୁଳ (୪୨) ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 35
अन्तरं स्तनयोः कार्यं तालमात्रं प्रमाणतः चिवुकौ यवमानौ तु मण्डलं द्विपदं भवेत्
ସ୍ତନଦ୍ୱୟର ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ଯଥାପ୍ରମାଣ ଏକ ତାଳମାତ୍ର ହେବା ଉଚିତ। ଦୁଇ ଚିବୁକ (ଉଭାର) ଯବମାନର ହେବ; ଏବଂ ମଣ୍ଡଳ (ବୃତ୍ତାକାର ଚକ୍ର) ଦୁଇ ପଦ ପ୍ରମାଣର ହେବ।
Verse 36
चतुःषष्ट्यङ्गुलं कार्यं वेष्टनं वक्षसःस्फुटम् चतुर्मुखञ्च तदधोवेष्टनं परिकीर्तितम्
ବିସ୍ତୃତ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ବେଷ୍ଟନ (ବନ୍ଧନ) ଚତୁଃଷଷ୍ଟି ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରମାଣରେ କରିବା ଉଚିତ। ତାହାର ତଳେ ଥିବା ବେଷ୍ଟନ ‘ଚତୁର୍ମୁଖ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଚାରି ଭାଜ/ଚାରି ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 37
परिणाहस् तथा कट्या चतुःपञ्चाशदङ्गुलैः विस्तारश्चोरुमूले तु प्रोच्यते द्वादशङ्गुलः
କଟିର ପରିଣାହ ଚୁଆଳିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ହେବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଊରୁମୂଳରେ ପ୍ରସ୍ଥ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 38
तस्मादभ्यधिकं मध्ये ततो निम्नतरं क्रमात् विस्तृताष्टाङ्गुलं जानुत्रिगुणा परिणाहतः
ଏହିହେତୁ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅଳ୍ପ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚ କରି, ପରେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ନିମ୍ନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରସ୍ଥ ଅଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗୁଳ; ଏବଂ ଜାନୁ (ଘୁଁଟି) ଠାରେ ପରିଣାହ ତାହାର ତ୍ରିଗୁଣ ହେବ।
Verse 39
जङ्घामध्ये तु विस्तारः सप्ताङ्गुल उदाहृतः त्रिगुणा परिधिश्चास्य जङ्घाग्रं पञ्चविस्तरात्
ଜଂଘା (ପିଣ୍ଡଳି) ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପ୍ରସ୍ଥ ସପ୍ତ ଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହାର ପରିଧି ତ୍ରିଗୁଣ; ଏବଂ ଜଂଘାଗ୍ରେ (ପିଣ୍ଡଳିର ଅଗ୍ର/ଉପର ଶେଷରେ) ପ୍ରସ୍ଥ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗୁଳ।
Verse 40
त्रिगुणा परिधिश्चास्य पादौ तालप्रमाणकौ आयामादुत्थितौ पादौ चतुरङ्गुलमेव च
ଏହାର ପରିଧି ତ୍ରିଗୁଣ ହେବ। ପାଦଦ୍ୱୟ ତାଳ-ପ୍ରମାଣର ହେବ। ଏବଂ ଆୟାମ ଅକ୍ଷରୁ ଆଗକୁ ଉତ୍ଥିତ ପାଦ ଠିକ୍ ଚତୁର୍ ଅଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ବଢ଼ିବ।
Verse 41
गुल्फात् पूर्वं तु कर्तव्यं प्रमाणाच्चतुरङ्गुलम् त्रिकलं विस्तृतौ पादौ त्र्यङ्गुलो गुह्यकः स्मृतः
ଗୁଲ୍ଫ (ଗୋଡ଼ଘୁଁଡ଼ି) ଠାରୁ ଆଗକୁ ପ୍ରମାଣାନୁସାରେ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ମାପ କରିବା ଉଚିତ। ଦୁଇ ପାଦ ପ୍ରସାରିତ ହେଲେ ପ୍ରସ୍ଥ ତିନି କଳ କୁହାଯାଏ; ଗୁହ୍ୟକ (ଜନନ-ଅଞ୍ଚଳ) ତିନି ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 42
पञ्चाङ्गुलस्तु नाहोस्य दीर्घा तद्वत् प्रदेशिनी अष्टमाष्टांशतोन्यूनः शेषाङ्गुल्यः क्रमेण तु
ନାଭି-ପ୍ରଦେଶର ପରିମାଣ ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗୁଳ। ପ୍ରଦେଶିନୀ (ତର୍ଜନୀ) ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଦୀର୍ଘ। ଅନ୍ୟ ଆଙ୍ଗୁଳିଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ଅଷ୍ଟମର ଅଷ୍ଟମାଂଶ ପରିମାଣରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ କମିବ।
Verse 43
सपादाङ्गुलमुत्सेधमङ्गुष्टस्य प्रकीर्तितं यवोनमङ्गुलं कार्यमङ्गुष्ठस्य नखं तथा
ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠର ଉତ୍ସେଧ (ଉଚ୍ଚତା/ଉଦ୍ଗମ) ସପାଦ ଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ। ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠର ନଖ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅଙ୍ଗୁଳରୁ ଏକ ଯବ କମ୍ ପରିମାଣରେ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 44
चूचुकौ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अर्धाङ्गुलं तथान्यासां क्रमान् न्यूनं तु कारयेत् अङ्गुलौ वृषणौ कार्यौ मेढ्रं तु चतुरङ्गुलम्
“ଚୂଚୁକୌ (ଦୁଇ ସ୍ତନାଗ୍ର)”—ଏହିପରି ଚିହ୍ନିତ ପୁସ୍ତକପାଠ। ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକରେ ମାପ କ୍ରମେ ଅର୍ଧ ଅଙ୍ଗୁଳ କରି କମାଇ କରିବା ଉଚିତ। ବୃଷଣ (ଅଣ୍ଡକୋଷ) ଦୁଇ ଅଙ୍ଗୁଳ, ଏବଂ ମେଢ୍ର (ଲିଙ୍ଗ) ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 45
परिणाहोत्र कोषाग्रं कर्तव्यञ्चतुरङ्गुलम् षडङ्गुलपरीणाहौ वृषणौ परिकीर्तितौ
ପରିଣାହ (ପରିଧି) ଅନୁସାରେ କୋଷାଗ୍ର (ଅଗ୍ରଚର୍ମର ଟିପ୍) ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ କରିବା ଉଚିତ। ବୃଷଣ (ଅଣ୍ଡକୋଷ) ଦୁଇଟିର ପରିଣାହ ଛଅ ଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତିତ।
Verse 46
प्रतिमा भूषणाढ्या स्यादेतदुद्देशलक्षणम् अनयैव दिशा कार्यं लोके दृष्ट्वा तु लक्षणम्
ପ୍ରତିମା ଭୂଷଣରେ ସମୃଦ୍ଧ ହେବା ଉଚିତ—ଏହିଏ ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଥିବା ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ। ଲୋକେ ଯେପରି ଲକ୍ଷଣଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିରୀକ୍ଷି ଏହି ପ୍ରକାରେ ଦିଗ୍-ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 47
दक्षिणे तु करे चक्रमधस्तात् पद्ममेव च वामे शङ्खं गदाधस्ताद्वासुदेवस्य लक्षणात्
ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତରେ ଚକ୍ର, ତାହାର ତଳେ ପଦ୍ମ। ବାମ ହସ୍ତରେ ଶଙ୍ଖ, ତାହାର ତଳେ ଗଦା—ଏହିମାନେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପରିଚୟ-ଲକ୍ଷଣ।
Verse 48
श्रीपुष्टौ वापि कर्तव्ये पद्मवीणाकरान्विते ऊरुमात्रोच्छितायामे मालाविद्याधरौ तथा
ଶ୍ରୀ ଓ ପୁଷ୍ଟିଙ୍କ ପ୍ରତିମାମାନେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ପଦ୍ମ ଓ ବୀଣା ଥାଉ। ତାଙ୍କ ଉଚ୍ଚତା ‘ଊରୁ-ମାତ୍ରା’ ହେଉ; ଏହିପରି ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ମାଳାଧାରୀ ଭାବେ ତିଆରି ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 49
प्रभामण्डलसंस्थौ तौ प्रभा हस्त्यादिभूषणा पद्माभं पादपीठन्तु प्रतिमास्वेवमाचरेत्
ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ପ୍ରଭାମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଭା (ହେଲୋ)କୁ ହାତୀ ଆଦି ଅଳଙ୍କାରରେ ଭୂଷିତ କରିବା ଉଚିତ। ପାଦପୀଠ ପଦ୍ମସଦୃଶ ହେଉ—ପ୍ରତିମାରେ ଏଭଳି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
A rigorous tala–aṅgula iconometric canon: defining units (svāṅgula, golaka/kālanetra), center-marking, sūtra placements, and precise proportions for head, face, limbs, girths, and emblem positioning for Vāsudeva.
By treating correct proportion, orientation, and emblematic accuracy as dharmic disciplines that make the icon a fit locus for prāṇa-pratiṣṭhā and worship—aligning craftsmanship (śilpa) with devotion (bhakti) and ritual efficacy toward puruṣārtha.