Sahitya-shastra
The Science of Poetics
Literary theory covering rasa, alamkara (figures of speech), riti (literary styles), dhvani (suggestion), and the aesthetics of Sanskrit literature.
Adhyayas in Sahitya-shastra
Adhyaya 336
Chapter 336 — काव्यादिलक्षणम् (Definitions of Poetry and Related Arts)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସାହିତ୍ୟ-ଶାସ୍ତ୍ରର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ବାଙ୍ମୟର ମୂଳ ଘଟକ—ଧ୍ୱନି, ବର୍ଣ୍ଣ, ପଦ ଓ ବାକ୍ୟ—ର ଲକ୍ଷଣ ଦେଇ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଇତିହାସର ଭେଦ କହନ୍ତି: ଏକରେ ଶବ୍ଦରଚନା ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ଅନ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅର୍ଥ-ତାତ୍ପର୍ୟ। କାବ୍ୟକୁ ଅଭିଧା (ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅର୍ଥ) ପ୍ରଧାନ ବୋଲି ନିରୂପଣ କରି, ସତ୍ୟ ବିଦ୍ୟା, କାବ୍ୟଶକ୍ତି ଓ ବିବେକ ଦୁର୍ଲଭ ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି। ବିଭକ୍ତି, ବାକ୍ୟସୀମା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଆଦି ଭାଷାତତ୍ତ୍ୱ ପରେ, କାବ୍ୟ ଅଳଙ୍କାରଯୁକ୍ତ, ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଦୋଷରହିତ ହେବା ଉଚିତ; ତାହାର ପ୍ରମାଣ ବେଦ ଓ ଲୋକପ୍ରୟୋଗ ଉଭୟ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ଭାଷାସ୍ତର ଓ ରୂପଭେଦ ଅନୁସାରେ (ଗଦ୍ୟ, ପଦ୍ୟ, ମିଶ୍ର) ରଚନାବିଭାଗ, ଗଦ୍ୟଶୈଳୀ ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ଗଦ୍ୟକାବ୍ୟ—ଆଖ୍ୟାୟିକା, କଥା, ଖଣ୍ଡକଥା, ପରିକଥା, କଥାନିକା—ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଛନ୍ଦ ଓ ପ୍ରମୁଖ ପଦ୍ୟରୂପ ସହ ମହାକାବ୍ୟଲକ୍ଷଣ ଦିଆଯାଏ: ରୀତି-ରସସମୃଦ୍ଧ ମହାକାବ୍ୟ; ଶବ୍ଦଚାତୁର୍ୟ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରସ ହିଁ କାବ୍ୟର ପ୍ରାଣ—ଏଭଳି ଶିଳ୍ପ ଓ ରସାନୁଭୂତି-ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଏକତ୍ର ହୁଏ।
Adhyaya 337
Nāṭaka-nirūpaṇam (Exposition of Drama / Dramatic Genres and Plot-Structure)
ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ନାଟ୍ୟର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିରୂପଣ ଆରମ୍ଭ କରି ପ୍ରଥମେ ରୂପକ ଆଦି ସ୍ୱୀକୃତ ନାଟକ ଓ ପ୍ରଦର୍ଶନ-ସାହିତ୍ୟିକ ପ୍ରକାରଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରି ନାଟକଶାସ୍ତ୍ରର ବର୍ଗୀକରଣ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ଲକ୍ଷଣା ଓ ନାଟ୍ୟନିୟମରେ ସାଧାରଣ–ବିଶେଷ ପ୍ରୟୋଗଭେଦ ଦେଖାଇ, ରସ, ଭାବ, ବିଭାବ–ଅନୁଭାବ, ଅଭିନୟ, ଅଙ୍କ ଏବଂ ନାଟ୍ୟପ୍ରଗତି (ସ୍ଥିତି) ଭଳି ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ନାଟକରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ତାପରେ ପୂର୍ବରଙ୍ଗକୁ ମଞ୍ଚନର ଆଧାର-ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ନାନ୍ଦୀ, ନମସ୍କାର ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ, ସୂତ୍ରଧାରଙ୍କ ଔପଚାରିକ ପ୍ରବେଶ, ବଂଶ-ପ୍ରଶଂସା ଏବଂ କବି/କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟତା-ସୂଚନା। ପରେ ଆମୁଖ/ପ୍ରସ୍ତାବନା, ପ୍ରବୃତ୍ତକ, କଥୋଦ୍ଘାତ, ପ୍ରୟୋଗ, ପ୍ରୟୋଗାତିଶୟ ଭଳି ଆରମ୍ଭ-ଉପାୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ଇତିବୃତ୍ତ (କଥାବସ୍ତୁ)କୁ ନାଟକର ‘ଶରୀର’ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହା ସିଦ୍ଧ (ପରମ୍ପରାଗତ) ଓ ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷିତ (କବି-କଳ୍ପିତ) ଦୁଇ ପ୍ରକାର। ଶେଷରେ ପାଞ୍ଚ ଅର୍ଥପ୍ରକୃତି ଓ ପାଞ୍ଚ ସନ୍ଧି ଦ୍ୱାରା କଥା-ରଚନା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ସୁସଙ୍ଗତ କଥାବିକାଶ ପାଇଁ କାଳ ଓ ଦେଶ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନିବାର୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି।
Adhyaya 338
Chapter 338 — शृङ्गारादिरसनिरूपणम् (Exposition of the Rasas beginning with Śṛṅgāra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ରସତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ଭିତ୍ତିରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ ଏକ ଚେତନ୍ୟ-ପ୍ରକାଶ; ତାହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଆନନ୍ଦ ହିଁ ‘ରସ’ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଆଦ୍ୟ ପରିଣାମ (ଅହଂକାର ଓ ଅଭିମାନ) ଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ‘ରତି’ ଭାବବୀଜ, ବ୍ୟଭିଚାରୀ ଭାବ ଓ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିକାରକ ଉପାଦାନର ସହାୟତାରେ ପକ୍କ ହୋଇ ଶୃଙ୍ଗାର ରସ ହୁଏ। ପରେ ଶୃଙ୍ଗାର, ହାସ୍ୟ, ରୌଦ୍ର, ବୀର, କରୁଣ, ଅଦ୍ଭୁତ, ଭୟାନକ, ବୀଭତ୍ସ ଏବଂ ଶାନ୍ତର ସ୍ଥାନ ସହ ରସମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି-ନକ୍ଷା ଦେଇ କୁହାଯାଏ—ରସବିହୀନ କାବ୍ୟ ନୀରସ, କବି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପରି କାବ୍ୟଜଗତ ଗଢ଼େ। ରସ-ଭାବର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ସ୍ଥାପିତ କରି ସ୍ଥାୟୀଭାବ ଓ ଅନେକ ବ୍ୟଭିଚାରୀଭାବର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଲକ୍ଷଣ, ମାନସିକ-ଶାରୀରିକ ଚିହ୍ନ ଦିଆଯାଏ। ଶେଷରେ ନାଟ୍ୟଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସାଧନ—ବିଭାବ (ଆଲମ୍ବନ/ଉଦ୍ଦୀପନ), ଅନୁଭାବ, ନାୟକ-ଭେଦ ଓ ସହାୟ, ଏବଂ ବାଗାରମ୍ଭ, ରୀତି-ବୃତ୍ତି-ପ୍ରବୃତ୍ତି ତ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା କାବ୍ୟ-ସଂପ୍ରେଷଣର ବିଭାଗ ଉପସଂହାର କରାଯାଏ।
Adhyaya 339
Rīti-nirūpaṇam (Explanation of Poetic Style)
ଅଲଙ୍କାରଶାସ୍ତ୍ରର କ୍ରମରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ରସତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ‘ରୀତି’ର ନିରୂପଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶୈଳୀକୁ ବାକ୍ବିଦ୍ୟାର ଏକ ଔପଚାରିକ ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ସେ ରୀତିକୁ ଚାରି ଭେଦ—ପାଞ୍ଚାଳୀ, ଗୌଡୀ (ଗୌଡଦେଶୀୟା), ବୈଦର୍ଭୀ ଓ ଲାଟୀ—ରେ ବିଭକ୍ତ କରି, ଅଲଙ୍କାର-ଘନତା (ଉପଚାର), ବାକ୍ୟ-ସଂଯୋଜନ/ସନ୍ଦର୍ଭବନ୍ଧ ଏବଂ ବିସ୍ତାର/ବିଘ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ କାବ୍ୟ-ରୀତିରୁ ନାଟ୍ୟ-ବୃତ୍ତିକୁ ଆଣି—ଭାରତୀ, ଆରଭଟୀ, କୌଶିକୀ, ସାତ୍ତ୍ୱତୀ—ଏହି କ୍ରିୟାଧାରିତ ବୃତ୍ତିମାନଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି କାବ୍ୟତତ୍ତ୍ୱକୁ ନାଟ୍ୟଧର୍ମ ସହ ଏକତ୍ର କରନ୍ତି। ଭାରତୀକୁ ବାଣୀ-ପ୍ରଧାନ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାଷଣଯୁକ୍ତ ଓ ଭରତ ପରମ୍ପରାସଂଯୁକ୍ତ କହି, ତାହାର ଅଙ୍ଗ, ଏବଂ ବୀଥୀ, ପ୍ରହସନ ପରି ନାଟ୍ୟରୂପ ଓ ବୀଥୀ-ଅଙ୍ଗ ତାଲିକା ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପ୍ରହସନକୁ ହାସ୍ୟ-ଫାର୍ସ ଏବଂ ଆରଭଟୀକୁ ମାୟା, ଯୁଦ୍ଧାଦି ଉତ୍ସାହପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଦ୍ରୁତ ରଙ୍ଗକ୍ରିୟାଯୁକ୍ତ ବୃତ୍ତି ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, ଧର୍ମସଂସ୍କୃତିରେ ସୌନ୍ଦର୍ୟ-ପ୍ରୟୋଗ ଶିସ୍ତବଦ୍ଧ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିକୁ କିପରି ସେବା କରେ ତାହା ଦେଖାଯାଏ।
Adhyaya 340
Chapter 340 — नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् (Explanation of Bodily Actions in Dance and Performance)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ପୂର୍ବର ଅଲଙ୍କାର-ଚର୍ଚ୍ଚାରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ନାଟ୍ୟପ୍ରୟୋଗର ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ନୃତ୍ୟରେ ଦେହାଭିନୟ (୧) ଗତିର ବିଶେଷ ଭେଦ ଏବଂ (୨) ଅଙ୍ଗ–ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗର କ୍ରିୟା—ଆରମ୍ଭିକ ‘ଆଧାର-ସ୍ଥିତି’ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରି—ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି ନିରୂପଣ ହୋଇଛି। ଲୀଳା, ବିଲାସ, ବିଚ୍ଛିତ୍ତି, ବିଭ୍ରମ, କିଲକିଞ୍ଚିତ, ମୋଟ୍ଟାୟିତ, କୁଟ୍ଟମିତ, ବିବ୍ବୋକ, ଲଲିତ ଆଦି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପ୍ରାୟଃ ଶୃଙ୍ଗାର-ପ୍ରଧାନ ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ‘କିଞ୍ଚିଦ୍-ବିଲାସ’ ଓ ‘କିଲକିଞ୍ଚିତ’ (ହାସ୍ୟ–ରୁଦନାଦି ଅନୁଭାବର ମିଶ୍ର ସଙ୍କେତ)ର ଉପବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ଶିର, ହସ୍ତ, ବକ୍ଷ, ପାର୍ଶ୍ୱ, କଟି/ନିତମ୍ବ, ପାଦ ଅନୁସାରେ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଶାରୀରିକ ଭାବେ ମାନଚିତ୍ରିତ କରି ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗଚେଷ୍ଟା ଓ ପ୍ରୟାସଜନ୍ୟ ଚେଷ୍ଟାର ଭେଦ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ପ୍ରଯୁକ୍ତିକ ତାଲିକାରେ ଶିରୋଗତି ୧୩, ଭ୍ରୂକ୍ରିୟା ୭, ରସ–ଭାବାନୁଗ ଦୃଷ୍ଟିଭେଦ (୩୬ ଉପବିଭାଗ ଓ ୮ ଭେଦ), ତାରକା/ନେତ୍ରକ୍ରିୟା ୯, ନାସିକା ୬, ଶ୍ୱାସ ୯, ଏବଂ ମୁଖ–ଗ୍ରୀବା ଦୋଷ ଗଣନା ଅଛି। ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ଏକହସ୍ତ ଓ ସଂଯୁକ୍ତହସ୍ତରେ ବିଭକ୍ତ; ସଂଯୁକ୍ତହସ୍ତ ୧୩—ଅଞ୍ଜଲି, କପୋତ, କର୍କଟ, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଆଦି; ପଟାକା, ତ୍ରିପଟାକା, କର୍ତ୍ତରୀମୁଖ ଆଦି ଅନେକ ହସ୍ତରୂପ ଓ ପାଠାନ୍ତର ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ଧଡ଼/ଉଦର/ପାର୍ଶ୍ୱ/ପାଦ କ୍ରିୟାବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ନୃତ୍ୟ–ନାଟ୍ୟର ଦେହସୌନ୍ଦର୍ୟକୁ ଧର୍ମାଧିଷ୍ଠିତ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଦ୍ୟା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 341
Explanation of Abhinaya and Related Topics (अभिनयादिनिरूपणम्) — Agni Purana, Chapter 341
ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ‘ଅଭିନୟ’କୁ ଏମିତି ଶାସିତ ଉପାୟ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥ ଦର୍ଶକଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇଉଠେ। ଏହାର ଚାରି ଆଧାର—ସାତ୍ତ୍ୱିକ (ଭାବଜନ୍ୟ ଅନଇଚ୍ଛିକ ବିକାର), ବାଚିକ (ବାଣୀ), ଆଙ୍ଗିକ (ଦେହଭଙ୍ଗୀ), ଆହାର୍ୟ (ବେଶଭୂଷା/ଅଳଙ୍କାର)। ପରେ ରସ ଓ ସହାୟକ କାବ୍ୟତତ୍ତ୍ୱର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବିନିଯୋଗ କଥା କହି, ରଚୟିତାଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟକୁ ଅର୍ଥବ୍ୟକ୍ତିର ନିୟାମକ ଭାବେ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ଶୃଙ୍ଗାର ରସ ସଂଯୋଗ–ବିପ୍ରଲମ୍ଭ; ବିପ୍ରଲମ୍ଭର ପୂର୍ବାନୁରାଗ, ପ୍ରବାସ, ମାନ, କରୁଣାତ୍ମକ ଭେଦ; ହାସ୍ୟରେ ସ୍ମିତରୁ ଉଚ୍ଚ ହାସ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମ; ଏବଂ କରୁଣ, ରୌଦ୍ର, ବୀର, ଭୟାନକ, ବୀଭତ୍ସର କାରଣ ଓ ଦେହଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତା’ପରେ କାବ୍ୟଶୋଭାକାରୀ ଅଳଙ୍କାର, ବିଶେଷତଃ ଶବ୍ଦାଳଙ୍କାର—ଛାୟା (ଅନୁକରଣ ‘ଛାୟା’ ଶୈଳୀ), ମୁଦ୍ରା/ଶୟ୍ୟା, ଉକ୍ତିର ଛଅ ପ୍ରକାର, ଯୁକ୍ତି (ଶବ୍ଦ-ଅର୍ଥର କୃତ୍ରିମ ସଂଯୋଗ), ଗୁମ୍ଫନା (ରଚନା ବୁଣାଣ), ବାକୋବାକ୍ୟ (ସଂଳାପ) ସହ ବକ୍ରୋକ୍ତି ଓ କାକୂ—ଲକ୍ଷଣ ସହ ଦିଆଯାଇଛି। ସମଗ୍ର ଅଧ୍ୟାୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବର୍ଗୀକରଣ ପଦ୍ଧତିରେ ଧର୍ମରକ୍ଷା ଓ କଳାଶକ୍ତି ପରିଷ୍କାରକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ।
Adhyaya 342
Chapter 342: शब्दालङ्काराः (Verbal/Sound-based Ornaments)
ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ଶବ୍ଦାଲଙ୍କାର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆରମ୍ଭ କରି ଅନୁପ୍ରାସକୁ ପଦ ଓ ବାକ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣ/ଧ୍ୱନିର ନିୟତ ପୁନରାବୃତ୍ତି ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅଳଙ୍କାର ଅତିରେକ ନୁହେଁ, ମିତ ହେବା ଉଚିତ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଏକ-ବର୍ଣ୍ଣ-ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଆଧାରରେ ମଧୁରା, ଲଲିତା, ପ୍ରୌଢା, ଭଦ୍ରା, ପରୁଷା—ଏହି ପାଞ୍ଚ ବୃତ୍ତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ବର୍ଗ-ସୀମା, ସଂଯୁକ୍ତାକ୍ଷର ପ୍ରଭାବ, ଅନୁସ୍ୱାର/ବିସର୍ଗର କଠୋରତା ଓ ଲଘୁ-ଗୁରୁ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୁତିସୌନ୍ଦର୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି। ପରେ ଯମକକୁ ଅବ୍ୟପେତ (ସନ୍ନିହିତ) ଓ ବ୍ୟପେତ (ବିଚ୍ଛିନ୍ନ) ଭେଦରେ ଦେଖାଇ, ପ୍ରମୁଖ ଉପଭେଦଗୁଡ଼ିକୁ ଦଶବିଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ବିକଳ୍ପ ସହ ଗଣନା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଚିତ୍ରକାବ୍ୟରେ ସଭାର ପ୍ରଶ୍ନ, ପହେଳି, ଗୁପ୍ତ/ସ୍ଥାନଚ୍ୟୁତ ଗଠନ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଗୋପନ ଓ ବିନ୍ୟାସ-ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ବନ୍ଧ (ଆକୃତି-କାବ୍ୟ) ଭିତରେ ସର୍ବତୋଭଦ୍ର, ଅମ୍ବୁଜ (ପଦ୍ମ), ଚକ୍ର ଓ ମୁରଜ ଆଦି ବିନ୍ୟାସ, ଅକ୍ଷର-ସ୍ଥାପନ ନିୟମ ଓ ନାମକରଣ ଦେଇ ଧ୍ୱନି-ଛନ୍ଦ-ଦୃଶ୍ୟବିନ୍ୟାସ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କଳା ଭାବେ ଏକତ୍ର ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
Adhyaya 343
Arthālaṅkāras (Ornaments of Meaning): Definitions, Taxonomy, and the Centrality of Upamā
ଶବ୍ଦାଲଙ୍କାରର ନିରୂପଣ ସମାପ୍ତ କରି ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ଅର୍ଥାଲଙ୍କାରଙ୍କର ସୁସଂଗଠିତ ବିବେଚନା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି—ଅର୍ଥ-ଅଲଙ୍କାର ବିନା ଶବ୍ଦ-ଶୋଭା ଶେଷେ ଅରମ୍ୟ, ଅଲଙ୍କାରହୀନ ସରସ୍ୱତୀ ପରି। ପ୍ରଥମେ ‘ସ୍ୱରୂପ/ସ୍ୱଭାବ’କୁ ମୂଳ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବେ ଧରି ସାଂସିଦ୍ଧିକ (ସ୍ୱାଭାବିକ) ଓ ନୈମିତ୍ତିକ (ଅବସରଜନ୍ୟ) ଭେଦ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ସାଦୃଶ୍ୟକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଉପମାର ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରକାରବିଭାଗ ଦିଅନ୍ତି—ତୁଳନାସୂଚକ ଚିହ୍ନ, ସମାସ/ଅସମାସ ରୂପ, ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ଅନେକ ଉପଭେଦ, ଶେଷେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ପ୍ରକାର ସ୍ପଷ୍ଟତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ପରସ୍ପର, ବ୍ୟତ୍ୟୟ, ନିୟତ/ଅନିୟତ, ବିରୋଧୀ, ବହୁ, ମାଲୋପମା, ପରିଣାମ, ଅଦ୍ଭୁତ, ମାୟିକ, ସନ୍ଦିଗ୍ଧ/ନିଶ୍ଚିତ, ବାକ୍ୟାର୍ଥ, ସ୍ୱୋପମା, କ୍ରମବର୍ଧିନୀ (ଗଗନୋପମା) ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ବ୍ୟବହାରରୂପ—ପ୍ରଶଂସା, ନିନ୍ଦା, କଳ୍ପିତ, ଯଥାର୍ଥ, ଅଂଶ—ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ପରେ ରୂପକ, ସହୋକ୍ତି, ଅର୍ଥାନ୍ତରନ୍ୟାସ, ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷା, ଅତିଶୟ (ସମ୍ଭବ/ଅସମ୍ଭବ), ବିଶେଷୋକ୍ତି, ବିଭାବନା-ସଙ୍ଗତୀକରଣ, ବିରୋଧ ଓ ହେତୁ (କାରକ/ଜ୍ଞାପକ)କୁ ବ୍ୟାପ୍ତି ସୂଚନା ସହ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।
Adhyaya 344
Chapter 344: Ornaments of Word-and-Meaning (शब्दार्थालङ्काराः)
ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ସାହିତ୍ୟ-ଶାସ୍ତ୍ରର କ୍ରମରେ ଶବ୍ଦ (ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି) ଓ ଅର୍ଥ (ଭାବ) ଉଭୟକୁ ଏକାସାଥି ଶୋଭାୟିତ କରୁଥିବା ଶବ୍ଦାର୍ଥାଲଙ୍କାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ଯେପରି ଏକେ ହାର କଣ୍ଠ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳକୁ ସମେତ ଅଲଙ୍କୃତ କରେ। ସେ ଛଅଟି ସକ୍ରିୟ ରଚନାଗୁଣ କହନ୍ତି—ପ୍ରଶସ୍ତି, କାନ୍ତି, ଔଚିତ୍ୟ, ସଂକ୍ଷେପ, ଯାବଦର୍ଥତା, ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି। ପ୍ରଶସ୍ତି ହେଉଛି ଶ୍ରୋତାର ଅନ୍ତଃକରଣକୁ ଗଳାଇଦେବା ବାଣୀ; ଏହା ସ୍ନେହସମ୍ବୋଧନ ଓ ଔପଚାରିକ ସ୍ତୁତି—ଦୁଇ ରୂପ। କାନ୍ତି ହେଉଛି କହିପାରିବା ଓ ପ୍ରକାଶିତ ଅର୍ଥର ମନୋହର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ। ଔଚିତ୍ୟ ତେବେ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ରୀତି, ବୃତ୍ତି ଓ ରସ ବିଷୟାନୁକୂଳ ହୋଇ ତେଜ ଓ ମାଧୁର୍ୟର ସମତୁଳନ ରହେ। ପରେ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିରେ ଶ୍ରୁତି (ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ମୁଖ୍ୟାର୍ଥ) ଓ ଆକ୍ଷେପ (ସୂଚିତ/ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟ ଅର୍ଥ), ମୁଖ୍ୟ-ଉପଚାର ଭେଦ, ଏବଂ ସମ୍ବନ୍ଧ/ସାନ୍ନିଧ୍ୟ/ସମବାୟ ଦ୍ୱାରା ଜନିତ ଲକ୍ଷଣା ବିବେଚିତ। ଶେଷରେ ଆକ୍ଷେପ ସହ ସମାସୋକ୍ତି, ଅପହ୍ନୁତି, ପର୍ଯ୍ୟାୟୋକ୍ତାକୁ ଧ୍ୱନି ସହ ଯୋଡ଼ି ବ୍ୟଙ୍ଗ୍ୟାର୍ଥକୁ କାବ୍ୟଶକ୍ତିର କେନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
Adhyaya 345
काव्यगुणविवेकः (Examination of the Qualities of Poetry)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସାହିତ୍ୟଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅଳଙ୍କାରରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି କାବ୍ୟର ମୂଳ ଗୁଣମାନଙ୍କର ବିଚାର କରନ୍ତି। ଗୁଣ ବିନା ଅଳଙ୍କାର ଭାରସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କହି, ବାଚ୍ୟକୁ ଗୁଣ-ଦୋଷରୁ ପୃଥକ କରି ସୌନ୍ଦର୍ୟ-ପ୍ରଭାବର ଆଧାର ‘ଭାବ’ ରେ ଅଛି ବୋଲି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି। ଗୁଣଜନିତ ‘ଛାୟା’କୁ ସାମାନ୍ୟ ଓ ବୈଶେଷିକ ଭାବେ ବିଭାଜନ କରି, ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ କିମ୍ବା ଉଭୟରେ ଥିବା ସାମାନ୍ୟତା ଦେଖାନ୍ତି। ଶବ୍ଦଗୁଣ—ଶ୍ଲେଷ, ଲାଲିତ୍ୟ, ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ, ସୌକୁମାର୍ୟ, ଉଦାରତା—ସହ ସତ୍ୟତା ଓ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି-ଯୋଗ୍ୟତା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଅର୍ଥଗୁଣ—ମାଧୁର୍ୟ, ସଂବିଧାନ, କୋମଳତ୍ୱ, ଉଦାରତା, ପ୍ରୌଢି, ସାମୟିକତ୍ୱ—ସହ ପରିକର, ଯୁକ୍ତି, ପ୍ରସଙ୍ଗାନୁସାରେ ଅର୍ଥପ୍ରତୀତି, ନାମକରଣର ଦ୍ୱିବିଧ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ଶେଷରେ ପ୍ରସାଦ, ପାକର ଚାରି ପ୍ରକାର, ଅଭ୍ୟାସଜନ୍ୟ ସରାଗ, ରାଗର ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ସ୍ୱଲକ୍ଷଣରେ ବୈଶେଷିକ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 346
Discrimination of the Qualities of Poetry (Kāvya-guṇa-viveka) — Closing Verse/Colophon Transition
ଏହି ଆରମ୍ଭ ପଙ୍କ୍ତିଟି ଏକ ‘ସନ୍ଧି’ ଭଳି କାମ କରେ: ଏହା ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର କାବ୍ୟ-ଗୁଣବିବେକକୁ ସମାପ୍ତ କରି ସହସା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର କାବ୍ୟ-ଦୋଷବିଚାରକୁ ଆରମ୍ଭ କରାଏ। ଅଗ୍ନି–ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଶିକ୍ଷାପ୍ରବାହରେ ଯୁଗଳ ବିଶ୍ଳେଷଣ ପଦ୍ଧତି ଦେଖାଯାଏ—ପ୍ରଥମେ କାବ୍ୟର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ନିର୍ଣ୍ଣୟକ ଗୁଣ, ପରେ ରସାସ୍ୱାଦ ଓ ବିଦ୍ୱତ୍-ସ୍ୱୀକୃତିକୁ ବିଘ୍ନ କରୁଥିବା ଦୋଷ। କୋଲୋଫନ ପୁରାଣର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ କ୍ରମବଦ୍ଧତାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ; କାବ୍ୟଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଅନ୍ୟ ତକନିକୀ ବିଦ୍ୟାମାନଙ୍କ ପରି କଠୋର ବିଦ୍ୟା ଭାବେ ଧରାଯାଇଛି। ଗୁଣରୁ ଦୋଷକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କାବ୍ୟକୁ ବ୍ୟାକରଣ, ସମୟ/ପ୍ରଚଳିତ ରୀତି ଓ ବୋଧଗମ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଶିଷ୍ଟ ଅଭ୍ୟାସ ଭାବେ ଦର୍ଶାଏ; ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ସଭ୍ୟ, ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରମାଣିତ ପ୍ରୟୋଗରେ ଭିତ୍ତି କରି ଧର୍ମ ଓ ମନଃପରିଷ୍କାର ସହ ସାହିତ୍ୟକଳାକୁ ଯୋଡ଼େ।
Adhyaya 347
Chapter 347: One-syllable Appellations (एकाक्षराभिधानम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ମାତୃକା ସହିତ ଏକାକ୍ଷରାଭିଧାନ—ଏକ ଅକ୍ଷରୀୟ ନାମ—ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କର ଅର୍ଥ ଏବଂ ଦେବତା-ସମ୍ବନ୍ଧ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି କାବ୍ୟପ୍ରୟୋଗ, ମନ୍ତ୍ର-ସଙ୍କେତୀକରଣ ଓ ପ୍ରତୀକ-ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କୋଷ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ବୀଜାକ୍ଷର ଓ ଲଘୁମନ୍ତ୍ରକୁ ଦେବତା ଓ ଫଳସାଧନ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି—ଯଥା ‘କ୍ଷୋ’ ଦ୍ୱାରା ହରି/ନରସିଂହ ସୂଚନା, ରକ୍ଷା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧି। ତାପରେ ନବଦୁର୍ଗା ଓ ତାଙ୍କର ବଟୁକ ସହଚରମାନଙ୍କ ନାମ, ପଦ୍ମୟନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜାବିଧି, ଦୁର୍ଗାଗାୟତ୍ରୀ-ପ୍ରାୟ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି। ଗଣପତିଙ୍କ ମୂଳମନ୍ତ୍ର, ରୂପଲକ୍ଷଣ, ସ୍ୱାହାନ୍ତ ନାମରେ ପୂଜା-ହୋମ, ଏବଂ ଶେଷରେ ମନ୍ତ୍ରବିନ୍ୟାସ ଓ କାତ୍ୟାୟନ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବ୍ୟାକରଣ ଟିପ୍ପଣୀ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ବାଣୀକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସାଧନ-ତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି।