Adhyaya 90
Abhiṣeka-Ādi-Kathana (Consecratory Bathing and Related Rites)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୂର୍ବ ଦୀକ୍ଷା-ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ଶକ୍ତି-ପ୍ରଦାନ ଓ ଶୁଭ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶୈବ ଅଭିଷେକବିଧିକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ କହେ। ପ୍ରଥମେ ଶିବପୂଜା, ପରେ ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରୁ କ୍ରମେ ନଅ କୁମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ; ସେଗୁଡ଼ିକ ସାଙ୍କେତିକ ‘ସମୁଦ୍ର’ ଦ୍ରବ୍ୟ—ଲବଣଜଳ, କ୍ଷୀର, ଦଧି, ଘୃତ, ଇଖୁରସ, କାଦମ୍ବରୀ, ମଧୁରଜଳ, ଛାଛ/ୱେ ଇତ୍ୟାଦି—ସହ ଯୁକ୍ତ। ପରେ ଯାଗାଳୟରୂପ ସ୍ନାନମଣ୍ଡପର ମଧ୍ୟରେ ଶିବ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଶିବମନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରି ଅଷ୍ଟ ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର ଓ ରୁଦ୍ରରୂପ (ଶିଖଣ୍ଡିନ, ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ, ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତ, ଏକନେତ୍ର, ‘ସୂକ୍ଷ୍ମନାମ’, ‘ଅନନ୍ତ’ ଆଦି) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ଶିଷ୍ୟକୁ ପୂର୍ବମୁଖେ ବସାଇ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ନିର୍ମାଞ୍ଚନ-ଶୁଦ୍ଧି କରି କୁମ୍ଭଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ; ବ୍ରତ-ନିୟମ ପାଳନ, ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ ଓ ପାଗଡ଼ି, ଯୋଗପଟ୍ଟ, ମୁକୁଟ ଆଦି ଅଧିକାରଚିହ୍ନରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଉପଦେଶ, ବିଘ୍ନନିବାରଣ ପ୍ରାର୍ଥନା, ପାଞ୍ଚ-ପାଞ୍ଚ ଆହୁତିର ପାଞ୍ଚ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ମନ୍ତ୍ରଚକ୍ରପୂଜା, ତିଳକ-ଚିହ୍ନାଙ୍କନ ଓ ରାଜା-ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ରକ୍ଷାକାରୀ ରାଜାଭିଷେକମନ୍ତ୍ର—ଏଭଳି ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ ବାସ୍ତୁ-କ୍ରିୟାବିନ୍ୟାସ ଓ ମୋକ୍ଷଶାସନର ସମନ୍ୱୟ ଦେଖାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहपुराणे आग्नेये एकतत्त्वदीक्षाकथनं नाम ऊननवतितमो ऽध्यायः अथ नवतितमो ऽध्यायः अभिषेकादिकथनं ईश्वर उवाच शिवमभ्यर्च्याभिषेकं कुर्याच्छिष्यादिके श्रिये कुम्भानीशादिकाष्ठासु क्रमशो नव विन्यसेत्
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଆଗ୍ନେୟପୁରାଣରେ ‘ଏକତତ୍ତ୍ୱଦୀକ୍ଷାକଥନ’ ନାମକ ଏକୋଣନବ୍ବେଇତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ନବ୍ବେଇତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଅଭିଷେକାଦିକଥନ’ ଆରମ୍ଭ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଶିଷ୍ୟ ଆଦିଙ୍କ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଈଶାନ ଆଦି ଦିଗରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ନଅଟି କୁମ୍ଭ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 2
तेषु क्षारोदं क्षीरोदं दध्युदं घृतसागरं इक्षुकादम्बरीस्वादुमस्तूदानष्टसागरान्
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷାରୋଦ (ଲୁଣପାଣି) ସମୁଦ୍ର, କ୍ଷୀରୋଦ (କ୍ଷୀର) ସମୁଦ୍ର, ଦଧ୍ୟୁଦ (ଦହି) ସମୁଦ୍ର, ଘୃତସାଗର, ଇକ୍ଷୁରସ ସମୁଦ୍ର, କାଦମ୍ବରୀ ସମୁଦ୍ର, ସ୍ୱାଦୁଜଳ ସମୁଦ୍ର ଏବଂ ମସ୍ତୂଦ (ମଠା/ଛାଛ) ସମୁଦ୍ର—ଏହି ଆଠ ସମୁଦ୍ର।
Verse 3
निवेशयेद् यथासङ्ख्यमष्टौ विद्येश्वरानथ एकं शिखण्डिनं रुद्रं श्रीकण्ठन्तु द्वितीयकं
ଯଥାକ୍ରମେ ପ୍ରଥମେ ଅଷ୍ଟ ଵିଦ୍ୟେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ‘ଶିଖଣ୍ଡିନ’ ନାମକ ରୁଦ୍ରକୁ, ଦ୍ୱିତୀୟରୂପେ ‘ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ’କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
त्रिमूर्तमेकरुद्राक्षमेकनेत्रं शिवोत्तमं सप्तमं सूक्ष्मनामानमनन्तं रुद्रमष्टमं
ସପ୍ତମ (ରୁଦ୍ର) ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତିସ୍ୱରୂପ, ଏକ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷଧାରୀ, ଏକନେତ୍ର ଏବଂ ଶିବୋତ୍ତମ; ଅଷ୍ଟମ ରୁଦ୍ର ‘ସୂକ୍ଷ୍ମନାମାନ’ ତଥା ‘ଅନନ୍ତ’ ନାମରେ ପରିଚିତ।
Verse 5
मध्ये शिवं समुद्रञ्च शिवमन्त्रं च विन्यसेत् यागालयान् दिगीशस्य रचिते स्नानमण्डपे
ଦିଗୀଶଙ୍କ ଯାଗାଳୟରୂପେ ନିର୍ମିତ ସ୍ନାନମଣ୍ଡପର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଶିବ, ସମୁଦ୍ର ଏବଂ ଶିବମନ୍ତ୍ରକୁ ନ୍ୟାସରୂପେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 6
कुर्यात् करद्वयायामां वेदीमष्टाङ्गुलोच्छ्रितां श्रीपर्णाद्यासने तत्र विन्यस्यानन्तमानसं
ଦୁଇ ହାତ-ବିସ୍ତାର ପରିମାଣର ବେଦୀ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ଉଚ୍ଚତା ଆଠ ଅଙ୍ଗୁଳ; ଏବଂ ସେଠାରେ ଶ୍ରୀପର୍ଣ ଆଦି ପତ୍ରର ଆସନରେ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ‘ଅନନ୍ତ’ଙ୍କୁ ନ୍ୟାସରୂପେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 7
शिष्यं निवेश्य पूर्वास्यं सकलीकृत्य पूजयेत् काञ्जिकौदनमृद्भस्मदूर्वागोमयगोलकैः
ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ପୂର୍ବମୁଖ କରି ବସାଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ (କ୍ରିୟା-ସାମଗ୍ରୀ)କୁ ଯଥାବିଧି କ୍ରମରେ ସଜାଇ, କାଞ୍ଜିକା, ଓଦନ, ମୃତ୍ତିକା, ଭସ୍ମ, ଦୂର୍ବା ଏବଂ ଗୋମୟ-ଗୋଳକ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
सिद्धार्थदधितोयैश् च कुर्यान्निर्मञ्छनं ततः क्षारोदानुक्रमेणाथ हृदा विद्येशशम्बरैः
ସିଦ୍ଧାର୍ଥ (ଧଳା ସୋରିଷ), ଦଧି ଓ ଜଳର ପ୍ରସ୍ତୁତିଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ନିର୍ମଞ୍ଛନ (ଶୁଦ୍ଧି) କରିବ। ପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ କ୍ଷାରଜଳ ପ୍ରୟୋଗ କରି, ହୃଦୟମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଦ୍ୟେଶ-ଶମ୍ବର ମନ୍ତ୍ରସହ କରିବ।
Verse 9
कलसैः स्नापयेच्छिष्यं स्वधाधारणयान्वितं परिधाप्य सिते वस्त्रे निवेश्य शिवदक्षिणे
କଳଶମାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଶିଷ୍ୟକୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ତାକୁ ସ୍ୱଧା-ଧାରଣା (ବିଧି) ସହିତ ଯୁକ୍ତ କରିବ। ପରେ ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରାଇ, ଶିବଙ୍କ ଶୁଭ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସାଇବ।
Verse 10
पूर्वोदितासने शिष्यं पुनः पूर्ववदर्चयेत् उष्णीषं योगपट्टञ्च मुकुटं कर्तरीं घटीं
ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଆସନରେ ଶିଷ୍ୟକୁ ବସାଇ, ପୁନଃ ପୂର୍ବବତ୍ ପୂଜା କରିବ। (ତାଙ୍କୁ) ଉଷ୍ଣୀଷ, ଯୋଗପଟ୍ଟ, ମୁକୁଟ, କର୍ତରୀ ଓ ଘଟୀ (ଜଳପାତ୍ର) ଅର୍ପଣ କରିବ।
Verse 11
अक्षमालां पुस्तकादि शिवकाद्यधिकारकं स्वादुगर्गोदानष्टसागरानिति क, ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दीक्षाव्याख्याप्रतिष्ठाद्यं ज्ञात्वाद्यप्रभृति त्वया
ଚିହ୍ନିତ (କ, ଖ) ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ ଏହିପରି— “ଅକ୍ଷମାଳା, ପୁସ୍ତକ ଆଦି—ଶିବାଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଅଧିକାର-ଚିହ୍ନ”; ଏବଂ “ସ୍ୱାଦୁ, ଗର୍ଗ, ଉଦାନ, ନଷ୍ଟ, ସାଗର” (ତାଲିକା) ମଧ୍ୟ। ଦୀକ୍ଷା, ବ୍ୟାଖ୍ୟା/ଉପଦେଶ, ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଦି ପୂର୍ବବିଧି ଜାଣି, ଆଜିଠାରୁ ତୁମେ ଅଗ୍ରସର ହେବା ଉଚିତ।
Verse 12
सुपरीक्ष्य विधातव्यमाज्ञां संश्रावयेदिति अभिवाद्य ततः शिष्यं प्रणिपत्य महेश्वरं
ସୁପରୀକ୍ଷା କରି ବିଧି ସମ୍ପାଦନ କରିବ, ଏବଂ ଆଜ୍ଞା (ନିର୍ଦ୍ଦେଶ) ଶିଷ୍ୟକୁ ଯଥାର୍ଥ ଶ୍ରବଣ/ପାଠ କରାଇବ। ତାପରେ ଶିଷ୍ୟ ଅଭିବାଦନ କରି, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣିପାତ କରିବ।
Verse 13
विघ्नज्वालापनोदार्थं कुर्याद्विज्ञापनां यथा अभिषेकार्थमादिष्टस्त्वयाहं गुरुमूर्तिना
ବିଘ୍ନର ଦହୁଥିବା ଜ୍ୱାଳା ନିବାରଣ ପାଇଁ ବିଧିମତେ ବିଜ୍ଞାପନ କରିବ—“ଗୁରୁମୂର୍ତ୍ତିରୂପେ ତୁମେ ମୋତେ ଅଭିଷେକ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇଛ।”
Verse 14
संहितापारगः सो ऽयमभिषिक्तो मया शिव तृप्तये मन्त्रचक्रस्य पञ्चपञ्चाहुतीर्यजेत्
ଏହିଜଣ ସଂହିତାରେ ପାରଙ୍ଗତ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କରିଛି। ଶିବତୃପ୍ତି ପାଇଁ ସେ ମନ୍ତ୍ରଚକ୍ର ପୂଜାରେ ପାଞ୍ଚ ପାଞ୍ଚ ଆହୁତିର ପାଞ୍ଚ ସମୂହ ଅର୍ପଣ କରୁ।
Verse 15
दद्यात् पूर्णां ततः शिष्यं स्थापयेन्निजदक्षिणे शिष्यदक्षिणपाणिस्था अङ्गुष्ठाद्यङ्गुलीः क्रमात्
ତାପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଦେବ। ତଦନନ୍ତରେ ଶିଷ୍ୟକୁ ନିଜ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସାଇବ; ଏବଂ ଶିଷ୍ୟର ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ଅଙ୍ଗୁଠାରୁ କ୍ରମେ ଆଙ୍ଗୁଳିଗୁଡ଼ିକୁ ବିନ୍ୟାସ/ସ୍ପର୍ଶ କରିବ।
Verse 16
लाञ्छयेदुपबद्धाय दग्धदर्भाग्रशम्बरैः कुसुमानि करे दत्वा प्रणामं कारयेदमुं
ବିଧିମତେ ଉପବଦ୍ଧ (ବନ୍ଧିତ/ନିୟନ୍ତ୍ରିତ) ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦଗ୍ଧ ଦର୍ଭାଗ୍ରର ଗୁଛାଦ୍ୱାରା ଲାଞ୍ଛନ (ତିଳକ-ଚିହ୍ନ) କରିବ; ତାଙ୍କ ହାତରେ କୁସୁମ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରାଇବ।
Verse 17
कुम्भे ऽनले शिवे स्वस्मिसंस्ततस्कृत्यमाविशेत् अनुग्राह्यास्त्वया शिष्याः शास्त्रेण सुपरीक्षिताः
କୁମ୍ଭରେ, ଅଗ୍ନିରେ ଓ ଶିବରେ ସେହି କୃତ୍ୟକୁ ସଂସ୍ଥାପନ କରି, ତାହା ନିଜ ଆତ୍ମକେନ୍ଦ୍ରରେ ସଂସ୍ଥିତ ବୋଲି ଜାଣି ସେହି କର୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କରିବ। ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ସୁପରୀକ୍ଷିତ ଶିଷ୍ୟମାନେ ମାତ୍ର ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହର ପାତ୍ର।
Verse 18
भूपवन्मानवादीनामभिषेकादभीप्सितं आं श्रां श्रौं पशुं हूं फडिति अस्त्रराजाभिषेकतः
ରାଜା, ମନ୍ତ୍ରୀ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଭିଷେକରେ ଇଷ୍ଟଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ମନ୍ତ୍ର—“ଆଂ ଶ୍ରାଂ ଶ୍ରୌଂ ପଶୁଂ ହୂଂ ଫଡ୍”; ଏଭଳି ଅସ୍ତ୍ରରାଜ ରାଜାଭିଷେକରେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ।
Frequently Asked Questions
Precise ritual-architectural and spatial sequencing: nine kumbhas placed from Īśāna, a central nyāsa of Śiva/samudra/mantra in a snāna-maṇḍapa, and explicit altar metrics (two hand-spans length, eight finger-breadths height) with ordered purification and bathing steps.
It frames consecration as disciplined transformation: purification, mantra-governed installation, and authorized instruction align the disciple’s body and vows with Śiva’s mantra-order, integrating bhukti (prosperity, protection, social legitimacy) with mukti-oriented initiation and inner centering.