Ayurveda
The Medical Science
A compendium of Ayurvedic medicine covering diagnosis, treatment, herbal remedies, surgical principles, and preventive healthcare.
Adhyayas in Ayurveda
Adhyaya 279
Chapter 279 — सिद्धौषधानि (Siddhauṣadhāni, “Perfected Medicines”) — Colophon/Closure
ଏହି ଖଣ୍ଡଟି ‘ସିଦ୍ଧୌଷଧାନି’ ନାମକ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଆୟୁର୍ବେଦ ଅଂଶର ଔପଚାରିକ ସମାପ୍ତି-ଚିହ୍ନ (କୋଲୋଫନ) ଅଟେ। ପୁରାଣରଚନାରେ ଏହି ସମାପ୍ତି ସୂଚକ କେବଳ ସମ୍ପାଦକୀୟ ଚିହ୍ନ ନୁହେଁ; ଅଗ୍ନେୟ ବିଦ୍ୟାର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଆୟୁର୍ବେଦ-ବିଦ୍ୟାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସାରଣ ସମାପ୍ତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ। ଅଧ୍ୟାୟନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ଓ ସମାପ୍ତି-ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଚିକିତ୍ସାକୁ ଶିକ୍ଷଣୀୟ, ସଂରକ୍ଷଣୀୟ ଓ ପ୍ରମାଣିକ ଶାସ୍ତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ପରେ ସହସା ‘ସର୍ବରୋଗହର ଔଷଧ’ ବିଷୟକ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପାଠ ପାଇଁ ପାଠକଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ବିଶେଷ ସିଦ୍ଧ ଉପଚାରରୁ ଅଧିକ ସାର୍ବଜନୀନ, ପ୍ରତିରୋଧକ ଓ ସମନ୍ୱୟକାରୀ ଉପାୟକୁ ଗତିସୂଚନା ଦେଉଛି। ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ସମନ୍ୱୟ ପଦ୍ଧତିରେ ଏହି ଚିକିତ୍ସାଜ୍ଞାନ ବ୍ୟବହାରିକ ଓ ପବିତ୍ର—ଦେହସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଓ ଭକ୍ତି ପାଇଁ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରେ।
Adhyaya 280
Chapter 280 — रसादिलक्षणम् / सर्वरोगहराण्यौषधानि (Characteristics of Taste and Related Factors; Medicines that Remove All Diseases)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆୟୁର୍ବେଦକୁ ରାଜରକ୍ଷାକାରୀ ସୁରକ୍ଷା-ରାଜବିଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି। ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହନ୍ତି—ରସ, ବୀର୍ୟ, ବିପାକ ଓ ପ୍ରଭାବର ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ବୈଦ୍ୟ ରାଜା ଓ ସମାଜକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରେ। ଷଡ୍ରସର ସୋମ‑ଅଗ୍ନିଜ ଉତ୍ପତ୍ତି, ବିପାକର ତ୍ରିବିଧତା ଓ ବୀର୍ୟର ଉଷ୍ଣ‑ଶୀତ ଭେଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ମଧୁ ପରି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ମଧୁର ରସ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କଟୁ ବିପାକ ଦେଖାଯାଏ—ଏହାକୁ ‘ପ୍ରଭାବ’ ଦ୍ୱାରା ସମାଧାନ କରାଯାଏ। ପରେ ଔଷଧକଳ୍ପନାରେ କଷାୟ/କ୍ୱାଥର ମାନ‑ଅନୁପାତ, ସ୍ନେହପାକ ଓ ଲେହ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଏବଂ ବୟସ, ଋତୁ, ବଳ, ଜଠରାଗ୍ନି, ଦେଶ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ରୋଗ ଅନୁସାରେ ମାତ୍ରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଉପସ୍ତମ୍ଭତ୍ରୟ (ଆହାର, ନିଦ୍ରା, ମୈଥୁନ-ନିୟମ), ବୃଂହଣ‑ଲଂଘନ ଚିକିତ୍ସା, ଋତୁଅନୁସାରେ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ‑ବ୍ୟାୟାମ, ଏବଂ ଆହାରଶୁଦ୍ଧିକୁ ଅଗ୍ନି‑ବଳର ମୂଳାଧାର ଭାବେ ଦେଖାଇ ଧାର୍ମିକ ଜୀବନଶିଷ୍ଟାଚାର ସହ ଚିକିତ୍ସାକୁ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 281
Vṛkṣāyurveda (The Science of Plant-Life) — Tree Placement, Muhūrta, Irrigation, Spacing, and Plant Remedies
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରସ-ଚର୍ଚ୍ଚା ପରେ ବୃକ୍ଷାୟୁର୍ବେଦକୁ ଧାର୍ମିକ ବିଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି। ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଶୁଭ ବୃକ୍ଷର ଦିଗ୍-ସ୍ଥାପନ କହନ୍ତି—ପ୍ଲକ୍ଷ ଉତ୍ତରେ, ବଟ ପୂର୍ବେ, ଆମ୍ବ ଦକ୍ଷିଣେ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ପଶ୍ଚିମେ/ଜଳାଭିମୁଖ; ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କଣ୍ଟକୀ ବୃଦ୍ଧି ଅଶୁଭ, ତାହାର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ତିଳ କିମ୍ବା ପୁଷ୍ପବନ୍ତ ଗଛ ରୋପଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ରୋପଣକାଳେ ସଂସ୍କାରପୂର୍ବକ ପୂଜା—ବ୍ରାହ୍ମଣ ସତ୍କାର, ଚନ୍ଦ୍ର, ଧ୍ରୁବ/ସ୍ଥିର ନକ୍ଷତ୍ର, ଦିଗମାନେ ଓ ଦେବତାବିଶେଷ ଅର୍ଚ୍ଚନା, ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଚୟନ, ମୂଳ ସୁରକ୍ଷା—ଆବଶ୍ୟକ। କ୍ଷେତ୍ର ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଜଳବ୍ୟବସ୍ଥା—ସ୍ରୋତ ନେବା, ପଦ୍ମସର/ପୋଖରୀ ନିର୍ମାଣ, ଜଳାଶୟ ଆରମ୍ଭ ପାଇଁ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ତାଲିକା—ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ଋତୁଅନୁସାରେ ସିଞ୍ଚନ, ଉତ୍ତମ-ମଧ୍ୟମ ଦୂରତା, ପୁନଃରୋପଣ ସୀମା, ଫଳହୀନତା ରୋକିବାକୁ ଛାଟଣି କହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ରୋଗନାଶ ଓ ପୁଷ୍ପ-ଫଳବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ—ବିଡଙ୍ଗ-ଘୃତ ଲେପ, ଧାନ୍ୟ/ଡାଲି ମିଶ୍ରଣ, କ୍ଷୀର-ଘୃତ ସିଞ୍ଚନ, ଗୋବର-ମାଣ୍ଡ/ଆଟା, ଫର୍ମେଣ୍ଟେଡ୍ ମାଂସଜଳ ଓ ମାଛଜଳ ଇତ୍ୟାଦି—ଉପାୟ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 282
Chapter 282 — नानारोगहराण्यौषधानि (Medicines that Remove Various Diseases)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରିଙ୍କ ଚିକିତ୍ସା-ପ୍ରାମାଣ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ଅଗ୍ନେୟ ଆୟୁର୍ବେଦରେ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗନାଶକ ଔଷଧଯୋଗର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସଂଗ୍ରହ ଦିଆଯାଇଛି। ଆରମ୍ଭରେ ଶିଶୁଚିକିତ୍ସା—ଶିଶୁର ଅତିସାର, ଦୁଧ-ଦୋଷ, କାଶ, ବାନ୍ତି ଓ ଜ୍ୱର ପାଇଁ କ୍ୱାଥ ଓ ଲେହ୍ୟ; ପରେ ମେଧ୍ୟ (ବୁଦ୍ଧିବର୍ଧକ) ଟୋନିକ ଏବଂ କୃମିଘ୍ନ ପ୍ରୟୋଗ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ନସ୍ୟରେ ନାକରୁ ରକ୍ତସ୍ରାବ ଓ ଗ୍ରୀବା-ସ୍ଫୀତି, କର୍ଣ୍ଣପୂରଣରେ କର୍ଣ୍ଣଶୂଳ, କବଳ/ଗଣ୍ଡୂଷରେ ଜିହ୍ୱା-ମୁଖରୋଗ, ଏବଂ ଉଦ୍ବର୍ତ୍ତନ, ଲେପ, ବର୍ତ୍ତି, ଔଷଧତୈଳ ଦ୍ୱାରା ଚର୍ମରୋଗ ଓ ଘାଉର ବାହ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ପ୍ରମେହ, ବାତଶୋଣିତ, ଗ୍ରହଣୀ, ପାଣ୍ଡୁ-କାମଳା, ରକ୍ତପିତ୍ତ, କ୍ଷୟ, ବିଦ୍ରଧି, ଭଗନ୍ଦର, ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ର-ଅଶ୍ମରୀ, ଶୋଥ, ଗୁଲ୍ମ, ବିସର୍ପ ଆଦିର ଉପଚାର ଆସେ। ଶେଷରେ ତ୍ରିଫଳାକେନ୍ଦ୍ରିତ ରସାୟନରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଏବଂ ଧୂପନ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟପ୍ରଦର୍ଶନ, ଷଟ୍କର୍ମ ଭଳି ସିଦ୍ଧି-ସୂଚନା ଦ୍ୱାରା ଔଷଧ-ଆଚାର-ପୁରୁଷାର୍ଥ ସମନ୍ୱୟ ଦେଖାଯାଇଛି।
Adhyaya 283
Chapter 283 — Mantras as Medicine (मन्त्ररूपौषधकथनम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ମନ୍ତ୍ର-ଚିକିତ୍ସାକୁ ଔଷଧରୂପେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଆୟୁ, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ବିଶେଷ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଧ୍ୱନିକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଚିକିତ୍ସା-ଉପକରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ‘ଓଁ’କୁ ପରମ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତିଦାତ୍ରୀ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷକୁ ସହଚର ଫଳ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି। ପରେ ବିଷ୍ଣୁ/ନାରାୟଣ ମନ୍ତ୍ର ଓ ନାମଜପକୁ ପ୍ରସଙ୍ଗାନୁସାର ଉପାୟ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି—ବିଜୟ, ବିଦ୍ୟା, ଭୟନିବାରଣ, ଚକ୍ଷୁରୋଗ ଶମନ, ଯୁଦ୍ଧରେ ସୁରକ୍ଷା, ଜଳ ଅତିକ୍ରମ, ଦୁଃସ୍ୱପ୍ନ ନିବାରଣ, ଦାହ ଆଦି ବିପଦରେ ସହାୟତା। ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷାରେ ସର୍ବଭୂତହିତ ଓ ଧର୍ମକୁ ‘ମହାଔଷଧ’ କୁହାଯାଇଛି—ନୀତିମୟ ଆଚରଣ ଚିକିତ୍ସାର ଅଂଗ। ଶେଷରେ, ଯଥାବିଧି ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ଏକମାତ୍ର ଦିବ୍ୟ ନାମ ମଧ୍ୟ ଇଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ଓ ରକ୍ଷା କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 284
मृतसञ्जीवनीकरसिद्धयोगः (Mṛtasañjīvanī-kara Siddha-yogaḥ) — Perfected Formulations for Revivification and Disease-Conquest
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନ୍ତ୍ର-ନିର୍ମିତ ଔଷଧ ବିଷୟରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଆୟୁର୍ବେଦର ନୂତନ ସଂଗ୍ରହ—ଆତ୍ରେୟପ୍ରଣୀତ ଏବଂ ଧନ୍ୱନ୍ତରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଉପଦିଷ୍ଟ ‘ସିଦ୍ଧ-ଯୋଗ’—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଜ୍ୱର, କାସ-ଶ୍ୱାସ-ହିକ୍କା, ଅରୋଚକ, ଛର୍ଦ୍ଦି-ତୃଷ୍ଣା, କୁଷ୍ଠ-ବିସ୍ଫୋଟ, ବ୍ରଣ ଓ ନାଡ଼ୀ/ଭଗନ୍ଦର, ଆମବାତ ଓ ବାତ-ଶୋଣିତ, ଶୋଥ, ଅର୍ଶ, ଅତିସାର, କ୍ଷୟ, ସ୍ତ୍ରୀରୋଗ ଏବଂ ନେତ୍ରରୋଗ ଆଦି ରୋଗଗୁଚ୍ଛ ପାଇଁ ଚିକିତ୍ସାକ୍ରମ ସଂକ୍ଷେପେ ସଂଗୃହୀତ। କ୍ୱାଥ, ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଘୃତ, ତୈଳ, ଲେପ, ଗୁଟିକା, ଅଞ୍ଜନ, ନସ୍ୟ, ସେକ, ବମନ ଓ ବିରେଚନ ଭଳି ରୂପ-ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସାରେ ଯୋଗଗୁଡ଼ିକ ସଜାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ବିଶେଷତଃ ବିରେଚନ—ବିଶେଷ ‘ନାରାଚ’ ଯୋଗ—କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କହି, ସୁଶ୍ରୁତ ପ୍ରମାଣରେ ଏହି ସିଦ୍ଧ-ଯୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ସର୍ବରୋଗନାଶକ ଏବଂ ଧର୍ମରକ୍ଷାର୍ଥେ ଜୀବନ-ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ସାଧନା-ସାମର୍ଥ୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 285
Kalpasāgara (Ocean of Formulations) — Mṛtyuñjaya Preparations and Rasāyana Regimens
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର ‘ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ’ କଳ୍ପ-ସମାପ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାଗକୁ ‘କଳ୍ପସାଗର’—ଔଷଧ-କଳ୍ପମାନଙ୍କ ମହାସଂଗ୍ରହ—ଭାବେ ପରିଚୟ କରାଏ। ଧନ୍ୱନ୍ତରିଙ୍କ ବାଣୀରେ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ-ପ୍ରକାର ଆୟୁର୍ଦାନ ଓ ରୋଗଘ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ସହିତ ରସାୟନ ଚର୍ଯ୍ୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ: ତ୍ରିଫଳାର କ୍ରମବର୍ଦ୍ଧିତ ମାତ୍ରା, ନସ୍ୟ ଚିକିତ୍ସା (ବିଲ୍ୱତେଲ, ତିଳତେଲ, କଟୁତୁମ୍ବୀତେଲ) ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ମଧୁ, ଘୃତ, ଦୁଧ ଆଦି ଅନୁପାନ ସହ ଦୀର୍ଘକାଳ ସେବନ। ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ଅଶ୍ୱଗନ୍ଧା, ଶତାବରୀ, ଖଦିର, ନିମ୍ବ-ପଞ୍ଚକ ଇତ୍ୟାଦି ଔଷଧ; କୁମାରିକା ସହ ତାମ୍ରଭସ୍ମ ଓ ଗନ୍ଧକ ଭଳି ଧାତୁ/ଖନିଜ ପ୍ରୟୋଗ; ଦୁଧ/ଦୁଧ-ଭାତ ଭଳି କଠୋର ଆହାର-ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ଯୋଗରାଜକ ସେବନ ବିକଳ୍ପ, ‘ଓଁ ହ୍ରୂଁ ସ’ ମନ୍ତ୍ରାଭିମନ୍ତ୍ରଣ, ଦେବ-ଋଷିମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟତା, ଏବଂ ପାଳକାପ୍ୟଙ୍କ ଗଜ-ଆୟୁର୍ବେଦ ସହ ବିସ୍ତୃତ ଆୟୁର୍ବେଦ ପରମ୍ପରାକୁ ସଂଯୋଗ ସୂଚିତ ହୁଏ।
Adhyaya 286
अध्यायः २८६ — गजचिकित्सा (Elephant Medicine)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟରୁ ବିଧିବତ୍ ସଂକ୍ରମଣ କରି ଗଜଚିକିତ୍ସାକୁ ଆୟୁର୍ବେଦର ଏକ ବିଶେଷ ଶାଖା ଭାବେ ପରିଚୟ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ରାଜଶାଳା ଓ ଯୁଦ୍ଧବିଜୟ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ପାଳକାପ୍ୟ ଋଷି ଲୋମପାଦଙ୍କୁ ସେବାଯୋଗ୍ୟ ଶୁଭ ଗଜଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି—ନଖର ସଂଖ୍ୟା, ମଦକାଳ/ମସ୍ତର ଋତୁସମ୍ବନ୍ଧ, ଦନ୍ତର ଅସମତା, ସ୍ୱରଗୁଣ, କାନର ପ୍ରସ୍ଥ, ଚର୍ମରେ ଛିଟାଛିଟି ଚିହ୍ନ; ବାମନ କିମ୍ବା ବିକୃତ ଗଜ ତ୍ୟାଜ୍ୟ। ପରେ ଗଜପାଳନକୁ ରାଜଧର୍ମ ଓ ସେନାବିଜୟ ସହ ଯୋଡ଼ି କୁହାଯାଇଛି—ଶିସ୍ତବଦ୍ଧ ଯୁଦ୍ଧହସ୍ତୀ ଓ ସୁସଂଗଠିତ ଶିବିରନିୟମ ଉପରେ ଜୟ ନିର୍ଭର। ଚିକିତ୍ସାକ୍ରମରେ: ପବନରହିତ ସ୍ନେହନଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ ପ୍ରସ୍ତୁତି; ବାହ୍ୟକର୍ମ—ସ୍କନ୍ଧ ଉପଚାର, ମର୍ଦ୍ଦନ/ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ; ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଔଷଧ—ଘୃତ-ତୈଳଯୋଗ, କ୍ୱାଥ, କ୍ଷୀର, ମାଂସରସ; ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୋଗର ଉପାୟ—ପାଣ୍ଡୁସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣହାନି, ଆନାହ, ମୂର୍ଛା, ଶିରୋବେଦନା (ନସ୍ୟ ସହ), ପାଦରୋଗ, କମ୍ପ, ଅତିସାର, କର୍ଣ୍ଣଶୋଥ, କଣ୍ଠାବରୋଧ, ମୂତ୍ରରୋଧ, ଚର୍ମରୋଗ, କୃମି, କ୍ଷୟସଦୃଶ ଅବସ୍ଥା, ଶୂଳ, ବିଦ୍ରଧି/ଫୋଡ଼ା (ଛେଦନରୁ ସ୍ନେହନ-ବସ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ)। ଶେଷରେ ଆହାର-ବିହାର—ଧାନ୍ୟକ୍ରମ, ବଳବର୍ଦ୍ଧକ ଖାଦ୍ୟ, ଋତୁଅନୁସାରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ—ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ-ଆଚାର—ବିଜୟାର୍ଥ ଧୂପନ, ନେତ୍ରପ୍ରକ୍ଷାଳନ/ଅଞ୍ଜନ, ମନ୍ତ୍ରଯୁକ୍ତ ନେତ୍ରବଳ—ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ଚିକିତ୍ସା-ଯୁଦ୍ଧବିଜ୍ଞାନ-ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଭାବର ସମନ୍ୱୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Adhyaya 287
अश्ववाहनसारः (Aśvavāhana-sāra) — Essentials of Horses as Mounts (and Horse-Treatment)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଅଶ୍ୱକୁ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସୁରକ୍ଷାର ଧାର୍ମିକ ସାଧନ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି; ଅଶ୍ୱ ଗ୍ରହଣ‑ପାଳନ ଧର୍ମ‑କାମ‑ଅର୍ଥ ସିଦ୍ଧି କରେ। ଆରମ୍ଭରେ ଅଶ୍ୱିନୀ, ଶ୍ରବଣ, ହସ୍ତ ଓ ତିନି ଉତ୍ତରା ନକ୍ଷତ୍ର, ଏବଂ ହେମନ୍ତ‑ଶିଶିର‑ବସନ୍ତ ଋତୁକୁ ଅଶ୍ୱକାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ଓ ପ୍ରୟୋଗ ପାଇଁ ଶୁଭ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ କ୍ରୁରତା ବର୍ଜନ, ବିପଦଜନକ ପଥ ଏଡ଼ାଇବା, ଧୀରେ ଧୀରେ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଓ ହଠାତ୍ ମାରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଲଗାମ‑କାମ କରିବା ଉପଦେଶ ଅଛି। ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଯୁଦ୍ଧ‑ସବାରି କୌଶଳ ସହ ରକ୍ଷାବିଧାନ—ଦେହରେ ଦେବତା‑ସ୍ଥାପନ (ନ୍ୟାସସଦୃଶ) ଏବଂ ଅଶୁଭ ହିହିନାଟ ଓ ‘ସାଦୀ’ ଦୋଷ ଶମନ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରପ୍ରୟୋଗ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷଭାଗରେ ଆସନ, ଲଗାମ‑ସମନ୍ୱୟ, ମୋଡ଼, ନିଗ୍ରହ ପଦ୍ଧତି ଓ ନାମିତ ପ୍ରୟୋଗ; ସହିତ କ୍ଲାନ୍ତି ଓ କୀଟଦଂଶରେ ଲେପ, କିଛି ଜାତିକୁ ଯବାଗୂ ଖୁଆଇବା ପରି ପ୍ରାଥମିକ ଚିକିତ୍ସା ଅଛି। ଅନ୍ତେ ଭଦ୍ର, ମନ୍ଦ, ମୃଗଜଂଘ, ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକାର, ଶୁଭ‑ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଶାଳିହୋତ୍ର ପରମ୍ପରାରେ ଅଶ୍ୱଲକ୍ଷଣ ଶିଖାଇବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରହିଛି।
Adhyaya 288
Chapter 288 — अश्वचिकित्सा (Aśva-cikitsā) | Horse-Medicine (Śālihotra to Suśruta)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶାଳିହୋତ୍ର ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ ଆୟୁର୍ବେଦ ଆଧାରରେ ଅଶ୍ୱଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖାନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଅଶ୍ୱ-ଲକ୍ଷଣ—ଦେହଚିହ୍ନ, ବର୍ଣ୍ଣଭେଦ ଓ କେଶ-ଆବର୍ତ୍ତ (କେଶଘୁର୍ଣ୍ଣି) ସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଘୋଡ଼ା ଚିହ୍ନଟ, ଏବଂ ଗ୍ରହ/ରାକ୍ଷସୀ ପ୍ରଭାବର ସତର୍କତା। ପରେ ଚିକିତ୍ସା—ଶୂଳ, ଅତିସାର, କ୍ଲାନ୍ତି, କୋଷ୍ଠରୋଗରେ ଶିରାବ୍ୟଧ, କାଶ, ଜ୍ୱର, ଶୋଥ, ଗଲଗ୍ରହ, ଜିହ୍ୱାସ୍ତମ୍ଭ, ଖୁଜୁଲି, ଆଘାତ ଘାଉ, ଏବଂ ମୂତ୍ର-ଜନନ ରୋଗ (ରକ୍ତମେହ ଆଦି) ପାଇଁ କଷାୟ, ଲେପ/କଲ୍କ, ଔଷଧି ତେଲ, ନସ୍ୟ, ବସ୍ତି, ଜଳୌକା, ସେକ/ସିଞ୍ଚନ ଓ ଆହାରନିୟମ। ଶେଷରେ ଋତୁଚର୍ଯ୍ୟା—ପ୍ରତିପାନ, ଋତୁଅନୁସାରେ ଘୃତ-ତେଲ-ଯାମକ, ସ୍ନେହନ ପରେ ବର୍ଜନ, ପାଣି/ସ୍ନାନ ସମୟ, اصطବଲ ପରିଚାଳନା ଓ ଖାଦ୍ୟବିଧି—ଧର୍ମ ଓ ମଙ୍ଗଳଫଳ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
Adhyaya 289
Aśvāyurveda (Medical Science of Horses)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ପାଠ୍ୟକ୍ରମରେ ପଶୁଚିକିତ୍ସାର ବିଶେଷ ଶାଖା ‘ଅଶ୍ୱାୟୁର୍ବେଦ’କୁ ପ୍ରବେଶ କରାଇବା ପାଇଁ ଶିରୋନାମ-ସେତୁ ଭାବେ କାମ କରେ। ଆଗ୍ନେୟ ବିଦ୍ୟା ଢାଞ୍ଚାରେ ଘୋଡ଼ାର ଯତ୍ନ କେବଳ ଉପଯୋଗିତା ନୁହେଁ; ଜୀବିକା, ଗତିଶୀଳତା ଏବଂ ରାଜକୀୟ/ସାମୁଦାୟିକ ସ୍ଥିରତାକୁ ସୁରକ୍ଷା କରି ଧର୍ମକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମାନ୍ୟ ବିଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ଅଧ୍ୟାୟର ସ୍ଥାନ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ପୁରାଣର ଚିକିତ୍ସାଜ୍ଞାନ ମାନବ ଚିକିତ୍ସାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ, ପ୍ରଜାତି-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ପରିଚାଳନାକୁ ମଧ୍ୟ ଆବର୍ତ୍ତ କରେ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଶାନ୍ତିକର୍ମ ଉପାୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଭୂମିକା। ଏଠାରେ ପ୍ରାୟୋଗିକ ଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ—ଯେଉଁଠି ଠିକ୍ ଆଚରଣ, ଠିକ୍ ସମୟ ଓ ଠିକ୍ ସଙ୍କଳ୍ପ ଦେହକଲ୍ୟାଣକୁ ବିଶ୍ୱକ୍ରମ ସହ ସମନ୍ୱୟ କରେ।
Adhyaya 290
Chapter 290 — गजशान्तिः (Gaja-śānti: Elephant-Pacification Rite)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଶ୍ୱ-ଶାନ୍ତି ପରେ ଶାଳିହୋତ୍ର କଥିତ ଗଜ-ଶାନ୍ତିବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଆୟୁର୍ବେଦାଧାରିତ ପଶୁଚିକିତ୍ସା ଓ ରାଜରକ୍ଷାର ଉପାୟ, ହାତୀର ରୋଗ ଶମନ ଏବଂ ଅମଙ୍ଗଳ ନିବାରଣ ପାଇଁ। ପଞ୍ଚମୀର କାଳନିର୍ଣ୍ଣୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଷ୍ଣୁ-ଶ୍ରୀ, ପ୍ରମୁଖ ଦେବତା, ଦିକ୍ପାଳ, ନିୟାମକ ଶକ୍ତି ଓ ନାଗବଂଶଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ ହୁଏ। ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳରେ ଦେବତା, ଅସ୍ତ୍ର, ଦିଗ୍ଦେବତା, ତତ୍ତ୍ୱର ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ଥାପନ; ବାହ୍ୟବୃତ୍ତରେ ଋଷି, ସୂତ୍ରକାର, ନଦୀ, ପର୍ବତ—ଚିକିତ୍ସାର୍ଥେ ବିଶ୍ୱତତ୍ତ୍ୱ ସମନ୍ୱୟ। ଚତୁର୍ଧାରା କୁମ୍ଭ, ଧ୍ୱଜ-ତୋରଣ, ଔଷଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଘୃତାହୁତି (ପ୍ରତି ଦେବତାକୁ ଶତାଧିକ) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ବିସର୍ଜନ ଓ ଦକ୍ଷିଣାରେ ବିଶେଷ ପଶୁବୈଦ୍ୟଙ୍କୁ ପାରିଶ୍ରମିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ମନ୍ତ୍ରଜପ ସହ ହାତୀଣୀରେ ଆରୋହଣ, ରାଜାଭିଷେକକ୍ରମ ଓ ‘ଶ୍ରୀଗଜ’କୁ ରକ୍ଷାବଚନ ଦେଇ ଯୁଦ୍ଧ, ଯାତ୍ରା, ଗୃହରେ ରାଜଧର୍ମରକ୍ଷକ ଭାବେ ହାତୀକୁ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଗଜାଧିକାରୀ-ପରିଚାରକଙ୍କ ସମ୍ମାନ ଓ ଶୁଭ ସାର୍ବଜନୀନ ସଙ୍କେତରୂପେ ଡିଣ୍ଡିମ ନାଦ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Adhyaya 291
Chapter 291 — Śāntyāyurveda (Ayurveda for Pacificatory Rites): Go-śānti, Penance-Regimens, and Therapeutics (incl. Veterinary Care)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗଜ-ଶାନ୍ତି ସମାପ୍ତି ପରେ ଗୋ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଶାନ୍ତ୍ୟାୟୁର୍ବେଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଗୋ-କଳ୍ୟାଣକୁ ରାଜଧର୍ମ ଓ ଲୋକାଧାର ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଗାଈର ପାବନତା ଏବଂ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ (ଗୋମୂତ୍ର, ଗୋମୟ, କ୍ଷୀର, ଦଧି, ଘୃତ, କୁଶୋଦକ) ର ଶୁଦ୍ଧିକର ଶକ୍ତି କହି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ, ଦୁଷ୍ସ୍ୱପ୍ନ, ଅଶୁଚି ନାଶର ବିଧି ଦେଇଛନ୍ତି। ପରେ ଏକରାତ୍ରି ଉପବାସ, ମହାସାନ୍ତପନ, ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ର/ଶୀତକୃଚ୍ଛ୍ର ଆଦି କୃଚ୍ଛ୍ର-ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ଗୋବ୍ରତ (ଗୋଚର୍ଯ୍ୟାନୁକୂଳ ଦୈନିକ ଆଚରଣ) କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ଗୋଲୋକାଭିମୁଖ ପୁଣ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାପିତ। ଗାଈକୁ ହବି, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରର ଆଧାର ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି। ଚିକିତ୍ସାଭାଗରେ ଶିଙ୍ଗ ରୋଗ, କାନବେଦନା, ଦାନ୍ତଶୂଳ, କଣ୍ଠାବରୋଧ, ବାତବ୍ୟାଧି, ଅତିସାର, କାଶ-ଶ୍ୱାସ, ଅସ୍ଥିଭଙ୍ଗ, କଫରୋଗ, ରକ୍ତଦୋଷ, ବଛା ପୋଷଣ, ଏବଂ ଗ୍ରହ/ବିଷନିବାରକ ଧୂପନ ଉପାୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ହରି-ରୁଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଶ୍ରୀ-ଅଗ୍ନିଙ୍କ କାଳାନୁସାର ଶାନ୍ତିପୂଜା, ଗୋଦାନ ଓ ଗୋମୋଚନ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱ-ଗଜ ପାଇଁ ବିଶେଷ ପଶୁଚିକିତ୍ସା ଆୟୁର୍ବେଦ ପରମ୍ପରାର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 292
Mantra-paribhāṣā (Technical Definitions and Operational Rules of Mantras)
ଅଗ୍ନି ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଦ୍ୱିଫଳଦାୟୀ—ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା—ବୋଲି ନିର୍ବଚନ କରି ପ୍ରଥମେ ଗଠନାତ୍ମକ ବର୍ଗୀକରଣ କରନ୍ତି: ବୀଜମନ୍ତ୍ର ଓ ଦୀର୍ଘ ମାଳାମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଅକ୍ଷରସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ସିଦ୍ଧିର ସୀମା। ପରେ ବ୍ୟାକରଣ ଲିଙ୍ଗଭେଦ ଓ ଶକ୍ତିଭେଦ (ଆଗ୍ନେୟ/ତୀବ୍ର, ସୌମ୍ୟ/ଶାନ୍ତ) ଅନୁଯାୟୀ ମନ୍ତ୍ର ବିଭାଜନ କରି ‘ନମଃ’ ‘ଫଟ୍’ ପରି ଅନ୍ତ୍ୟପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତିକର୍ମ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚାଟନ/ବନ୍ଧନ ଆଦି (ନିୟମ-ନିଷେଧ ସହିତ) କ୍ରିୟାରେ ମନ୍ତ୍ରବଳ କିପରି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ତାହା କହନ୍ତି। ପରେ ସାଧନାରେ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା, ଶୁଭ ଧ୍ୱନି-ଆରମ୍ଭ, ଲିପି-ବ୍ୟବସ୍ଥା, ନକ୍ଷତ୍ରକ୍ରମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶକୁନ/ବିନ୍ୟାସ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଜପ, ପୂଜା, ହୋମ, ଅଭିଷେକ ଏବଂ ଯଥାବିଧି ଦୀକ୍ଷା-ଗୁରୁପରମ୍ପରା, ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ନୈତିକ ଯୋଗ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଜପସଂଖ୍ୟାର ଅନୁପାତ, ହୋମର ଅଂଶ, ପାଠର ପ୍ରକାର (ଉଚ୍ଚରୁ ମାନସିକ), ଦିଗ-ସ୍ଥାନ ଚୟନ, ତିଥି/ବାର ଦେବତା ଏବଂ ଲିପି-ନ୍ୟାସ, ଅଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ, ମାତୃକା-ନ୍ୟାସର ବିଧି ଦେଇ ବାଗୀଶୀ/ଲିପିଦେବୀକୁ ସର୍ବମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧିଦାୟିନୀ ଶକ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 293
Mantra-paribhāṣā (मन्त्रपरिभाषा) — Colophon/Closure
ଏହି ଖଣ୍ଡ ‘ମନ୍ତ୍ରପରିଭାଷା’ ନାମକ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଶିକ୍ଷାମୂଳକ ପ୍ରକରଣର ଔପଚାରିକ ସମାପ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଅଗ୍ନେୟ ପଦ୍ଧତିରେ ମନ୍ତ୍ର-ପଦାବଳୀ ଓ ପରିଭାଷାର ପ୍ରାଯୁକ୍ତିକ ନିରୂପଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ପ୍ରବାହରେ ଏପରି କୋଲୋଫନ କେବଳ ଲିପିକୀୟ ନୁହେଁ; ଏହା ମନ୍ତ୍ରଶାସ୍ତ୍ର (ପବିତ୍ର ବାଣୀର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରୟୋଗ) ଠାରୁ ସେହି ପ୍ରୟୋଗକ୍ଷେତ୍ରକୁ ସନ୍ଧି ସୂଚାଏ ଯେଉଁଠି ମନ୍ତ୍ର, କାଳନିର୍ଣ୍ଣୟ ଓ ନିଦାନ ଦେହଗତ ସଙ୍କଟ-ପରିଚାଳନା—ଆୟୁର୍ବେଦ ଓ ବିଷଚିକିତ୍ସା—ସହ ମିଶେ। ଏଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ଭାଷା/ଆଚାରବିଧି ଓ ରକ୍ଷା-ଚିକିତ୍ସାର ବ୍ୟବହାରିକ ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ୟରେ ସାତତ୍ୟ ରହେ; ଅଗ୍ନେୟ ଲକ୍ଷଣରେ ଶବ୍ଦ (ମନ୍ତ୍ର) ଲୋକିକ ଆପତ୍କାଳରେ ଧର୍ମର ସାଧନ ହୁଏ।
Adhyaya 294
Daṣṭa-cikitsā (Treatment for Bites) — Mantra-Dhyāna-Auṣadha Protocols for Viṣa
ଅଗ୍ନିଦେବ ଦଷ୍ଟ-ଚିକିତ୍ସା (କାମୁଡ଼ା ଚିକିତ୍ସା) ନାମକ ବିଶେଷ ଆୟୁର୍ବେଦ ପ୍ରକରଣ ଆରମ୍ଭ କରି, ଚିକିତ୍ସାକୁ ମନ୍ତ୍ର–ଧ୍ୟାନ–ଔଷଧ ଏହି ତ୍ରିବିଧ ପଦ୍ଧତିରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ “ଓଂ ନମୋ ଭଗବତେ ନୀଳକଣ୍ଠାୟ” ଜପ ଵିଷଶମନ କରି ପ୍ରାଣରକ୍ଷା କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ବିଷକୁ ଜଙ୍ଗମ (ସର୍ପ, କୀଟ ଆଦି ପ୍ରାଣିଜ) ଓ ସ୍ଥାବର (ଉଦ୍ଭିଦ/ଖନିଜଜ) ଭାବେ ଦୁଇ ଭାଗ କରାଯାଇଛି। ତାପରେ ବିୟତି/ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ (ଗରୁଡ଼) ମନ୍ତ୍ରକେନ୍ଦ୍ରିତ ତାନ୍ତ୍ରିକ-ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରଣାଳୀ—ସ୍ୱର/ଧ୍ୱନିଭେଦ, କବଚ ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର, ଯନ୍ତ୍ର-ମଣ୍ଡଳ ଧ୍ୟାନ (ମାତୃକା-ପଦ୍ମ), ଏବଂ ଆଙ୍ଗୁଠି-ସନ୍ଧିରେ ବିସ୍ତୃତ ନ୍ୟାସ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପଞ୍ଚମହାଭୂତର ରଙ୍ଗ, ଆକାର, ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତା ସହ ‘ବିନିମୟ/ପ୍ରତିଲୋମ’ ତର୍କରେ ବିଷକୁ ସ୍ତମ୍ଭିତ, ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ଓ ନାଶ କରିବା କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଗରୁଡ଼ ଓ ରୁଦ୍ର/ନୀଳକଣ୍ଠ ମନ୍ତ୍ର, କର୍ଣ୍ଣଜପ, ରକ୍ଷାବନ୍ଧନ (ଉପାନହାବ) ଓ ରୁଦ୍ରବିଧାନ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଚିକିତ୍ସା ସହ ଧାର୍ମିକ କ୍ରିୟା ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 295
Pañcāṅga-Rudra-vidhāna (The Fivefold Rudra Rite)
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟରେ କାମୁଡ଼ା‑ଡ଼ଙ୍ଗା ଚିକିତ୍ସା ପରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସର୍ବଫଳପ୍ରଦ, କିନ୍ତୁ ବିଶେଷତଃ ବିଷ ଓ ରୋଗରୁ ରକ୍ଷାକାରୀ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ‑ରୁଦ୍ରବିଧାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ‘ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗ’—ହୃଦୟ/ସ୍ତୋତ୍ର, ଶିବ‑ସଙ୍କଳ୍ପ, ଶିବ‑ମନ୍ତ୍ର, ସୂକ୍ତ ଓ ପୌରୁଷ—ବୋଲି ମନ୍ତ୍ରତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରି, ନ୍ୟାସ ସହ କ୍ରମିକ ଜପବିଧି ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ରାଙ୍ଗରେ ଋଷି, ଛନ୍ଦ (ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଜଗତୀ, ପଙ୍କ୍ତି, ବୃହତୀ) ଓ ଦେବତା‑ନିୟୋଜନ, ଲିଙ୍ଗାନୁସାର ଦେବତା‑ଗ୍ରହଣ, ଅନୁବାକାନୁସାର ଏକ‑ରୁଦ୍ର/ରୁଦ୍ର/ରୁଦ୍ରଗଣ ଭେଦ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ‑ମୋହନାଦି ପ୍ରୟୋଗ ଶତ୍ରୁ‑ବିଷ‑ରୋଗ ନିଗ୍ରହ ପାଇଁ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ‑ନରସିଂହଙ୍କ 12 ଓ 8 ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ବିଷ‑ବ୍ୟାଧିନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କୁବ୍ଜିକା, ତ୍ରିପୁରା, ଗୌରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରିକା, ବିଷହାରିଣୀ ଓ ‘ପ୍ରସାଦ‑ମନ୍ତ୍ର’ ଆୟୁ‑ଆରୋଗ୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ ମନ୍ତ୍ରାଧାରିତ ପ୍ରତିରୋଧ ଉପାୟ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 296
Chapter 296 — Viṣa-cikitsā: Mantras and Antidotes for Poison, Stings, and Snake-bite
ଏହି ଆୟୁର୍ବେଦ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିଷଚିକିତ୍ସା-ବିଧି ଦେଇଛନ୍ତି—ମନ୍ତ୍ରପ୍ରୟୋଗ ସହ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଚିକିତ୍ସା ଓ ଔଷଧ ଯୋଗ। ଆରମ୍ଭରେ କୃତ୍ରିମ/ପ୍ରଦତ୍ତ ବିଷ, ବିଭିନ୍ନ ବିଷ ଓ ଦଂଶବିଷ ପାଇଁ ବିଷଶମନ ମନ୍ତ୍ର ରହିଛି; ପ୍ରସାରିତ ବିଷକୁ ‘ମେଘସଦୃଶ ଅନ୍ଧକାର’ ପରି ଟାଣି ବାହାର କରିବା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରାନ୍ତେ ଧାରଣ/ନିଗ୍ରହ କରିବାର ଭାବ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପରେ ବୀଜମନ୍ତ୍ର, ବୈଷ୍ଣବ ଚିହ୍ନ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ-ଆହ୍ୱାନ ସହ ‘ସର୍ବାର୍ଥସାଧକ’ ମନ୍ତ୍ର। ତାପରେ ପ୍ରେତଗଣାଧିପତି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶିତ ‘ପାତାଳକ୍ଷୋଭ’ ମନ୍ତ୍ର—ଡ଼ଙ୍କ, ସର୍ପଦଂଶ ଓ ହଠାତ୍ ସ୍ପର୍ଶଜନ୍ୟ ବିଷରେ ଶୀଘ୍ର ଶମନ ପାଇଁ। ଶେଷରେ ଦଂଶଚିହ୍ନ ଛେଦନ/ଦାହ ଏବଂ ଶିରୀଷ, ଅର୍କକ୍ଷୀର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆଦିର ପ୍ରତିବିଷ ଯୋଗ—ପାନ, ଲେପ, ଅଞ୍ଜନ, ନସ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ ମାର୍ଗରେ—ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 297
Vishahṛn Mantrauṣadham (Poison-Removing Mantra and Medicinal Remedy) — Colophon and Transition
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଏକ ଔପଚାରିକ କୋଲୋଫନ୍ ସହିତ ସମାପ୍ତ ହୁଏ; ବିଷୟକୁ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଔଷଧ ଏକତ୍ରିତ ବିଷହରଣ-ତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି। ଅଗ୍ନି–ବସିଷ୍ଠ ସଂବାଦରେ ପ୍ରକାଶିତ ଏହି ପ୍ରାୟୋଗିକ ଜ୍ଞାନ ଶ୍ରୁତିସଦୃଶ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ଚିକିତ୍ସାଧ୍ୟାୟ ପାଇଁ ପାଠକଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ଏହି ସଂକ୍ରାନ୍ତି ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ଗଠନର ଏକ ସନ୍ଧି—ସାଧାରଣ ପ୍ରତିବିଷ ନୀତିରୁ ପ୍ରାଣୀ-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରୋଟୋକଲ୍କୁ, ବିଶେଷକରି ସର୍ପବିଷଦଂଶ ଚିକିତ୍ସାକୁ, ଗତି ସୂଚାଏ। ଫ୍ରେମିଂ ଦେଖାଏ ଯେ ଆଗ୍ନେୟ ବିଦ୍ୟା ଅଲଗା ନୁହେଁ; ମନ୍ତ୍ରପ୍ରାମାଣ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ପ୍ରୟୋଗିକ ଔଷଧବିଜ୍ଞାନ—ଧର୍ମନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବାର ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧାରା।
Adhyaya 298
Bala-graha-hara Bāla-tantram (बालग्रहहर बालतन्त्रम्) — Pediatric protection and graha-affliction management
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବାଳତନ୍ତ୍ର ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି; ଜନ୍ମରୁ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଥିବା ବୋଲି ମନ୍ୟ ‘ବାଳ-ଗ୍ରହ’ମାନଙ୍କ ବିଷୟ ଏଠାରେ ଅଛି। ଅଧ୍ୟାୟରେ କ୍ରମେ—(୧) ଲକ୍ଷଣ ଚିହ୍ନଟ: ଅଙ୍ଗ ଅଶାନ୍ତି, ଅରୁଚି, ଗଳା ମୋଡ଼ା, ଅସାଧାରଣ କାନ୍ଦ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ବର୍ଣ୍ଣବିକାର, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଖିଚୁଣି/କମ୍ପନ, ବାନ୍ତି, ଭୟ, ପ୍ରଲାପ, ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ ପେଶାବ; (୨) ତିଥି/ଦିନ-ଗଣନା ଓ ମାସିକ-ବାର୍ଷିକ ଅବସ୍ଥା ଆଧାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗ୍ରହ କିମ୍ବା କାଳଚିହ୍ନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ; (୩) ଚିକିତ୍ସା-ରକ୍ଷା: ଲେପ, ଧୂପନ, ସ୍ନାନ, ଦୀପ-ଧୂପ, ଦିଗ/ସ୍ଥାନ ଭିତ୍ତିକ କର୍ମ (ଯଥା ଯମଦିଗରେ କରଞ୍ଜ ଗଛ ତଳେ), ଏବଂ ମାଛ, ମାଂସ, ମଦ୍ୟ, ଡାଲି, ତିଳ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ମିଠା ଆଦି ଦ୍ୱାରା ବଳି; କିଛି ଶ୍ରେଣୀ ପାଇଁ ‘ନିରନ୍ନ’ ଅପବିତ୍ର ବଳି। ଶେଷରେ ବଳିଦାନ ସମୟରେ ସର୍ବକାମିକ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚାମୁଣ୍ଡା ମନ୍ତ୍ର ଦିଆଯାଇଛି; ଆୟୁର୍ବେଦ ଓ ଆଚାର-ପ୍ରତିଷେଧ ମିଶି ଶିଶୁସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଗୃହକ୍ଷେମକୁ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ସ୍ଥାପନ କରେ।
Adhyaya 299
Chapter 299 — ग्रहहृन्मन्त्रादिकम् (Grahahṛn-Mantras and Allied Procedures)
ଅଗ୍ନିଦେବ ଶିଶୁ-ରକ୍ଷାର ଗ୍ରହ-ନିବାରଣ କ୍ରିୟାରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଗ୍ରହପୀଡ଼ା ପାଇଁ ବିସ୍ତୃତ ଚିକିତ୍ସାତ୍ମକ-ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—କାରଣ, ସଂବେଦନଶୀଳ ସ୍ଥାନ, ନିଦାନ-ଲକ୍ଷଣ ଓ ସମନ୍ୱିତ ପ୍ରତିକାର। ଭାବାତିଶୟ ଓ ବିରୁଦ୍ଧ ଆହାରରୁ ମାନସିକ ବିକାର ଓ ରୋଗ ହୁଏ ବୋଲି କହି, ଉନ୍ମାଦସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାକୁ ବାତ-ପିତ୍ତ-କଫଜ, ସନ୍ନିପାତଜ ଏବଂ ଦେବ/ଗୁରୁ ଅପ୍ରସନ୍ନତାଜନିତ ଆଗନ୍ତୁକ ଭାବେ ବିଭାଜନ କରନ୍ତି। ନଦୀତଟ, ସଙ୍ଗମ, ଶୂନ୍ୟ ଘର, ଭଙ୍ଗା ଦେହଳି, ଏକାକୀ ଗଛ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ଗ୍ରହବାସ ଭାବେ ଦେଖାଇ ସାମାଜିକ-ଯଜ୍ଞୀୟ ଅପଚାର ଓ ଅଶୁଭ ଆଚରଣକୁ ଝୁମ୍ପ ବଢ଼ାଇବା ଘଟକ କହନ୍ତି। ଉଦ୍ବେଗ, ଦାହ, ଶିରୋବେଦନା, ବାଧ୍ୟ ଭିକ୍ଷାବୃତ୍ତି, ବିଷୟଲାଲସା ଇତ୍ୟାଦି ଲକ୍ଷଣ ନିଦାନଚିହ୍ନ। ଚିକିତ୍ସାରେ ଚଣ୍ଡୀ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଗ୍ରହହୃନ୍ ମନ୍ତ୍ର (ମହାସୁଦର୍ଶନ ଆଦି) ସହ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ଧ୍ୟାନ, ପ୍ରାତଃ ଅର୍ଘ୍ୟ, ବୀଜନ୍ୟାସ, ଅସ୍ତ୍ରଶୋଧନ, ପୀଠ-ଶକ୍ତି ସ୍ଥାପନ ଓ ଦିଗ୍ରକ୍ଷା ବିଧି ଅଛି। ଶେଷରେ ଛାଗମୂତ୍ର ନସ୍ୟ/ଅଞ୍ଜନ, ଔଷଧ ଘୃତ ଓ କଷାୟ ଯୋଗ ଜ୍ୱର, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ହିକ୍କା, କାଶ ଓ ଅପସ୍ମାରରେ ଉପକାରୀ—ମନ୍ତ୍ରଚିକିତ୍ସା-ଆୟୁର୍ବେଦ ସମନ୍ୱୟ ପ୍ରଦର୍ଶିତ।
Adhyaya 300
Chapter 300 — सूर्यार्चनम् (Worship of Sūrya)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସୂର୍ଯ୍ୟୋପାସନାକୁ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ଓ ଗ୍ରହଦୋଷ-ଶମକ ଶାସନ ଭାବେ ଶିଖାନ୍ତି। ସର୍ବାର୍ଥସାଧକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବୀଜ-ପିଣ୍ଡ, ବୀଜ-ନିର୍ମାଣ ନୀତି (ଅଙ୍ଗ-ଘଟକ, ବିନ୍ଦୁ-ପୂରଣ) ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ଗଣେଶଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ବୀଜ-ସମୂହକୁ ସାର୍ବଜନୀନ ପୂର୍ବକର୍ମ ଭାବେ ଦିକ୍ପୂଜା, ମୂର୍ତ୍ତି-ସ୍ଥାପନ, ମୁଦ୍ରା-ବନ୍ଧ, ଲାଲ ରୂପ-ଲକ୍ଷଣ, ଆୟୁଧ ଓ ହସ୍ତବିନ୍ୟାସ, ଚତୁର୍ଥୀ ବ୍ରତ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ପରେ ସ୍ନାନ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଆଦିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଗ୍ରହ ମଣ୍ଡଳ ବିସ୍ତାର କରି, ନଅ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ନଅ କଳଶ ଦ୍ୱାରା ନବଗ୍ରହ ପୂଜା, ଚଣ୍ଡା ପାଇଁ ଦୀପଦାନ, ଗୋରୋଚନା, କେଶର/କୁଙ୍କୁମ, ଲାଲ ସୁଗନ୍ଧ, ଅଙ୍କୁର, ଧାନ୍ୟ ଓ ଜବା-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହୁଏ। ଫଳ—ଗ୍ରହଶାନ୍ତି, ସଂଘର୍ଷରେ ବିଜୟ, ବଂଶ/ବୀଜଦୋଷ ନିବାରଣ, ମନ୍ତ୍ରନ୍ୟସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ଦ୍ରବ୍ୟ (ଯେପରି ଖସ) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବ-ପ୍ରୟୋଗ। ଶିରରୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ୍ୟାସ ଓ ନିଜକୁ ରବି ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି ସମାପ୍ତି; ବର୍ଣ୍ଣଭେଦ ଧ୍ୟାନରେ ସ୍ତମ୍ଭନ/ମାରଣ, ପୁଷ୍ଟି, ଶତ୍ରୁଘାତ, ମୋହନ ଆଦି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦେଖାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟାର୍ଚ୍ଚନାକୁ ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରୟୋଗିକ ଫଳ ମଧ୍ୟରେ ସେତୁ କୁହାଯାଇଛି।