Adhyaya 96

Verse 1

ज शङ्खिनीत्योषधीगण इति ङ , ज , च हेमताम्रमयो रङ्गराजजञ्चेति ख पारदे इति ख , छ च गन्धकत्रिकमित्यष्टौ इति घ अथ षण्णवतितमो ऽध्यायः अधिवासनविधिः ईश्वर उवाच स्नात्वा नित्यद्वयं कृत्वा प्रणवार्घकरो गुरुः सहायैर् मूर्तिपैर् विप्रैः सह गच्छेन्मखालयं

ଏବେ ଛୟାନବେତମ ଅଧ୍ୟାୟ—ଅଧିବାସନବିଧି। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ସ୍ନାନ କରି ନିତ୍ୟର ଦୁଇ କର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ଗୁରୁ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ସହିତ ଅର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ସହାୟକ, ମୂର୍ତ୍ତିପ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସହ ଯଜ୍ଞଶାଳାକୁ ଯାଉ।

Verse 2

क्षान्त्यादितोरणांस्तत्र पूर्ववत् पूजयेत् क्रमात् प्रदक्षिणक्रमादेषां शाखायां द्वारपालकान्

ସେଠାରେ କ୍ଷାନ୍ତି ଆଦି ତୋରଣମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ବବତ୍ ବିଧିରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କ୍ରମାନୁସାରେ ସେହି ଶାଖାମାନରେ ଥିବା ଦ୍ୱାରପାଳମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 3

प्राचि नन्दिमहाकालौ याम्ये भृङ्गिविनायकौ वारुणे वृषभस्कन्दौ देवीचण्डौ ततोत्तरे

ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ନନ୍ଦି ଓ ମହାକାଳ; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଭୃଙ୍ଗୀ ଓ ବିନାୟକ; ପଶ୍ଚିମ (ବାରୁଣ) ଦିଗରେ ବୃଷଭ ଓ ସ୍କନ୍ଦ; ଏବଂ ତାହାର ଉତ୍ତରେ ଦେବୀ ଓ ଚଣ୍ଡଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା।

Verse 4

तच्छाखामूलदेशस्थौ प्रशान्तशिशिरौ घटौ पर्जन्याशोकनामानौ भूतं सञ्जीवनामृतौ

ସେହି ଶାଖାର ମୂଳଦେଶରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରଶାନ୍ତ ଓ ଶୀତଳ ଘଟ ଥିଲା; ସେମାନଙ୍କ ନାମ ପର୍ଜନ୍ୟ ଓ ଅଶୋକ; ସେଗୁଡ଼ିକ ମୃତକୁ ମଧ୍ୟ ସଞ୍ଜୀବିତ କରିପାରୁଥିବା ସଞ୍ଜୀବନାମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।

Verse 5

धनदश्रीप्रदौ द्वौ द्वौ पूजयेदनुपूर्वशः स्वनामभिश् चतुर्थ्यन्तैः प्रणवादिनमोन्तगैः

ସେମାନଙ୍କୁ ଯୁଗଳ-ଯୁଗଳ କରି ଅନୁକ୍ରମେ ପୂଜା କରିବ; ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ନାମକୁ ଚତୁର୍ଥୀ ବିଭକ୍ତିରେ ରଖି, ଆରମ୍ଭରେ ‘ଓଁ’ ଏବଂ ଶେଷରେ ‘ନମଃ’ ଯୋଗ କରି।

Verse 6

लोकग्रहवसुद्वाःस्थस्रवन्तीनां द्वयं द्वयं ङ च भूतसञ्जीवनासुतौ इति छ भूतसञ्जीवनामृतौ इति ख , ज च धनदद्विपदौ इति ख धनदौ द्विपदौ इति घ धनदश्चापदौ इति ज पूजयेदथ पूर्वश इति ग लोकग्रहवसुद्वाःस्थहस्तादीनामिति ग भानुत्रयं युगं वेदो लक्ष्मीर्गणपतिस् तथा

ଲୋକଗ୍ରହ, ବସୁ, ଦ୍ୱାଃସ୍ଥ, ସ୍ରବନ୍ତୀ ଆଦି ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଇ-ଦୁଇ କରି ଗ୍ରହଣ/ପୂଜା କରିବ; ପରବର୍ତ୍ତୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। କେତେକ ପାଠରେ ‘ଭୂତସଞ୍ଜୀବନାସୁତୌ’, ଅନ୍ୟ ପାଠରେ ‘ଭୂତସଞ୍ଜୀବନାମୃତୌ’। ଏହିପରି ‘ଧନଦଦ୍ୱିପଦୌ’ କିମ୍ବା ‘ଧନଦୌ ଦ୍ୱିପଦୌ’ କିମ୍ବା ‘ଧନଦଶ୍ଚାପଦୌ’ ଭଳି ପାଠଭେଦ ମିଳେ। କେଉଁଠି ‘ତାପରେ ପୂର୍ବ କ୍ରମରେ ପୂଜା କର’ ବୋଲି, ଆଉ କେଉଁଠି ‘ଲୋକଗ୍ରହ-ବସୁ-ଦ୍ୱାଃସ୍ଥ—ହସ୍ତାଦି’ ବୋଲି ଟୀକା ଅଛି। ତାଲିକାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟତ୍ରୟ, ଯୁଗ, ବେଦ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଗଣପତି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

Verse 7

इति देवामखागारे तिष्ठन्ति प्रतितोरणं विघ्नसङ्घापनोदाय क्रतोः संरक्षणाय च

ଏହିପରି ଦେବ-ଯଜ୍ଞାଗାରରେ ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୋରଣ/ଦ୍ୱାରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହନ୍ତି—ବିଘ୍ନସମୂହକୁ ଦୂର କରିବା ଏବଂ କ୍ରତୁ (ଯଜ୍ଞ)ର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।

Verse 8

वज्रं शक्तिं तथा दण्डं खड्गं पाशं ध्वजंगदां त्रिशूलं चक्रमम्भोजम्पताकास्वर्चयेत् क्रमात्

ପତାକା/ଧ୍ୱଜ-ସ୍ଥାନରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ବଜ୍ର, ଶକ୍ତି, ଦଣ୍ଡ, ଖଡ୍ଗ, ପାଶ, ଧ୍ୱଜ, ଗଦା, ତ୍ରିଶୂଳ, ଚକ୍ର ଏବଂ ଅମ୍ଭୋଜ (ପଦ୍ମ)କୁ ପୂଜା କରିବ।

Verse 9

ॐ ह्रूं फट् नमः ॐ ह्रूं फट् द्वाःस्थशक्तये ह्रूं फट् नमः इत्य् आदिमन्त्रैः कुमुदः कुमुदाक्षश् च पुण्डरीकोथ वामनः शङ्कुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः

ଆଦିମନ୍ତ୍ର—‘ଓଁ ହ୍ରୂଁ ଫଟ୍ ନମଃ’ ଏବଂ ‘ଓଁ ହ୍ରୂଁ ଫଟ୍ ଦ୍ୱାଃସ୍ଥଶକ୍ତୟେ, ହ୍ରୂଁ ଫଟ୍ ନମଃ’—ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାରପାଳମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ/ସ୍ଥାପନ କରିବ: କୁମୁଦ, କୁମୁଦାକ୍ଷ, ପୁଣ୍ଡରୀକ, ପରେ ବାମନ, ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣ, ସର୍ବନେତ୍ର, ସୁମୁଖ ଓ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 10

ध्वजाष्टदेवताः पूज्याः पूर्वादौ भूतकोटिभिः ॐ कौं कुमुदाय नम इत्य् आदिमन्त्रैः

ଧ୍ୱଜର ଅଷ୍ଟଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ବ ଆଦି ଦିଗରେ କ୍ରମେ, ଭୂତକୋଟିମାନଙ୍କ ସହ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ‘ଓଁ କୌଁ କୁମୁଦାୟ ନମଃ’ ଇତ୍ୟାଦି ଆଦିମନ୍ତ୍ରରେ।

Verse 11

हेतुकं त्रिपुरघ्नञ्च शक्त्याख्यं यमजिह्वकं कालं करालिनं षष्ठमेकाङ्घ्रिम्भीममष्टकं

ତାଙ୍କର ନାମ—ହେତୁକ, ତ୍ରିପୁରଘ୍ନ, ଶକ୍ତ୍ୟାଖ୍ୟ, ଯମଜିହ୍ୱକ, କାଳ, କରାଳିନ (ଷଷ୍ଠ), ଏକାଙ୍ଘ୍ରି, ଏବଂ ଭୀମ (ଅଷ୍ଟମ)।

Verse 12

तथैव पूजयेद् दिक्षु क्षेत्रपालाननुक्रमात् ॐ हुं फट् वक्राय हुं फट् नम इति ग ॐ हुं फट् वज्राय हुं फट् नम इति ङ प्रमुख इति ज ध्वजाश् च देवता इति ग पूजादौ इति ङ , ज च बुद्धाख्यमिति ग बुद्ध्याख्यमिति ज अजजिह्वकमिति ज बलिभिः कुसुमैर् धूपैः सन्तुष्टान् परिभावयेत्

ସେହିପରି ଆଠ ଦିଗରେ କ୍ଷେତ୍ରପାଳମାନଙ୍କୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—‘ଓଁ ହୁଁ ଫଟ୍ ବକ୍ରାୟ ହୁଁ ଫଟ୍ ନମଃ’, ‘ଓଁ ହୁଁ ଫଟ୍ ବଜ୍ରାୟ ହୁଁ ଫଟ୍ ନମଃ’ ଇତ୍ୟାଦି ମନ୍ତ୍ର (ପାଠଭେଦାନୁସାରେ) ଜପ କରି। ପରେ ବଳି, କୁସୁମ ଓ ଧୂପ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 13

कम्बलास्तृतेषु वर्णेषु वंशस्थूणास्वनुक्रमात् पञ्च क्षित्यादितत्त्वानि सद्योजातादिभिर्यजेत्

ପସାରିଥିବା ବର୍ଣ୍ଣିତ କମ୍ବଳମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏବଂ ବାଁଶ ଥମ୍ଭମାନଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ, ପୃଥିବୀ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସଦ୍ୟୋଜାତ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଯଜନ/ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 14

सदाशिवपदव्यापि मण्डपं धाम शाङ्करं पताकाशक्तिसंयुक्तं तत्त्वदृष्ट्यावलोकयेत्

ତତ୍ତ୍ୱଦୃଷ୍ଟିରେ ଶାଙ୍କର ଧାମର ମଣ୍ଡପକୁ ଧ୍ୟାନ/ଅବଲୋକନ କରିବା ଉଚିତ; ସେହି ମଣ୍ଡପ ସଦାଶିବପଦରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ପତାକା ଓ ଶକ୍ତି-ଚିହ୍ନରେ ସଂଯୁକ୍ତ।

Verse 15

दिव्यान्तरिक्षभूमिष्ठविघ्नानुत्सार्य पूर्ववत् प्रविशेत् पश्चिमद्वारा शेषद्वाराणि दर्शयेत्

ଦିବ୍ୟ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଓ ଭୂସ୍ଥ ବିଘ୍ନମାନଙ୍କୁ ଦୂର କରି, ପୂର୍ବବିଧି ଅନୁସାରେ ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରି, ପରେ ଶେଷ ଦ୍ୱାରମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶାଇବ।

Verse 16

प्रदक्षिणक्रमाद्गत्वा निविष्टोवेदिदक्षिणे उत्तराभिमुखः कुर्याद् भूतशुद्धिं यथा पुरा

ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କ୍ରମରେ ଯାଇ, ବେଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସି, ଉତ୍ତରାଭିମୁଖ ହୋଇ, ପୂର୍ବବିଧି ଅନୁସାରେ ଭୂତଶୁଦ୍ଧି କରିବ।

Verse 17

अन्तर्यागं विशेषार्घ्यं मन्त्रद्रव्यादिशोधनं कुर्वीत आत्मनः पूजां पञ्चगव्यादि पूर्ववत्

ଅନ୍ତର୍ୟାଗ, ବିଶେଷାର୍ଘ୍ୟ ଓ ମନ୍ତ୍ର-ଦ୍ରବ୍ୟାଦିର ଶୋଧନ କରିବ; ଏବଂ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବବିଧି ଅନୁସାରେ ଆତ୍ମପୂଜା ମଧ୍ୟ କରିବ।

Verse 18

साधारङ्कलसन्तस्मिन् विन्यसेत्तदनन्तरं विशेषाच्छिवतत्त्वाय तत्त्वत्रयमनुक्रमात्

ସେହି ସାଧାର କଳଶରେ ତଦନନ୍ତରଂ ବିନ୍ୟାସ କରିବ; ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ତତ୍ତ୍ୱତ୍ରୟକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 19

ललाटस्कन्धपादान्तं शिवविद्यात्मकं परं रुद्रनारायणब्रह्मदैवतं निजसञ्चरैः

ଲଲାଟରୁ ସ୍କନ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ ପାଦାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଶିବବିଦ୍ୟାତ୍ମକ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧ୍ୟାନ/ବିନ୍ୟାସ କରିବ; ଯାହାର ଅଧିଦେବତା ରୁଦ୍ର, ନାରାୟଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମା—ତାହାକୁ ନିଜ ନିୟତ ସଞ୍ଚାର (ନ୍ୟାସକ୍ରମ) ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 20

अ तत्तु दृष्ट्यावलोकयेदिति ख , छ च शेषद्वाराणि चङ्क्रमेदिति ख , छ च शेषद्वाराणि पूजयेदिति छ स्वात्मन इति ख , घ , छ , ज च निजसंवरैर् इति ग , ङ च निजसञ्चयैर् इति घ ॐ हं हां मूर्तीस्तदीश्वरांस्तत्र पूर्ववद्विनिवेशयेत् तद्व्यापकं शिवं साङ्गं शिवहस्तञ्च मूर्धनि

ତାପରେ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅବଲୋକନ କରିବ। ଅବଶିଷ୍ଟ ‘ଦ୍ୱାର’ (ଦେହସ୍ଥ ସ୍ଥାନ) ଗୁଡ଼ିକୁ ପରିକ୍ରମା କରି ସେମାନଙ୍କର ପୂଜା କରିବ। ଏ ସବୁ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ, ନିଜ ସଂଯମ ଓ ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟ/ଶକ୍ତି ସହ କରିବ। “ଓଂ ହଂ ହାଂ” ଜପ କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ସେଠାରେ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଓ ତାଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାତା ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବ; ଏବଂ ସାଙ୍ଗ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି ଶିବହସ୍ତକୁ ମସ୍ତକରେ ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 21

ब्रह्मरन्ध्रप्रविष्टेन तेजसा वाह्यसान्तरं तमःपटलमाधूय प्रद्योतितदिगन्तरं

ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରରେ ପ୍ରବିଷ୍ଟ ତେଜ ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ଓ ଆନ୍ତରିକ ଅନ୍ଧକାରର ପଟଳ ଝଡ଼ିଯାଏ, ଏବଂ ଦିଗନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଲୋକ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।

Verse 22

आत्मानं मूर्तिपैः सार्धं स्रग्वस्त्रकुसुमादिभिः भूषयित्वा शिवोस्मीति ध्यात्वा बोघासिमुद्धरेत्

ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ସହଚର ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ନିଜକୁ ମାଳା, ବସ୍ତ୍ର, ପୁଷ୍ପ ଆଦିରେ ଭୂଷିତ କରି, “ମୁଁ ଶିବ” ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରି, ପରେ ବୋଧାସି (ଜ୍ଞାନ-ଖଡ୍ଗ)କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବ।

Verse 23

चतुष्पदान्तसंस्कारैः संस्कुर्यान्मखमण्डपं विक्षिप्य विकिरादीनि कुशकूर्चोपसंहरेत्

‘ଚତୁଷ୍ପଦ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓ ଅନ୍ତ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ମଖମଣ୍ଡପକୁ ସଂସ୍କୃତ କରିବ। ପରେ ବିକିର ଆଦିକୁ ଛିଟାଇ ଦେଇ, କୁଶକୂର୍ଚ୍ଚ (କୁଶ-ଝାଡୁ) ଦ୍ୱାରା ଶେଷରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମେଟିବ।

Verse 24

आसनीकृत्य वर्धन्यां वास्त्वादीन् पूर्ववद्यजेत् शिवकुम्भास्त्रवर्धन्यौ पूजयेच्च स्थिरासने

ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି ବର୍ଧନୀ ପାତ୍ରରେ ବାସ୍ତୁ ଆଦି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ବବତ୍ ଯଜନ/ପୂଜା କରିବ। ଏବଂ ସ୍ଥିର ଆସନରେ ବସି ଶିବକୁମ୍ଭ, ଅସ୍ତ୍ର (ମନ୍ତ୍ର) ଓ ବର୍ଧନୀକୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବ।

Verse 25

स्वदिक्षु कलशारूढांल्लोकपालाननुक्रमात् वाहायुधादिसंयुक्तान् पूजयेद्विधिना यथा

ନିଜ ନିଜ ଦିଗରେ କଳଶ ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କୁ, ତାଙ୍କର ବାହନ, ଆୟୁଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନସହ, କ୍ରମେ ବିଧିଅନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 26

ऐरावतगजारूढं स्वर्णवर्णं किरीटिनं सहस्रनयनं शक्रं वज्रपाणिं विभावयेत्

ଐରାବତ ଗଜ ଉପରେ ଆରୂଢ, ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, କିରୀଟଧାରୀ, ସହସ୍ରନୟନ ଓ ବଜ୍ରପାଣି ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 27

सप्तार्चिषं च विभ्राणमक्षमालां कमण्डलुं ज्वालामालाकुलं रक्तं शक्तिहस्तमजासनं

ସପ୍ତଜ୍ୱାଲାଯୁକ୍ତ, ଅକ୍ଷମାଳା ଓ କମଣ୍ଡଲୁ ଧାରଣକାରୀ, ଜ୍ୱାଲାମାଳାରେ ଆବୃତ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ହସ୍ତେ ଶକ୍ତି ଧରି, ଅଜାସନରେ ଆସୀନ (ଦେବତା)ଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 28

भास्त्रवर्धन्यां पूजयेदस्थिरासने इति घ , ज च वर्णवस्त्रमिति ग स्वर्णवस्त्रमिति ख , ज , च कालं मालाकुलं रक्तमिति ख , ग , ङ , छ च कालं मालाकुलं, व्यक्तमिति ग ज्वालामालाकुलं सक्तमिति घ महिषस्थं दण्डहस्तं यमं कालानलं स्मरेत् रक्तनेत्रं स्वरारूढं खड्गहस्तञ्च नैरृतं

ଭାସ୍ତ୍ରବର୍ଧନୀରେ (କେତେକ ପାଠାନୁସାରେ) ଅସ୍ଥିର ଆସନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପାଠଭେଦରେ ସେ ବର୍ଣ୍ଣବସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରନ୍ତି। ଯମଙ୍କୁ ‘କାଳ’ ରୂପେ ସ୍ମରଣ କର—ମାଳାଯୁକ୍ତ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ (କିମ୍ବା ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରକଟ), ଜ୍ୱାଲାମାଳାରେ ଆବୃତ, ମହିଷାରୂଢ, ଦଣ୍ଡହସ୍ତ, ‘କାଳାନଳ’ ସ୍ୱରୂପ। ଏବଂ ନୈଋତଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର—ରକ୍ତନେତ୍ର, ଅଶ୍ୱାରୂଢ, ଖଡ୍ଗହସ୍ତ।

Verse 29

वरुणं मकरे श्वेतं नागपाशधरं स्मरेत् वायुं च हरिणे नीलं कुवेरं मेघसंस्थितं

ବରୁଣଙ୍କୁ ମକରାରୂଢ, ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣ ଓ ନାଗପାଶଧାରୀ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କର; ବାୟୁଙ୍କୁ ହରିଣାରୂଢ ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ; ଏବଂ କୁବେରଙ୍କୁ ମେଘାସୀନ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 30

त्रिशूलिनं वृषे चेशं कूर्मेनन्तन्तु चक्रिणं ब्राह्माणं हंसगं ध्यायेच्चतुर्वक्त्रं चतुर्भुजं

ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ବୃଷଭାରୂଢ ଈଶ (ଶିବ)ଙ୍କୁ, କୂର୍ମ ଓ ଅନନ୍ତ ରୂପରେ ଚକ୍ରଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ଏବଂ ହଂସବାହନ ଚତୁର୍ମୁଖ ଚତୁର୍ଭୁଜ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 31

स्तम्भमूलेषु कुम्भेषु वेद्यां धर्मादिकान् यजेत् दिक्षु कुम्भेष्वनन्तादीन् पूजयन्त्यपि केचन

ସ୍ତମ୍ଭମୂଳରେ ସ୍ଥାପିତ କୁମ୍ଭଗୁଡ଼ିକରେ ଏବଂ ବେଦୀରେ ଧର୍ମ ଆଦିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଦିଗ୍‌ଗୁଡ଼ିକରେ ରଖା କୁମ୍ଭମାନେ କେତେକ ଲୋକ ଅନନ୍ତ ଆଦିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜନ୍ତି।

Verse 32

शिवाज्ञां श्रावयेत् कुम्भं भ्रामयेदात्मपृष्ठगं पूर्ववत् स्थापयेदादौ कुम्भं तदनु वर्धनीं

କୁମ୍ଭକୁ ଶିବାଜ୍ଞା (ମନ୍ତ୍ର) ଶ୍ରାବିତ କରାଇ, ତାହାକୁ ନିଜ ପିଠି ଉପରେ ରଖି ଘୁରାଇବା ଉଚିତ; ପରେ ପୂର୍ବବତ୍ ପ୍ରଥମେ କୁମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ କରି, ତାପରେ ବର୍ଧନୀ ପାତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 33

शिवं स्थिरासनं कुम्भे शस्त्रार्थञ्च ध्रुवासनं पूजयित्वा यथापूर्वं स्पृशेदुद्भवमुद्रया

କୁମ୍ଭରେ ଶିବଙ୍କ ‘ସ୍ଥିରାସନ’ ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ରକାର୍ଯ୍ୟାର୍ଥ ‘ଧ୍ରୁବାସନ’କୁ ପୂର୍ବବତ୍ ପୂଜା କରି, ପରେ ‘ଉଦ୍ଭବ’ ମୁଦ୍ରାରେ (ଆସନ/କୁମ୍ଭକୁ) ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 34

निजयागं जगन्नाथ रक्ष भक्तानुकम्पया एभिः संश्राव्य रक्षार्थं कुम्भे खड्गं निवेशयेत्

“ହେ ଜଗନ୍ନାଥ! ଭକ୍ତାନୁକମ୍ପାରେ ମୋର ଯାଗକୁ ରକ୍ଷା କର।” ଏହି ରକ୍ଷାମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରାବ୍ୟ କରାଇ, ରକ୍ଷାର୍ଥେ କୁମ୍ଭରେ ଖଡ୍ଗ (ତଳୱାର) ନିବେଶ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 35

दीक्षास्थापनयोः कुम्भे स्थण्डिले मण्डले ऽथवा मण्डलेभ्यर्च्य देवेशं व्रजेद्वै कुण्डसन्निधौ

ଦୀକ୍ଷା ଓ ସ୍ଥାପନ କ୍ରିୟାରେ କୁମ୍ଭରେ, ସ୍ଥଣ୍ଡିଲରେ କିମ୍ବା ମଣ୍ଡଳରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ମଣ୍ଡଳମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବେଶଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ପରେ ନିଶ୍ଚୟ କୁଣ୍ଡ ସନ୍ନିଧିକୁ ଯିବା।

Verse 36

कुण्डनाभिं पुरस्कृत्य निनिष्ठा मूर्तिधारिणः गुरोरादेशतः कुर्युर् निजकुण्डेषु संस्कृतिं

କୁଣ୍ଡର ନାଭି (ମଧ୍ୟକେନ୍ଦ୍ର)କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ଦୀକ୍ଷିତ ମୂର୍ତ୍ତିଧାରୀ ସାଧକମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ ନିଜ ନିଜ କୁଣ୍ଡରେ ସଂସ୍କୃତି (ଶୁଦ୍ଧି-ସଂସ୍କାର) କରିବେ।

Verse 37

ष्ठगमिति घ स्थिरासने इति ख , घ च शस्त्राणुञ्चेति ख , ग , छ च इमं यागमिति ङ शङ्खन्निवेदयेदिति ग खड्गन्निवेदयेदिति घ , ङ च कुर्युर् निजकुम्भेष्विति ख , घ , छ , ज च जपेयुर्जापिनः सङ्ख्यं मन्त्रमन्ये तु संहितां पठेयुर्ब्राह्मणाः शान्तिं स्वशाखावेदपारगाः

କେତେକ ପାଠରେ ‘ଷ୍ଠଗମ୍’, କେତେକରେ ‘ସ୍ଥିର ଆସନେ’, ଅନ୍ୟତ୍ର ‘ଶସ୍ତ୍ରାନୁଲେପ/ସଂସ୍କାର’ ଏବଂ ‘ଇମଂ ଯାଗମ୍’—ଏପରି ଭେଦ ମିଳେ। କେଉଁଠି ‘ଶଙ୍ଖ ନିବେଦନ କରିବ’, କେଉଁଠି ‘ଖଡ୍ଗ ନିବେଦନ କରିବ’, ଏବଂ କେଉଁଠି ‘ନିଜ କୁମ୍ଭମାନଙ୍କରେ କରିବେ’—ଏମିତି ପାଠ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଜପକମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସଂଖ୍ୟାରେ ମନ୍ତ୍ରଜପ କରିବେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ନିଜ ଶାଖା-ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ସଂହିତା ପାଠ କରିବେ।

Verse 38

श्रीसूक्तं पावमानीश् च मैत्रकञ्च वृषाकपिं ऋग्वेदी सर्वदिग्भागे सर्वमेतत् समुच्चरेत्

ଋଗ୍ବେଦୀ ପୁରୋହିତ ଶ୍ରୀସୂକ୍ତ, ପାବମାନୀ, ମୈତ୍ରକ ଏବଂ ବୃଷାକପି—ଏ ସମସ୍ତକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଦିଗନ୍ତରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ।

Verse 39

देवव्रतन्तु भारुण्डं ज्येष्ठसाम रथन्तरं पुरुषं गीतिमेतानि सामवेदी तु दक्षिणे

‘ଦେବବ୍ରତ’, ‘ଭାରୁଣ୍ଡ’, ‘ଜ୍ୟେଷ୍ଠସାମ’, ‘ରଥନ୍ତର’, ‘ପୁରୁଷ’ ଓ ‘ଗୀତି’—ଏଗୁଡ଼ିକ ସାମଗାନ; ସାମବେଦୀ ପୁରୋହିତ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ନିୟୁକ୍ତ ହେବେ।

Verse 40

रुद्रं पुरुषसूक्तञ्च श्लोकाध्यायं विशेषतः ब्राह्मणञ्च यजुर्वेदी पश्चिमायां समुच्चरेत्

ଯଜୁର୍ବେଦୀ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ରୁଦ୍ରପାଠ, ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ଲୋକ-ଅଧ୍ୟାୟକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଂଶସହିତ ସମୁଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 41

नीलरुद्रं तथाथर्वी सूक्ष्मासूक्ष्मन्तथैव च उत्तरे ऽथर्वशीर्षञ्च तत्परस्तु समुद्धरेत्

ସେ ନୀଳରୁଦ୍ର, ଅଥର୍ବୀ, ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅସୂକ୍ଷ୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ଉପସଂହାର ରୂପେ ଅଥର୍ବଶୀର୍ଷକୁ ଯଥାବିଧି ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।

Verse 42

आचार्यश्चाग्निमुत्पाद्य प्रतिकुण्डं प्रदापयेत् वह्नेः पूर्वादिकान् भागान् पूर्वकुण्डादितः क्रमात्

ଆଚାର୍ୟ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପାଦନ କରି ପ୍ରତିକୁଣ୍ଡରେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ପ୍ରଦୀପ୍ତ କରାଇବେ; ଏବଂ ପୂର୍ବକୁଣ୍ଡରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କ୍ରମେ ପୂର୍ବାଦି ଦିଗ ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନିର ଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବେ।

Verse 43

धूपदीपचरूणाञ्च ददीताग्निं समुद्धरेत् पूर्ववच्छिवमभ्यर्च्य शिवाग्नौ मन्त्रतर्पणं

ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ଚରୁ ଅର୍ପଣ କରି ପରେ ଅଗ୍ନିକୁ ସମୁଦ୍ଧୃତ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପୂର୍ବବତ୍ ଶିବଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ୟା କରି ଶିବାଗ୍ନିରେ ମନ୍ତ୍ର-ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 44

देशकालादिसम्पत्तौ दुर् निमित्तप्रशान्तये प्रदीपयेदिति घ पूर्वादिदिग्भागादिति ज पूर्वादिकाद्भागादिति घ सर्वकुण्डादित इति ख , छ , च आचार्यश्चाग्निमुत्पाद्येत्यादिः ददीताग्निं समुद्धरेदित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति देशकालादिसङ्ख्याप्तौ इति घ होमङ्कृत्वा तु मन्त्रज्ञः पूर्णां दत्त्वा शुभावहां

ଦେଶ, କାଳ ଆଦିର ଯଥୋଚିତ ସମ୍ପତ୍ତି ହେଲେ ଦୁର୍ନିମିତ୍ତ-ପ୍ରଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଦୀପ୍ତ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପାଠଭେଦ: ‘ପୂର୍ବାଦିଦିଗ୍ଭାଗାତ୍’ କିମ୍ବା ‘ପୂର୍ବାଦିକାଦ୍ଭାଗାତ୍’; ଏବଂ ‘ସର୍ବକୁଣ୍ଡାଦିତଃ’। ‘ଗ’ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ‘ଆଚାର୍ୟଶ୍ଚାଗ୍ନିମୁତ୍ପାଦ୍ୟ…’ ଠାରୁ ‘ଦଦୀତାଗ୍ନିଂ ସମୁଦ୍ଧରେତ୍’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଠ ନାହିଁ। ଦେଶ-କାଳାଦି ସଂଖ୍ୟାପ୍ତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ହୋମ କରି ଶୁଭାବହା ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 45

पूर्ववच्चरुकं कृत्वा प्रतिकुण्डं निवेदयेत् यजमानालङ्कृतास्तु व्रजेयुः स्नानमण्डपं

ପୂର୍ବବତ୍ ଚରୁ (ପକା ହବି) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ପ୍ରତିକୁଣ୍ଡରେ ନିବେଦନ କରିବ। ତାପରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଯଜମାନମାନେ ସ୍ନାନମଣ୍ଡପକୁ ଯିବେ।

Verse 46

भद्रपीठे निधायेशं ताडयित्वावगुण्ठयेत् स्नापयेत् पूजयित्वा तु मृदा काषायवारिणा

ଭଦ୍ରପୀଠରେ ଈଶଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି ବିଧିମତେ ତାଡନ/ସ୍ପର୍ଶ କରି ପରେ ଆବରଣ କରିବ। ତାପରେ ପୂଜା କରି ମୃଦା ଓ କଷାୟଜଳରେ ସ୍ନାନ କରାଇବ।

Verse 47

गोमूत्रैर् गोमयेनापि वारिणा चान्तरान्तरा भस्मना गन्धतोयेन फडन्तास्त्रेण वारिणा

ଗୋମୂତ୍ର ଓ ଗୋମୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ମଧ୍ୟେମଧ୍ୟେ ଜଳ ଛିଟାଇ; ଭସ୍ମ, ଗନ୍ଧଜଳ ଓ ‘ଫଡ୍’ ଅନ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ଜଳ ଦ୍ୱାରା (ଶୁଦ୍ଧି/ରକ୍ଷା) କରିବ।

Verse 48

देशिको मूर्तिपैः सार्धं कृत्वा कारणशोधनं धर्मजप्तेन सञ्छाट्य पीतवर्णेन वाससा

ଦେଶିକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିକାରମାନଙ୍କ ସହ କାରଣଶୋଧନ କରି, ଧର୍ମମନ୍ତ୍ରଜପେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ରରେ ପୁଛି ଶୁଦ୍ଧ କରିବ।

Verse 49

सम्पूज्य सितपुष्पैश् च नयेदुत्तरवेदिकां तत्र दत्तासनायाञ्च शय्यायां सन्निवेश्य च

ଶ୍ୱେତ ପୁଷ୍ପରେ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି ତାହାକୁ ଉତ୍ତରବେଦିକାକୁ ନେଇଯିବ। ସେଠାରେ ଆସନ ଦେଇ ଶୟ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ନିବେଶ କରିବ।

Verse 50

कुङ्कुमालिप्तसूत्रेण विभज्य गुरुरालिखेत् शलाकया सुवर्णस्य अक्षिणी शस्त्रकर्मणा

କୁଙ୍କୁମଲିପ୍ତ ସୂତ୍ରରେ ପ୍ରଥମେ ରେଖା/ଭାଗ ବିଭାଜନ କରି ବୈଦ୍ୟ-ଗୁରୁ ଶସ୍ତ୍ରରେଖା ଅଙ୍କନ କରିବେ; ପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶଲାକାଦ୍ୱାରା ନେତ୍ରରେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରକର୍ମ କରିବେ।

Verse 51

अञ्जयेल्लक्ष्मकृत् पश्चाच्छास्त्रदृष्टेन कर्मणा कृतकर्मा च शस्त्रेण लक्ष्मी शिल्पी समुत्क्षिपेत्

ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଚିହ୍ନକାରୀ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟ ବିଧିଅନୁସାରେ ସେଠାରେ ଅଞ୍ଜନ/ଲେପନ କରିବ; ଏବଂ କର୍ମ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ଶିଳ୍ପୀ ଯଥୋଚିତ ଉପକରଣରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଚିହ୍ନ/ପ୍ରତିମାକୁ ଉଠାଇ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 52

त्र्यंशादर्धोथ पादार्धादर्धाया इति छ शास्त्रकर्मणेति ख , ग , छ , ज च शास्त्रवर्मणेति घ शास्त्रकर्मणि इति ड समुत्किरेत् इति घ , ज च त्र्यंशादप्यथेति घ त्र्यंशादधोथेति ज अर्धतो ऽपिवेति ग अर्धतो वरमिति ज सर्वकामप्रसिद्ध्यर्थं शुभं लक्ष्मावतारणं

ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶରୁ ଅର୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—କିମ୍ବା ପାଦର ଅର୍ଧ (ଅର୍ଥାତ୍ ଅଷ୍ଟମାଂଶ)ରୁ ଅର୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିୟମାନୁସାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉଠାଇ/ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ‘ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ଅବତରଣ’ ନାମକ ଏହି ଶୁଭ କର୍ମ ସର୍ବକାମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ କରାଯାଏ।

Verse 53

लिङ्गदीर्घविकारांशे त्रिभक्तं भागवर्णनात् विस्तारो लक्ष्म देहस्य भवेल्लिङ्गस्य सर्वतः

ଲିଙ୍ଗର ଦୀର୍ଘ-ମାପିତ ଅଂଶକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ଯେ ପ୍ରମାଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ସେହିଅନୁସାରେ ଲିଙ୍ଗଦେହର ବିସ୍ତାର/ପରିମାଣ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସମାନ ହୁଏ।

Verse 54

यवस्य नवभक्तस्य भागैर् अष्टाभिरावृता हस्तिके लक्ष्मरेखा च गाम्भीर्याद् विस्तरादपि

ହାତୀରେ ଲକ୍ଷ୍ମରେଖା ଯବର ନଅ ଭାଗ ମଧ୍ୟରୁ ଆଠ ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ (ଗଭୀରତା) ଓ ବିସ୍ତାର (ପ୍ରସ୍ଥ) ଦୁହିଁ ଦିଗରୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 55

एवमष्टांशवृद्ध्या तु लिङ्गे सार्धकरादिके भवेदष्टयवा पृथ्वी गम्भीरात्र च हास्तिके

ଏହିପରି ମାପକୁ ଅଷ୍ଟାଂଶରେ ବୃଦ୍ଧି କଲେ, ସାର୍ଧକର ଆଦି ପ୍ରମାଣର ଲିଙ୍ଗରେ ପୃଥ୍ୱୀ/ପୀଠର ପ୍ରମାଣ ଅଷ୍ଟ ଯବ ହେବ; ହାସ୍ତିକ (ଏକ ହସ୍ତ) ପ୍ରକାରରେ ଗମ୍ଭୀରା (ଗଭୀରତା) ମଧ୍ୟ ସେହି ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେବ।

Verse 56

एवमष्टांश वृद्ध्या तु लिङ्गे सार्धकरादिके भवेदष्टयवा पृथ्वी गम्भीरान्नवहास्तिके

ଏହିପରି ଅଷ୍ଟାଂଶ ବୃଦ୍ଧି କଲେ, ସାର୍ଧକର ଆଦି ଲିଙ୍ଗରେ ପୃଥ୍ୱୀ (ପୀଠ) ଅଷ୍ଟ ଯବମିତ ହେବ; ନବହସ୍ତ (ନଅ ହସ୍ତ) ଲିଙ୍ଗରେ ଗମ୍ଭୀରା (ଗଭୀରତା) ବିଧାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 57

शाम्भवेषु च लिङ्गेषु पादवृद्धेषु सर्वतः लक्ष्म देहस्य विष्कम्भो भवेद्वै यववर्धनात्

ଶାମ୍ଭବ (ଶିବସମ୍ବନ୍ଧୀୟ) ଲିଙ୍ଗରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପାଦ (ଆଧାର/ପଦଚିହ୍ନ) ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ତାହା ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ; ଯବ-ଚିହ୍ନ ବୃଦ୍ଧିରୁ ଦେହର ବିଷ୍କମ୍ଭ (ବିସ୍ତାର) ନିଶ୍ଚୟ ବଢ଼େ।

Verse 58

गम्भीरत्वष्टयुवाभ्यां रेखापि त्र्यंशवृद्धितः सर्वेषु च भवेत् सूक्ष्मां लिङ्गमस्तकमस्तकं

ଗମ୍ଭୀରତା ଓ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପ୍ରମାଣ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ରେଖା (ଖୋଦିତ ଚିହ୍ନ) ମଧ୍ୟ ତ୍ର୍ୟଂଶ (ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ) ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗର ମସ୍ତକଭାଗରେ (ଉପର ଶିରେ) ତାହାକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 59

गम्भीरा नवहस्तके इति ज सोत्तरेषु इति ज यवस्य नवभक्तस्येत्यादिः पादवृद्धेषु सर्वत इत्य् अन्तः पाठो ङ पुस्तके नास्ति द्व्यंशवृंहितेति ख , घ , छ च त्र्यंशवृंहितेति ङ द्व्यंशवृद्धित इति ज लक्ष्मक्षेत्रेष्टधाभक्ते मूर्ध्निभागद्वये शुभे षड्भागपरिवर्तनमुक्त्वा भागद्वयन्त्वधः

‘ଗମ୍ଭୀରା ନବହସ୍ତକେ’ (ଜ ପାଠ) ଏବଂ ‘ସୋତ୍ତରେଷୁ’ (ଜ) ଇତ୍ୟାଦି ପାଠଭେଦ ମିଳେ। ‘ଯବସ୍ୟ ନବଭକ୍ତସ୍ୟ…’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଖଣ୍ଡବାକ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ‘ପାଦବୃଦ୍ଧେଷୁ ସର୍ବତଃ’ ଅନ୍ତଃପାଠ ଙ ପୁସ୍ତକରେ ନାହିଁ। ଖ, ଘ, ଛରେ ‘ଦ୍ୱ୍ୟଂଶବୃଦ୍ଧିତେ’, ଙରେ ‘ତ୍ର୍ୟଂଶବୃଦ୍ଧିତେ’, ଜରେ ‘ଦ୍ୱ୍ୟଂଶବୃଦ୍ଧିତ’ ପାଠ। ଲକ୍ଷ୍ମ-କ୍ଷେତ୍ର ଅଷ୍ଟଧା ବିଭକ୍ତ ହେଲେ, ମୂର୍ଧ୍ନି (ଶିର)ର ଦୁଇ ଭାଗ ଶୁଭ; ଷଡ୍ଭାଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହି, ଦୁଇ ଭାଗ ଅଧଃ ସ୍ଥାପନୀୟ।

Verse 60

रेखात्रयेण सम्बद्धं कारयेत् पृष्टदेशगं रत्नजे लक्षणोद्धारो यवौ हेमसमुद्भवे

ତିନିଟି ରେଖାରେ ସଂଯୁକ୍ତ ଶୁଭଚିହ୍ନ ପୃଷ୍ଠଦେଶରେ କରାଇବା ଉଚିତ। ରତ୍ନଜ ବସ୍ତୁରେ ଲକ୍ଷଣୋଦ୍ଧାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା; ହେମସମୁଦ୍ଭବ ପାଇଁ ‘ଯବ’ ଲକ୍ଷଣ ବିହିତ।

Verse 61

स्वरूपं लक्षणन्तेषां प्रभा रत्नेषु निर्मला नयनोन्मीलनं वक्त्रे सान्निध्याय च लक्ष्म तत्

ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ-ଲକ୍ଷଣ ଏହି: ରତ୍ନମାନଙ୍କରେ ନିର୍ମଳ, ଅମଳିନ ପ୍ରଭା ଥାଏ। ଯେ ପ୍ରଭା ନିଜ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ନୟନ ଉନ୍ମୀଳନ କରାଏ ଓ ମୁଖକୁ ପ୍ରସନ୍ନ/ପ୍ରକାଶିତ କରେ, ସେହି ‘ଲକ୍ଷ୍ମ’।

Verse 62

लक्ष्मणोद्धाररेखाञ्च घृतेन मधुना तथा मृत्युञ्जयेन सम्पूज्य शिल्पिदोषनिवृत्तये

ଶିଳ୍ପଦୋଷ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ଘିଅ ଓ ମଧୁ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଦ୍ଧାର ରେଖାମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ (ମନ୍ତ୍ର/ବିଧି) ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 63

अर्चयेच्च ततो लिङ्गं स्नापयित्वा मृदादिभिः शिल्पिनन्तोषयित्वा तु दद्याद्गां गुरवे ततः

ତାପରେ ଲିଙ୍ଗର ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ। ମୃଦା ଆଦି ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାପନ କରାଇ, ଶିଳ୍ପୀକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ପରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣାରୂପେ ଗୋଦାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 64

लिङ्गं धूपादिभिः प्राच्यं गायेयुर्भर्तृगास्त्रयः सव्येन चापसव्येन सूत्रेणाथ कुशेन वा

ପୂର୍ବମୁଖୀ ହୋଇ ଲିଙ୍ଗକୁ ଧୂପ ଆଦି ଉପଚାରରେ ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ତିନିଜଣ ଭର୍ତ୍ତୃଗ (ସେବକ-ଗାୟକ) ସ୍ତୁତିଗାନ କରନ୍ତୁ। ସୂତ୍ର କିମ୍ବା କୁଶ ଦ୍ୱାରା ସବ୍ୟ ଓ ଅପସବ୍ୟ ଭାବେ ପରିକ୍ରମା/ପରିବେଷ୍ଟନ କରାଯାଇପାରେ।

Verse 65

स्मृत्वा च रोचनं दत्वा कुर्यान्निर्मञ्जनादिकं गुडलवणधान्याकदानेन विसृजेच्च ताः

ଦେବତା/ମନ୍ତ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କରି ରୋଚନା ଦାନ କରି ସ୍ନାନ, ପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ମାର୍ଜନ ଆଦି ଶୁଦ୍ଧିକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ଗୁଡ଼, ଲୁଣ ଓ ଧନିଆ ବୀଜ ଦାନ କରି ସେହି ଅଶୁଚି-ଦୋଷମାନଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 66

गुरुमूर्तिधरैः सार्धं हृदा वा प्रणवेन वा मृत्स्नागोमयगोमूत्रभस्मभिः सलिलान्तरं

ଗୁରୁମୂର୍ତ୍ତିଧାରୀମାନଙ୍କ ସହ, ହୃଦୟରେ ଧ୍ୟାନ କରି କିମ୍ବା ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଦ୍ୱାରା, ମାଟି, ଗୋମୟ, ଗୋମୂତ୍ର ଓ ଭସ୍ମ ସହିତ ଜଳରେ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 67

स्नापयेत् पञ्चगव्येन पञ्चामृतपुरःसरं च पुष्पावरोधनं दत्वा कुर्यान्निर्मन्थनादिकमिति ज स्पृष्ट्वा च रोचनां दत्वा कुर्यान्निर्मञ्जनादिकमिति ङ गुरुमूर्तिर्यवैर् इति ख , ङ , ज च ततो मृण्मयगोमूत्रभस्मभिरिति ग स्नापयेदित्यर्धश्लोको छ पुस्तके नास्ति विरूक्षणं कषायैश् च सर्वौषधिजलेन वा

ପ୍ରଥମେ ପଞ୍ଚାମୃତ, ପରେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟରେ (ଦେବତା/ବିଧିବସ୍ତୁକୁ) ସ୍ନାପନ କରିବା ଉଚିତ। ପୁଷ୍ପାବରୋଧନ/ପୁଷ୍ପପରିବେଷ୍ଟନ ଦେଇ ନିର୍ମନ୍ଥନ ଆଦି କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି ରୋଚନା ଲଗାଇ ନିର୍ମଞ୍ଜନ ଆଦି ଶୁଦ୍ଧିକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ମାଟି, ଗୋମୂତ୍ର ଓ ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ କଷାୟ କିମ୍ବା ସର୍ବୌଷଧି-ଜଳ ଦ୍ୱାରା ବିରୂକ୍ଷଣ (ଛିଟା/ଶୋଷଣ) କରାଯାଇପାରେ। (ପାଠଭେଦ ରହିଛି; ଗୋଟିଏ ପ୍ରତିରେ ଅର୍ଧଶ୍ଲୋକ ନାହିଁ।)

Verse 68

शुभ्रपुष्पफलस्वर्णरत्नशृङ्गयवोदकैः तथा धारासहस्रेण दिव्यौषधिजलेन च

ଶୁଭ୍ର ପୁଷ୍ପ-ଫଳ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ-ରତ୍ନ, ଶୃଙ୍ଗ ଓ ଯବୋଦକ ଯୁକ୍ତ ଜଳରେ; ଏବଂ ସହସ୍ର ଧାରାରେ; ଦିବ୍ୟ ଔଷଧି-ସିଦ୍ଧ ଜଳରେ ମଧ୍ୟ (ସ୍ନାପନ) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 69

तीर्थोदकेन गाङ्गेन चन्दनेन च वारिणा क्षीरार्णवादिभिः कुम्भैः शिवकुम्भजलेन च

ତୀର୍ଥୋଦକ, ଗାଙ୍ଗେୟ ଜଳ, ଚନ୍ଦନମିଶ୍ରିତ ଜଳ; ଏବଂ କ୍ଷୀରାର୍ଣ୍ଣବ ଆଦି କୁମ୍ଭମାନଙ୍କର ଜଳରେ, ଶିବକୁମ୍ଭ ଜଳରେ ମଧ୍ୟ (ସ୍ନାପନ) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 70

विरूक्षणं विलेपञ्च सुगन्धैश् चन्दनादिभिः सम्पूज्य ब्रह्मभिः पुष्पैर् वर्मणा रक्तचीवरैः

ଚନ୍ଦନାଦି ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ବିରୂକ୍ଷଣ ଓ ବିଲେପନ କରି, ବ୍ରହ୍ମମନ୍ତ୍ରସହ ପବିତ୍ର ପୁଷ୍ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରି, ରକ୍ଷାବର୍ମରୂପେ ରକ୍ତଚୀବର (ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର) ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 71

रक्तरूपेण नीराज्य रक्षातिलकपूर्वकं घृतौषधैर् जलदुग्धैश् च कुशाद्यैर् अर्घ्यसूचितैः

ରକ୍ତରୂପେ ନୀରାଜନ କରି, ରକ୍ଷାତିଲକ ପୂର୍ବକ, ଔଷଧିମିଶ୍ରିତ ଘୃତ, ଜଳ ଓ ଦୁଗ୍ଧ ଏବଂ ଅର୍ଘ୍ୟବିଧିରେ ସୂଚିତ କୁଶାଦି ଉପକରଣରେ ଏହି କର୍ମ କରିବ।

Verse 72

द्रव्यैः स्तुत्यादिभिस्तुष्टमर्चयेत् पुरुषाणुना समाचम्य हृदा देवं ब्रूयादुत्थीयतां प्रभो

ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ ଓ ସ୍ତୁତି ଆଦିଦ୍ୱାରା ଦେବଙ୍କୁ ତୁଷ୍ଟ କରି ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବ। ପରେ ପୁରୁଷମନ୍ତ୍ରରେ ଆଚମନ କରି, ହୃଦୟରେ ଦେବଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିବ—“ଉତ୍ଥୀୟତାଂ ପ୍ରଭୋ।”

Verse 73

देवं ब्रह्मरथेनैव क्षिप्रं द्रव्याणि तन्नयेत् मण्डपे पश्चिमद्वारे शय्यायां विनिवेशयेत्

ଦେବଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମରଥ ଦ୍ୱାରା ଆବଶ୍ୟକ ଦ୍ରବ୍ୟସହ ଶୀଘ୍ର ନେଇଯିବ। ଏବଂ ମଣ୍ଡପର ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରେ ଶୟ୍ୟା ଉପରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 74

शक्त्यादिशक्तिपर्यन्ते विन्यसेदासने शुभे बहुरूपेण इति ग , घ , ज च स्तुत्यादिभिस्तुत्यमर्घयेदिति ख , छ च पुरुषात्मनेति ख , ग , घ , छ च समाचर्येति ग तर्पयेदिति ख , छ च शक्त्यादिमूर्तिपर्यन्ते इति ख , घ , ज च पश्चिमे पिण्डिकान्तस्य न्यसेद्ब्रह्मशलान्तदा

ଶୁଭ ଆସନରେ ‘ଶକ୍ତି’ ଠାରୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ‘ଶକ୍ତି-ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ୍ୟାସ କରିବ। ‘ବହୁରୂପେଣ…’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଓ ସ୍ତୁତି ଆଦିଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ୍ୟ ଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବ। ‘ପୁରୁଷାତ୍ମନେ…’ ମନ୍ତ୍ରରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆଚରଣ କରି ତର୍ପଣ କରିବ। ‘ଶକ୍ତ୍ୟାଦି-ମୂର୍ତ୍ତି-ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତେ…’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପଶ୍ଚିମେ ପିଣ୍ଡିକାର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମଶାଳାର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ୍ୟାସ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 75

शस्त्रमस्त्र शतालब्धनिद्राकुम्भध्रुवासनं प्रकल्प्य शिवकोणे च दत्वार्घ्यं हृदयेन तु

ଶସ୍ତ୍ର‑ଅସ୍ତ୍ର, ଆସନ, କୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥିର ଉପକରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାସ୍ଥାନେ ସଜାଇ ଶିବ‑କୋଣରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି; ହୃଦୟ‑ମନ୍ତ୍ର ଜପି ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 76

उत्थाप्योक्तासने लिङ्गं शिरसा पूर्वमस्तकं समारोप्य न्यसेत्तस्मिन् सृष्ट्या धर्मादिवन्दनं

ଲିଙ୍ଗକୁ ଉଠାଇ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆସନରେ ରଖି, ତାହାର ଶିର ପୂର୍ବମୁଖ କରି ସେଠାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ଥାପନ କରିବ; ପରେ ସୃଷ୍ଟି‑କ୍ରମାନୁସାରେ ଧର୍ମ ଆଦିଙ୍କୁ ବନ୍ଦନ କରିବ।

Verse 77

दद्याद्धूपञ्च सम्पूज्य तथा वासांसि वर्मणा गृहोपकृतिनैवेद्यं हृदा दद्यात् स्वशक्तितः

ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ଧୂପ ଅର୍ପଣ କରିବ; ସେପରି ବସ୍ତ୍ର ଓ ବର୍ମ (ରକ୍ଷା‑ଉପକରଣ) ମଧ୍ୟ ଦେବ। ଘରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୈବେଦ୍ୟକୁ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ହୃଦୟପୂର୍ବକ ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 78

घृतक्षौद्रयुतं पात्रमभ्यङ्गाय पदान्तिके देशिकश् च स्थितस्तत्र षट्त्रिंशत्तत्त्वसञ्चयं

ଘିଅ‑ମଧୁ ମିଶ୍ରିତ ପାତ୍ରକୁ ପାଦସମୀପରେ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ ପାଇଁ ରଖିବ; ଦେଶିକ (ଆଚାର୍ଯ୍ୟ) ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ ତତ୍ତ୍ୱସଞ୍ଚୟ ଉପଦେଶ ଦେବେ।

Verse 79

शक्त्यादिभूमिपर्यन्तं स्वतत्त्वाधिपसंयुतं विन्यस्य पुष्पमालाभिस्त्रिखण्डं परिकल्पयेत्

ଶକ୍ତି ଆଦିରୁ ଭୂମି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱାଧିପମାନଙ୍କ ସହିତ ନ୍ୟାସ କରି; ପୁଷ୍ପମାଳାଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଖଣ୍ଡ (ତିନି ବିଭାଗ) ବିନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 80

मायापदेशशक्त्यन्तन्तुर्याशाष्टांशवर्तुलं तत्रात्मतत्त्वविद्याख्यं शिवं सृष्टिक्रमण तु

ମାୟା ନାମକ ଶକ୍ତିର ପରିସମାପ୍ତିରେ ତୁରୀୟାର ଷୋଡଶାଂଶରେ ଗଠିତ ଏକ ‘ବୃତ୍ତ’ ଅଛି; ସେଠାରେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ-ବିଦ୍ୟା ନାମରେ ପରିଚିତ ଶିବଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 81

एकशः प्रतिभागेषु ब्रह्मविष्णुहराधिपान् विन्यस्य मूर्तिमूर्तीशान् पूर्वादिक्रमतो यथा

ପୂର୍ବାଦି କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ବିଧିମତେ ବିଭାଗଗୁଡ଼ିକରେ ଏକେକ କରି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ହର—ଏହି ଅଧିପତିମାନଙ୍କୁ, ତାଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ମୂର୍ତ୍ତୀଶ୍ୱର ସହିତ, ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 82

क्ष्मावह्निर्यजमानार्कजलवायुनिशाकरान् ति षड्लिङ्गतनुसञ्चयमिति ज षड्विंशतत्त्वसञ्चयमिति घ त्रिशृङ्गमिति ग मायाशादशशक्त्यन्ततूर्या ग्राह्या प्रवर्तनमिति ज मायापदेशेति अर्धश्लोको घ पुस्तके नास्ति तत्रानुतत्त्वविध्याख्यमिति ज सृष्टिक्रमेण चेति ग आकाशमूर्तिरूपांस्तान् न्यसेत्तदधिनायकान्

ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି, ଯଜମାନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଜଳ, ବାୟୁ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର—ଏମାନଙ୍କୁ ଆକାଶମୂର୍ତ୍ତିର ରୂପ ଭାବେ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କର ଅଧିନାୟକମାନଙ୍କ ସହିତ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 83

सर्वं पशुपतिं चोग्रं रुद्रं भवमखेश्वरं महादेवञ्च भीमञ्च मन्त्रास्तद्वाचका इमे

ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ (ଶିବଙ୍କ) ‘ସର୍ବ’, ‘ପଶୁପତି’, ‘ଉଗ୍ର’, ‘ରୁଦ୍ର’, ‘ଭବ’, ‘ଅଖେଶ୍ୱର’, ‘ମହାଦେବ’ ଓ ‘ଭୀମ’—ଏହି ନାମମାନଙ୍କର ବାଚକ।

Verse 84

लवशषचयसाश् च हकारश् च त्रिमात्रिकः प्रणवो हृदयार्णुर्वा मूलमन्त्रो ऽथवा क्वचित्

ଲ–ବ, ଷ, ଚ, ଯ, ସା—ଏହି ବର୍ଗମାନଙ୍କର ଅକ୍ଷର ଓ ‘ହ’ ଅକ୍ଷର, ଏବଂ ତ୍ରିମାତ୍ରିକ ପ୍ରଣବ (ଓଁ)—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ‘ହୃଦୟ-ବୀଜ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଏହିମାନେ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହୀତ।

Verse 85

पञ्चकुण्डात्मके यागे मूर्तीः पञ्चाथवा न्यसेत् पृथिवीजलतेजांसि वायुमाकाशमेव च

ପଞ୍ଚକୁଣ୍ଡାତ୍ମକ ଯାଗରେ ପାଞ୍ଚ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିବା—ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ତେଜ (ଅଗ୍ନି), ବାୟୁ ଏବଂ ଆକାଶ।

Verse 86

क्रमात्तदधिपान् पञ्च ब्रह्माणं धरणोधरं रुद्रमीशं सदाख्यञ्च सृष्टिन्यायेन मन्त्रवित्

ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ଜାଣି ମନ୍ତ୍ରବିତ୍ କ୍ରମେ ପାଞ୍ଚ ଅଧିପତିଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ—ବ୍ରହ୍ମା, ଧରଣୀଧର, ରୁଦ୍ର, ଈଶ ଏବଂ ‘ସଦାଖ୍ୟ’ ନାମକ।

Verse 87

मुमुक्षोर्वा निवृत्ताद्याः अजाताद्यास्तदीश्वराः त्रितत्त्वं वाथ सर्वत्र न्यसेद्व्याप्त्यात्मकारणं

ମୁମୁକ୍ଷୁ ପାଇଁ ନିବୃତ୍ତି-ଆଦି ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଅଜାତା-ଆଦିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ସହ ନ୍ୟାସ କରିବା; କିମ୍ବା ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ଆତ୍ମା-କାରଣ ଭାବରେ ତ୍ରିତତ୍ତ୍ୱକୁ ନ୍ୟାସ କରିବା।

Verse 88

शुद्धे चात्मनि विद्येशा अशुद्धे लोकनायकाः द्रष्टव्या मूर्तिपाश् चैव भोगिनी मन्त्रनायकाः

ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ବିଦ୍ୟେଶମାନଙ୍କୁ ସେବା/ଦର୍ଶନ କରିବା; ଅଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ଲୋକନାୟକମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା। ଏହିପରି ମୂର୍ତ୍ତିପାଶ, ଭୋଗିନୀ ଓ ମନ୍ତ୍ରନାୟକମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଜ୍ଞେୟ।

Verse 89

पञ्चविंशत्तथैवाष्टपञ्चत्रीणि यथाक्रमं एषान्तत्त्वं तदीशानामिन्द्रादीनां ततो यथा

ପଞ୍ଚବିଂଶତି, ତଥା ଅଷ୍ଟ, ପଞ୍ଚ ଓ ତ୍ରି—ଯଥାକ୍ରମ। ଏବେ ଏହାମାନଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅଧୀଶ୍ୱର—ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି—ବିଷୟ ପରେ କ୍ରମେ କଥିତ ହୁଏ।

Verse 90

ह , ज च शब्दतत्त्वाधिपतये इति ख , घ , छ च शूक्ष्ममूर्तये इति घ शिवाय नम इत्य् आदि ॐ हां पृथिवीमूर्तये नमः ॐ हां मूर्त्यधिपाय ब्रह्मणे नम इत्य् आदि ॐ हां शिवतत्त्वाधिपाय रुद्राय नम इत्य् आदि नाभिकन्दात्समुच्चार्य घण्टानादविसर्पणं ब्रह्मादिकारणत्यागाद् द्वादशान्तसमाश्रितं

‘ହ’ ଓ ‘ଜ’ ଅକ୍ଷରକୁ ‘ଶବ୍ଦ-ତତ୍ତ୍ୱାଧିପତୟେ’ ଭାବରେ ଜପ କର; ଏବଂ ‘ଖ’, ‘ଘ’, ‘ଛ’ ଅକ୍ଷରକୁ ‘ସୂକ୍ଷ୍ମ-ମୂର୍ତୟେ’ ଭାବରେ। ପରେ ‘ଘ—ଶିବାୟ ନମଃ’ ଇତ୍ୟାଦି। ଏହିପରି ‘ଓଂ ହାଂ—ପୃଥିବୀମୂର୍ତୟେ ନମଃ’, ‘ଓଂ ହାଂ—ମୂର୍ତ୍ୟଧିପତି ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ’ ଇତ୍ୟାଦି; ‘ଓଂ ହାଂ—ଶିବତତ୍ତ୍ୱାଧିପତି ରୁଦ୍ରାୟ ନମଃ’ ଇତ୍ୟାଦି। ନାଭିକନ୍ଦରୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଘଣ୍ଟାନାଦ ପରି ନାଦକୁ ବିସ୍ତାର କର; ବ୍ରହ୍ମାଦି କାରଣାଶ୍ରୟ ତ୍ୟାଗ କରି ‘ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତ’ରେ ସ୍ଥିତ ହେଉ।

Verse 91

मन्त्रञ्च मनसा भिन्नं प्राप्तानन्दरसोपमं द्वादशान्तात्समानीय निष्कलं व्यापकं शिवं

ମନରୁ ମନ୍ତ୍ରକୁ ପୃଥକ୍ କରି, ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଆନନ୍ଦ-ରସ ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଣି, ‘ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତ’ରୁ ଅନ୍ତରେ ସମାନି, ନିଷ୍କଳ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 92

अष्टत्रिंशत्कलोपेतं सहस्रकिरणोज्ज्वलं सर्वशक्तिमयं साङ्गं ध्यात्वा लिङ्गे निवेशयेत्

ଅଷ୍ଟତ୍ରିଂଶତ୍ କଳାଯୁକ୍ତ, ସହସ୍ର କିରଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସର୍ବଶକ୍ତିମୟ ଓ ସାଙ୍ଗ (ଅଙ୍ଗ-ଉପାଙ୍ଗ ସହିତ) ଏହି ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ତାହାକୁ ଲିଙ୍ଗରେ ନିବେଶ/ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 93

जीवन्यासो भवेदेवं लिङ्गे सर्वार्थसाधकः पिण्डिकादिषु तु न्यासः प्रोच्यते साम्प्रतं यथा

ଏହିପରି ଲିଙ୍ଗରେ କରାଯାଇଥିବା ‘ଜୀବ-ନ୍ୟାସ’ ସର୍ବାର୍ଥସାଧକ ହୁଏ। ଏବେ ପିଣ୍ଡିକା ଆଦି ଭାଗରେ ଯେ ନ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ତାହା ଯଥାକ୍ରମେ କୁହାଯାଉଛି।

Verse 94

पिण्डिकाञ्च कृतस्नानां विलिप्ताञ्चन्दनादिभिः सद्वस्त्रैश् च समाच्छाद्य रन्ध्रे च भगलक्षणे

ପିଣ୍ଡିକାକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଚନ୍ଦନ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଲେପନ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ରରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରି, ‘ଭଗ-ଲକ୍ଷଣ’ ଚିହ୍ନିତ ରନ୍ଧ୍ର (ମୁଖ)ରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 95

पञ्चरत्नादिसंयुक्तां लिङ्गस्योत्तरतः स्थितां लिङ्गवत्कृतविन्यासां विधिवत्सम्प्रपूजयेत्

ପଞ୍ଚରତ୍ନାଦି ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ, ଲିଙ୍ଗର ଉତ୍ତରଦିଗରେ ସ୍ଥିତ ଏବଂ ଲିଙ୍ଗସଦୃଶ ବିନ୍ୟାସିତ ସେହି ଉପାଙ୍ଗକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 96

कृतस्नानादिकान्तत्र लिङ्गमूले शिलां न्यसेत् कृतस्नानादिसंस्कारं शक्त्यन्तं वृषभं तथा

ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଆଦି ପୂର୍ବକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ଲିଙ୍ଗମୂଳରେ ଏକ ଶିଳାପଟ୍ଟ ରଖିବା ଉଚିତ। ଶକ୍ତି (ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ) ଓ ବୃଷଭ (ନନ୍ଦି) ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନାଦି ସଂସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 97

च सहस्रैः साहमासाद्येति ज यवरत्नादिसंयुक्तामिति घ , ज च लिङ्गवत्कृतविन्यासमिति ख , छ च कृतस्नानादिकामिति तद्वल्लिङ्गमूले शिलामिति ख , घ , ङ च कृतस्नानादिकं तद्वल्लिङ्गमूले शिवामिति ज प्रणवपूर्वं हुं पूं ह्रीं मध्यादन्यतमेन च क्रियाशक्तियुतां पिण्डीं शिलामाधररूपिणीं

ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ପୂର୍ବକ, ମଧ୍ୟରେ ‘ହୁଁ’, ‘ପୂଁ’ କିମ୍ବା ‘ହ୍ରୀଁ’ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏ ବୀଜ ଯୋଗ କରି, କ୍ରିୟାଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଲିଙ୍ଗତଳେ ଶିଳା-ଆଧାରରୂପିଣୀ ପିଣ୍ଡୀକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଲିଙ୍ଗମୂଳରେ ସ୍ନାନାଦି ଶୁଦ୍ଧି-ସଂସ୍କାର ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 98

भस्मदर्भतिलैः कुर्यात् प्राकारत्रितयन्ततः रक्षायै लोकपालांश् च सायुधान्याजयेद्वहिः

ତାପରେ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଭସ୍ମ, ଦର୍ଭ ଓ ତିଳ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିବିଧ ପ୍ରାକାର (ପରିବେଷ୍ଟନ) କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ବାହାରେ ଆୟୁଧଧାରୀ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 99

ॐ हूं ह्रं क्रियाशक्तये नमः ॐ हूं ह्रां हः महागौरी रुद्रदयिते स्वाहेति च पिण्डिकायां ॐ हां आधारशक्तये नमः ॐ हां वृषभाय नमः धारिकां दीप्तिमत्युग्रा ज्योत्स्ना चैता बलोत्कटाः तथा धात्री विधात्री च न्यसेद्वा पञ्चनायिकाः

“ଓଁ ହୂଁ ହ୍ରଂ—କ୍ରିୟାଶକ୍ତୟେ ନମଃ। ଓଁ ହୂଁ ହ୍ରାଂ ହଃ—ମହାଗୌରୀ ରୁଦ୍ରଦୟିତେ ସ୍ୱାହା”—ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ପିଣ୍ଡିକାରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। “ଓଁ ହାଂ—ଆଧାରଶକ୍ତୟେ ନମଃ। ଓଁ ହାଂ—ବୃଷଭାୟ ନମଃ।” ତାପରେ ଧାରିକା, ଦୀପ୍ତିମତୀ, ଉଗ୍ରା, ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା, ଚୈତା—ଏହି ପଞ୍ଚନାୟିକାମାନଙ୍କର (ଏବଂ ବଲୋତ୍କଟା, ଧାତ୍ରୀ, ବିଧାତ୍ରୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ) ବିଧିଅନୁସାରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 100

वामा ज्येष्ठा क्रिया ज्ञाना बेधा तिस्रीथवा न्यसेत् क्रियाज्ञाना तथेच्छा च पूर्ववच्छान्तिमूर्तिषु

ବାମା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, କ୍ରିୟା ଓ ଜ୍ଞାନା—ଏହି ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ତ୍ରିବିଧ ଭେଦରେ ନ୍ୟାସରେ ସ୍ଥାପନ କର; କିମ୍ବା ଶାନ୍ତି-ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କରେ ପୂର୍ବବତ୍ କ୍ରିୟା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଇଚ୍ଛାକୁ ବିନ୍ୟସ କର।

Verse 101

तमो मोहा क्षमी निष्ठा मृत्युर्मायाभवज्वराः पञ्च चाथ महामोहा घोरा च त्रितयज्वरा

ତମଃ, ମୋହା, କ୍ଷମୀ, ନିଷ୍ଠା, ମୃତ୍ୟୁ, ମାୟାଭବ-ଜ୍ୱର—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ନାମିତ ଜ୍ୱର; ତଦୁପରି ମହାମୋହା, ଘୋରା ଓ ତ୍ରିତୟ-ଜ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 102

च स्वाहेति ख , ग , ङ , छ च ॐ ह्रीं इति ख , ग , ङ , छ च क्रिया मेधेति ङ तथैवैच्छेति ङ तमा मोहा क्षमा निष्ठा मृत्युर्माय भया ज्वरेति ख उमा मोहा क्षमा नित्या मृत्युर्मायाभयाज्वरा इति ज तिस्रोथवा क्रियाज्ञाना तथा बाधाधिनायिका आत्मादित्रिषु तत्त्वेषु तीव्रमूर्तिषु विन्यसेत्

‘ସ୍ୱାହା’ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଖ, ଗ, ଙ, ଛ, ଚ ଅକ୍ଷରରେ ନ୍ୟାସ କର; ଏବଂ ‘ଓଂ ହ୍ରୀଂ’କୁ ମଧ୍ୟ ଖ, ଗ, ଙ, ଛ, ଚରେ। ‘କ୍ରିୟା’ ଓ ‘ମେଧା’କୁ ଙରେ, ଏବଂ ‘ଇଚ୍ଛା’କୁ ମଧ୍ୟ ଙରେ ସ୍ଥାପନ କର। ‘ତମା, ମୋହା, କ୍ଷମା, ନିଷ୍ଠା, ମୃତ୍ୟୁ, ମାୟା, ଭୟା, ଜ୍ୱରା’—ଏହି କ୍ରମ ଖରେ; କିମ୍ବା ‘ଉମା, ମୋହା, କ୍ଷମା, ନିତ୍ୟା, ମୃତ୍ୟୁ, ମାୟା, ଅଭୟା, ଜ୍ୱରା’—ଏହା ଜରେ। ଅଥବା କ୍ରିୟା-ଜ୍ଞାନାଦି ତ୍ରୟ, ବାଧାଧିନାୟିକା ସହ, ଆତ୍ମାଦି ତିନି ତତ୍ତ୍ୱରେ, ତୀବ୍ର-ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କରେ ବିନ୍ୟସ କର।

Verse 103

अत्रापि पिण्डिका ब्रह्मशिलादिषु यथाविधि गौर्यादिसंवरैर् एव पूर्ववत् सर्वमाचरेत्

ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଶିଳା ଆଦିରେ ବିଧିଅନୁସାରେ ପିଣ୍ଡିକା (ପିଣ୍ଡାର୍ପଣ) କରିବ; ଏବଂ ଗୌରୀ-ଆଦି ସଂବର/ନିୟମ ସହ ପୂର୍ବବତ୍ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଚରଣ କରିବ।

Verse 104

एवं विधाय विन्यासं गत्वा कुण्डान्तिकं ततः कुण्डमध्ये महेशानं मेखलासु महेश्वरं

ଏପରି ଭାବେ ବିନ୍ୟାସ କରି ପରେ କୁଣ୍ଡର ନିକଟକୁ ଯିବ; କୁଣ୍ଡମଧ୍ୟରେ ମହେଶାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ମେଖଲା (ପରିଧି-ବନ୍ଧ) ଉପରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 105

क्रियाशक्तिं तथान्यासु नादमोष्ठे च विन्यसेत् घटं स्थण्डिलवह्नीशैः नाडीसन्धानकन्ततः

ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ କ୍ରିୟାଶକ୍ତିର ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଓଠରେ ନାଦକୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। କଣ୍ଠରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନାଡୀ-ସନ୍ଧାନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥଣ୍ଡିଲ, ଅଗ୍ନି ଓ ଈଶ (ଶିବ) ସହିତ ‘ଘଟ’ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 106

पद्मतन्तुसमां शक्तिमुद्वातेन समुद्यतां विशन्ती सूर्यमार्गेण निःसरन्तीं समुद्गतां

ପଦ୍ମତନ୍ତୁ ସମାନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶକ୍ତିକୁ ଉଦ୍ୱାତ (ଊର୍ଧ୍ୱଗାମୀ ବାୟୁ) ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ ଉଠୁଥିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟମାର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା, ଏବଂ ପୁନଃ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱେ ଉଦ୍ଗତ ହୋଇ ବାହାରୁଥିବା—ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 107

पुनश् च शून्यमार्गेण विशतीं स्वस्य चिन्तयेत् एवं सर्वत्र सन्धेयं मूर्तिपैश् च परस्परं

ପୁନଃ ଶୂନ୍ୟମାର୍ଗ (ଶୂନ୍ୟ-ନାଡୀ) ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଶକ୍ତି/ଚେତନା ପ୍ରବେଶ କରୁଛି—ଏଭଳି ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ସର୍ବତ୍ର ସନ୍ଧାନ କରିବା ଦରକାର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 108

सम्पूज्य धारिकां शक्तिं कुण्डे सन्तर्प्य च क्रमात् तत्त्वतत्त्वेश्वरा मुर्तीर्मूर्तीर्शांश् च घृतादिभिः

ଧାରିକା ଶକ୍ତିକୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି, ପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ କୁଣ୍ଡରେ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ତତ୍ତ୍ୱାଧୀଶ୍ୱର ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଅଂଶମାନଙ୍କୁ ଘୃତ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 109

सम्पूज्य तर्पयित्वा तु सन्निधौ संहिताणुभिः समुद्यतामिति ङ समुद्गमानिति ज सूर्यमार्गेणेति छ मूर्ति मूर्तीशांश्चेति ज घटस्थण्डिलेत्यादिः, घृतादिभिरत्यन्तः पाठो घ पुस्तके नास्ति संहितात्मभिरिति ख सहितात्मभिरिति छ संघटाणुभिरिति ज शतं सहस्रमर्धं वा पूर्णया सह होमयेत्

ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା ଓ ତର୍ପଣ କରି, ଦେବତାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ସଂହିତା-ମନ୍ତ୍ରାଂଶ (ସଂହିତାଣୁ) ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧି ସହିତ ଶତ, ସହସ୍ର କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଧ ସଂଖ୍ୟା ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 110

तत्त्वतत्त्वेश्वरा मूर्तिर्मूर्तीशांश् च करेणुकान् तथा सन्तर्प्य सान्निध्ये जुहुयुर्मूर्तिपा अपि

ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ମୂର୍ତ୍ତି, ମୂର୍ତ୍ତୀଶ୍ୱରମାନେ ଓ ସହଚରୀ ‘କରେଣୁକା’ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସନ୍ତର୍ପଣ କରି, ସାନ୍ନିଧ୍ୟଭାବରେ ମୂର୍ତ୍ତିପାଳକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 111

ततो ब्रह्मभिरङ्गैश् च द्रव्यकालानुरोधतः सन्तर्प्य शक्तिं कुम्भाम्भःप्रोक्षिते कुशमूलतः

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମମନ୍ତ୍ର ଓ ଅଙ୍ଗକ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା, ଦ୍ରବ୍ୟ-କାଳ ନିୟମାନୁସାରେ, ଶକ୍ତିକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସନ୍ତର୍ପଣ/ସଶକ୍ତ କରି; ପରେ କୁମ୍ଭଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷିତ କୁଶର ମୂଳଦେଶରେ କର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 112

लिङ्गमूलं च संस्पृश्य जपेयुर्होमसङ्ख्यया सन्निधानं हृदा कुर्युर्वर्मणा चावगुण्ठनं

ଲିଙ୍ଗର ମୂଳଭାଗ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ହୋମ ସଂଖ୍ୟା ପରିମାଣରେ ଜପ କରିବେ; ହୃଦୟରେ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରି, ବର୍ମମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଆବଗୁଣ୍ଠନ (ରକ୍ଷାବରଣ) କରିବେ।

Verse 113

एवं संशोध्य ब्रह्मादि विष्ण्वन्तादि विशुद्धये विधाय पूर्ववत्सर्वं होमसङ्ख्याजपादिकम्

ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମାଦିରୁ ବିଷ୍ଣୁପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (ଆଦି) ସଂଶୋଧନ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ, ପୂର୍ବବତ୍ ସବୁ କରିବା ଉଚିତ—ହୋମ ସଂଖ୍ୟା, ଜପ ଇତ୍ୟାଦି ସହ।

Verse 114

कुशमध्याग्रयोगेन लिङ्गमध्याग्रकं स्पृशेत् यथा यथा च सन्धानं तदिदानीमिहोच्यते

କୁଶର ମଧ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ର ଭାଗର ଯୋଗେ ଲିଙ୍ଗର ମଧ୍ୟ ଓ ଉପର ଭାଗକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ। ଏବେ ‘ସନ୍ଧାନ’ (ସଂଯୋଜନ/ସ୍ଥାପନ) ବିଧି ଏଠାରେ କ୍ରମେ କୁହାଯାଉଛି।

Verse 115

, छ च ॐ हां ॐ हां ॐ ॐ वां ॐ भूं हां वां क्ष्मामूर्तये नम इति ज घ पुस्तके भूं भूं वां इति विशेषः ॐ हां हां ॐ ॐ वां ॐ ॐ हूं हूं वाह्यमूर्तये नम इति ङ ओ हां वां आं ॐ आं षां ॐ भूं भूं वा वह्निमूर्तये नमः एवञ्च यजमानादिमूर्तिभिरभिसन्धेयं पञ्चमूर्त्यात्मकेप्येवं सन्धानं हृदयादिभिः

‘ଛ’ ଓ ‘ଚ’ ଅକ୍ଷର ପାଇଁ—“ଓଁ ହାଂ ଓଁ ହାଂ ଓଁ ଓଁ ୱାଂ ଓଁ ଭୂଂ ହାଂ ୱାଂ—କ୍ଷ୍ମା-ମୂର୍ତ୍ତୟେ ନମଃ” ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ‘ଜ’ ଓ ‘ଘ’ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ପରମ୍ପରାରେ “ଭୂଂ ଭୂଂ ୱାଂ” ଏହି ବିଶେଷ ପାଠ ମିଳେ। ପରେ—“ଓଁ ହାଂ ହାଂ ଓଁ ଓଁ ୱାଂ ଓଁ ଓଁ ହୂଂ ହୂଂ—ୱାହ୍ୟ-ମୂର୍ତ୍ତୟେ ନମଃ।” ତାପରେ—“ଓଁ ହାଂ ୱାଂ ଆଂ ଓଁ ଆଂ ଷାଂ ଓଁ ଭୂଂ ଭୂଂ ୱା—ୱହ୍ନି-ମୂର୍ତ୍ତୟେ ନମଃ।” ଏଭଳି ଯଜମାନାଦି ରୂପ ସହ ମନରେ ସନ୍ଧାନ/ନ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର; ଅଗ୍ନିକୁ ପଞ୍ଚମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଧାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ହୃଦୟାଦି ନ୍ୟାସ-ସ୍ଥାନରେ ଏହି ସନ୍ଧାନ ହିଁ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 116

मूलेन स्वीयवीजैर् वा ज्ञेयन्तत्त्वत्रयात्मके शिलापिण्डो वृषेष्वेवं पूर्णाछिन्नं सुसंवरैः

ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ନିଜ ବୀଜାକ୍ଷର ଦ୍ୱାରା ଏହା ତତ୍ତ୍ୱତ୍ରୟାତ୍ମକ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ବୃଷରୂପ ପାଇଁ ଶିଳାପିଣ୍ଡକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅଖଣ୍ଡ ଏବଂ ସୁଦୃଢ଼ ସଂବର/ବନ୍ଧନ ସହିତ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଦରକାର।

Verse 117

भागाभागविशुद्ध्यर्थं होमं कुर्याच्छतादिकं न्यूनादिदोषमोषाय शिवेनाष्टाधिकं शतं

ଭାଗ-ଅଭାଗ (ଯଥାଯଥ ଅଂଶବଣ୍ଟନ ଓ ଅଂଶ ନ ଦେବା) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତ୍ରୁଟିଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶତାଦି (ଶହରୁ ଆରମ୍ଭ) ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ନ୍ୟୂନତା ଆଦି ଦୋଷ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଶିବମନ୍ତ୍ରରେ ଏକଶ ଆଠ ଆହୁତି ଦେବା ଦରକାର।

Verse 118

हुत्वाथ यत् कृतं कर्म शिवश्रोत्रे निवेदयेत् एतत्समन्वितं कर्म त्वच्छक्तौ च मया प्रभो

ଆହୁତି ଦେଇ ସାରିଲାପରେ ଯେ କର୍ମ କରାଗଲା, ତାହା ଶିବଙ୍କ ଶ୍ରବଣରେ ନିବେଦନ/ସମର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ପ୍ରଭୋ, ଏହି କର୍ମ—ଏଭଳି ସମନ୍ୱିତ ହୋଇ—ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୋ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।

Verse 119

ॐ नमः भगवते रुद्राय रुद्र नमोस्तु ते विधिपूर्णमपूर्णं वा स्वशक्त्यापूर्य गृह्यतां

ଓଁ—ଭଗବତେ ରୁଦ୍ରାୟ ନମଃ। ହେ ରୁଦ୍ର, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଏହି କର୍ମ ବିଧିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ କି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱଶକ୍ତିରେ ଏହାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି କୃପାକରି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 120

ॐ ह्रीं शाङ्करि पूरय स्वाहा इति पिण्डिकायां अथ लिङ्गे न्यसेज् ज्ञानी क्रियाख्यं पीठविग्रहे

“ଓଁ ହ୍ରୀଂ ଶାଙ୍କରି ପୂରୟ ସ୍ୱାହା” ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ଜ୍ଞାନୀ ସାଧକ ପ୍ରଥମେ ପିଣ୍ଡିକା (ଆଧାର) ଉପରେ, ପରେ ଲିଙ୍ଗ ଉପରେ ନ୍ୟାସ କରିବ; ଏଭଳି ପୀଠ-ବିଗ୍ରହରେ ‘କ୍ରିୟା’ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବ।

Verse 121

आधाररूपिणीं शक्तिं न्यसेद् ब्रह्मशिलोपरि निबध्य सप्तरात्रं वा पञ्चरात्रं त्रिरात्रकं

ଆଧାର-ରୂପିଣୀ ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ରହ୍ମଶିଳା (ପବିତ୍ର ଆଧାରଶିଳା) ଉପରେ ନ୍ୟାସ କରିବ; ପରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ବନ୍ଧନ କରି ସାତ ରାତି, କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ରାତି, କିମ୍ବା ତିନି ରାତି ପାଳନ କରିବ।

Verse 122

शिवाग्रे तदिति ङ समर्पितमिति ख , घ , ज च रुद्राय रुद्रो रुद्र नमोस्तु ते इति ङ , ज च स्वशक्त्यापूज्येति ख , छ च ॐ ह्रूं इति घ पूजयेति ख , छ , ङ च निरुध्येति ख , ज , ङ च एकरात्रमथो वापि यद्वा सद्योधिवासनं विनाधिवासनं यागः कृतो ऽपि फलप्रदः

ଶିବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ‘ତତ୍’ କିମ୍ବା ‘ସମର୍ପିତମ୍’ ବୋଲି କହିବ; କିମ୍ବା ‘ରୁଦ୍ରାୟ—ରୁଦ୍ରୋ ରୁଦ୍ର ନମୋସ୍ତୁ ତେ’ ଜପ କରିବ। କେତେକ ପାଠରେ ‘ସ୍ୱଶକ୍ତ୍ୟା ପୂଜ୍ୟ’ କିମ୍ବା ‘ଓଁ ହ୍ରୂଂ’, ଏବଂ ‘ପୂଜୟେ’/‘ନିରୁଧ୍ୟ’ ପାଠଭେଦ ମିଳେ। ଏକ ରାତି କିମ୍ବା ସେହି ଦିନେ ଅଧିବାସନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଧିବାସନ ବିନା କୃତ ଯାଗ ମଧ୍ୟ ଫଳଦାୟକ।

Verse 123

स्वमन्त्रैः प्रत्यहं देयमाहुतीनां शतं शतं शिवकुम्भादिपूजाञ्च दिग्बिलञ्च निवेदयेत्

ନିଜ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଦିନ ଶତ ଏବଂ ପୁନଃ ଶତ ଆହୁତି ଦେବ; ଶିବକୁମ୍ଭ ଆଦି ପାତ୍ରମାନଙ୍କ ପୂଜା କରି, ‘ଦିଗ୍ବିଲ’ ନାମକ ନିବେଦନ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 124

गुर्वादिसहितो वासो रात्रौ नियमपूर्वकम् अधिवासः स वसतेवधेर्भावः समीरितः

ଗୁରୁ ଆଦିଙ୍କ ସହିତ ରାତିରେ ନିୟମପୂର୍ବକ ବାସ କରିବାକୁ ‘ଅଧିବାସ’ କୁହାଯାଏ; ଏହା ‘ବସତି-ବଧ’ (ପ୍ରସ୍ତୁତିମୂଳକ ବାସ/ବ୍ରତ) ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଭିପ୍ରେତ ଆଚରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।