Adhyaya 101
Chapter 101 — प्रासादप्रतिष्ठा (Prāsāda-pratiṣṭhā): Consecration and Installation of the Temple
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ପ୍ରାସାଦ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ବାସ୍ତୁ-ବିନ୍ୟାସ ସହ ତାନ୍ତ୍ରିକ-ଆଗମ ଅନ୍ତଃସ୍ଥାପନ ଏକତ୍ର ହୁଏ। ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ସ୍ଥାନ ଶୁକନାଶାର ଶେଷ ନିକଟରେ, ପୂର୍ବ ବେଦୀ/ବେଦିକାପୀଠର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଯାହା ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଣଶକ୍ତିର ସ୍ଥାନ-ବ୍ୟାକରଣ ସ୍ଥାପନ କରେ। ଆଧାରଶକ୍ତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପଦ୍ମାସନ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇ ପ୍ରଣବରେ ମୁଦ୍ରିତ ହୁଏ; ପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣାଦି ଆଧାରରେ ପୀଠ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଆଦି ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସଂସ୍କାର କରାଯାଏ। ମଧୁ-କ୍ଷୀରଯୁକ୍ତ କୁମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ କରି ପଞ୍ଚବିଧ ରତ୍ନ-ନିକ୍ଷେପ ରଖାଯାଏ, ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା, ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପରେ ଅଲଙ୍କୃତ କରାଯାଏ; ସହାୟକ ଯାଗୋପକରଣ ଓ ଆମ୍ବ ପଲ୍ଲବ ବିନ୍ୟସ୍ତ ହୁଏ। ପରେ ପ୍ରାଣାୟାମ (ପୂରକ-ରେଚକ) ଓ ନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଗୁରୁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରି ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତରୁ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ଆକର୍ଷି କୁମ୍ଭରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଆୟୁଧ, କଳା, କ୍ଷାନ୍ତି, ବାଗୀଶ୍ୱର, ନାଡୀ-ପ୍ରାଣଜାଲ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାଙ୍କ ଦେବତା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶିବଙ୍କୁ ମୁଦ୍ରା, ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ, ପ୍ରୋକ୍ଷଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଜପରେ ଏକୀଭୂତ କରି ଦେବରୂପ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଶେଷରେ କୁମ୍ଭର ତ୍ରିଭାଗ-ବିନ୍ୟାସରେ ସ୍ଥିର ଦିବ୍ୟାବାସ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे द्वारप्रतिष्ठा नाम शततमो ऽध्यायः अथैकाधिकशततमो ऽध्यायः प्रासादप्रतिष्ठा ईअवर उवाच प्रासादस्थापनं वक्ष्ये तच्चैतन्यं स्वयोगतः शुकनाशासमाप्तौ तु पूर्ववेद्याश् च मध्यतः
ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ଦ୍ୱାରପ୍ରତିଷ୍ଠା’ ନାମକ ଶତତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଏକାଧିକଶତତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ପ୍ରାସାଦପ୍ରତିଷ୍ଠା’ ଆରମ୍ଭ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ମୁଁ ପ୍ରାସାଦ (ମନ୍ଦିର) ସ୍ଥାପନର ବିଧି ଏବଂ ମୋର ଯୋଗଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ତାହାରେ ଚୈତନ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କିପରି ହୁଏ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଶୁକନାଶାର ସମାପ୍ତିସ୍ଥାନରେ, ପୂର୍ବବେଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 2
आधारशक्तितः पद्मे विन्यस्ते प्रणवेन च स्वर्णाद्ये कतमोद्द्भतं पञ्चगव्येन संयुतं
ଆଧାରଶକ୍ତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପଦ୍ମାସନ ବିନ୍ୟାସ ହୋଇ, ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦିର ଉପରେ ‘କତମ’ ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟସହିତ ଯୋଗ କରି ଆଧାରରୂପେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
मधुक्षीरयुतं कुम्भं न्यस्तरत्रादिपञ्चकं स्रग्वस्त्रं गन्धलिप्तञ्च गन्धवत्पुष्पभूषितं
ମଧୁ ଓ କ୍ଷୀର (ଦୁଧ) ଯୁକ୍ତ କୁମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାରେ ରତ୍ନ ଆଦି ପାଞ୍ଚଟି ବସ୍ତୁ ନ୍ୟସ୍ତ ରହିବ। ସହିତ ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ; କୁମ୍ଭକୁ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଲେପନ କରି, ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଷ୍ପରେ ଅଲଙ୍କୃତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
चूतादिपल्लवानाञ्च कृती कृत्यञ्च विन्यसेत् , झ च विन्यसेत् प्रणवेन तु इति ग मधुक्षीरयुतं न्यस्तरत्नादिपञ्चकं तत इति ग गन्धवत्पुष्पधूपितमिति ग , ङ , छ च वह्निकृत पद्मं विन्यसेदिति ख वह्निकूपं यवं न्यसेदिति ग वह्निकूपेषु च न्यसेदिति ज पूरकेण समादाय सकलीकृतविग्रहः
ଆମ୍ବ ଆଦି କୋମଳ ପଲ୍ଲବଗୁଡ଼ିକୁ ବିନ୍ୟାସ କରି, ହୋମର କୃତି (ଆହୁତି ଚମଚ ଇତ୍ୟାଦି) ଓ ଆବଶ୍ୟକ କୃତ୍ୟ-ସାମଗ୍ରୀକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ସହ ‘ଝ’ ବୀଜର ନ୍ୟାସ କରିବ। ପରେ ମଧୁ-କ୍ଷୀରଯୁକ୍ତ ରତ୍ନାଦି ପଞ୍ଚକକୁ ରଖିବ। ସୁଗନ୍ଧିତ ପୁଷ୍ପ ଓ ଧୂପରେ ତାହାକୁ ପବିତ୍ର ଓ ସୁବାସିତ କରିବ। ଅଗ୍ନିକୃତ ପଦ୍ମାକାର ବିନ୍ୟାସ କରି, ବହ୍ନିକୂପରେ ଯବ ରଖିବ। ପୂରକ ଦ୍ୱାରା ସମାହାର କରି ବିଗ୍ରହକୁ ସକଳୀକୃତ କରିବ।
Verse 5
सर्वात्मभिन्नात्मानं स्वाणुना स्वान्तमारुतः आज्ञया बोधयेच्छम्भौ रेचकेन ततो गुरुः
ତାପରେ ଗୁରୁ, ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ, ନିଜ ସୂକ୍ଷ୍ମ ନାଡୀରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ପ୍ରବାହିତ କରି ରେଚକ (ନିଶ୍ୱାସ) ଦ୍ୱାରା ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ବୋଧ କରାଇବେ; ତେଣୁ ସର୍ବାତ୍ମାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଜୀବାତ୍ମାର ସଚେତନ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ।
Verse 6
द्वादशान्तात् समादाय स्फुरद्वह्निकणोपमं निक्षिपेत् कुम्भगर्भे च न्यस्ततन्त्रातिवाहिकं
ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତରୁ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ସ୍ଫୁରିତ ଅଗ୍ନିକଣ ସଦୃଶ, କୁମ୍ଭର ଗର୍ଭରେ ନିକ୍ଷେପ କରିବ; ଏବଂ ନ୍ୟାସଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଅତିବାହିକା (ସଂବାହକ)କୁ ମଧ୍ୟ ସହିତ ରଖିବ।
Verse 7
विग्रहन्तद्गुणानाञ्च बोधकञ्च कलादिकं क्षान्तं वागीश्वरं तत्तु ब्रातं तत्र निवेशयेत्
ସେଠାରେ ବିଗ୍ରହକୁ ତାହାର ଗୁଣସହିତ ସ୍ଥାପନ କରିବ; ଏବଂ ବୋଧକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ କଳା ଆଦି ସହ, କ୍ଷାନ୍ତି ଓ ବାଗୀଶ୍ୱର (ବାଣୀର ଅଧିପତି)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—ସେହି ପବିତ୍ର ବ୍ରାତକୁ ସେଠାରେ ନିବେଶ କରିବ।
Verse 8
दश नाडीर्दश प्राणानिन्द्रियाणि त्रयोदश तदधिपांश् च संयोज्य प्रणवाद्यैः स्वनामभिः
ଦଶ ନାଡୀ, ଦଶ ପ୍ରାଣ, ତ୍ରୟୋଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଅଧିପତିମାନଙ୍କୁ ସଂଯୋଜନ କରି, ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସ୍ୱ-ସ୍ୱ ନାମଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କରିବ।
Verse 9
स्वकार्यकारणत्वेन मायाकाशनियामिकाः विद्येशान् प्रेरकान् शम्भुं व्यापिनञ्च सुसम्वरैः
ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣରୂପ ହୋଇ, ମାୟା-ଆକାଶର ନିୟାମକମାନେ ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି; ଏବଂ ସୁସଂଯମିତ ସଂବର ଦ୍ୱାରା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେରିତ କରନ୍ତି।
Verse 10
अङ्गानि च विनिक्षिप्य निरुन्ध्याद्रोधमुद्रा सुवर्णाद्युद्भवं यद्वा पुरुषं पुरुषानुगं
ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାବିଧି ବିନ୍ୟାସ କରି, ରୋଧମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ନିରୋଧ କରିବ; ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣପ୍ରଭ ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ପୁରୁଷାନୁଗ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ।
Verse 11
पञ्चगव्यकषायाद्यैः पूर्ववत् संस्कृतन्ततः शय्यायां कुम्भमारोप्य ध्यात्वा रुद्रमुमापतिं
ତାପରେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, କଷାୟ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବବତ୍ ଶୁଦ୍ଧି-ସଂସ୍କାର କରି, ଶୟ୍ୟାରେ କୁମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ କରି, ଉମାପତି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ।
Verse 12
इ ख , छ च प्रयामिका इति ख , छ च व्यापिनञ्च स्वशक्तित इति झ व्यापिनञ्चास्य संस्रवैर् इति ङ अज्ञाने चेति घ , झ च अङ्कादि चेति ङ निर्मञ्छ्य द्रोणमुद्रया इति ग निरुन्ध्याद् द्रवमुद्रया इति झ तस्मिंश् च शिवमन्त्रेण व्यापकत्वेन वियसेत् सन्निधानाय होमञ्च प्रओक्षणं स्पर्शनं जपं
‘ପ୍ରୟାମିକା’—ଖ ଓ ଛ ପାଠରେ। ‘ବ୍ୟାପିନଞ୍ଚ ସ୍ୱଶକ୍ତିତଃ’—ଝ ପାଠରେ; ଏବଂ ‘ବ୍ୟାପିନଞ୍ଚାସ୍ୟ ସଂସ୍ରବୈଃ’—ଙ ପାଠରେ। ‘ଅଜ୍ଞାନେ ଚେତି’—ଘ ଓ ଝ ପାଠରେ; ‘ଅଙ୍କାଦି ଚେତି’—ଙ ପାଠରେ। ‘ନିର୍ମଞ୍ଛ୍ୟ ଦ୍ରୋଣମୁଦ୍ରୟା’—ଗ ପାଠରେ; ‘ନିରୁନ୍ଧ୍ୟାଦ୍ ଦ୍ରବମୁଦ୍ରୟା’—ଝ ପାଠରେ। ସେଠାରେ ଶିବମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସର୍ବବ୍ୟାପକ-ଭାବରେ ବିଧିକୁ ବିସ୍ତାର କରି, ସନ୍ନିଧାନ ପାଇଁ ହୋମ, ପ୍ରୋକ୍ଷଣ, ସ୍ପର୍ଶନ ଓ ଜପ ସହିତ କର୍ମ କରିବ।
Verse 13
सान्निध्याबोधनं सर्वम्भागत्रयविभागतः विधायैवं प्रकृत्यन्ते कुम्भे तं विनिवेशयेत्
ସନ୍ନିଧି-ଆବୋଧନର ସମସ୍ତ କର୍ମ କୁମ୍ଭକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ଏଭଳି କରି; ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଶେଷରେ ସେହି (ଦେବ-ସନ୍ନିଧି)କୁ କୁମ୍ଭରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Frequently Asked Questions
It details the temple consecration workflow: spatial placement near the śukanāśā, lotus-seat installation from Ādhāra-śakti with praṇava, kumbha preparation using pañcagavya plus honey–milk and ratna-ādi-pañcaka, and the completion of presence via nyāsa, prāṇāyāma, mudrā, Śiva-mantra vyāpti, and homa/prokṣaṇa/sparśana/japa.
The rite is structured as an outer Vāstu installation synchronized with inner yogic operations: prāṇāyāma (pūraka/recaka), dvādaśānta visualization, and nyāsa transform the kumbha and site into a stabilized seat of Śiva’s all-pervading presence, aligning technical correctness with sādhanā.
The chapter highlights pañcagavya purification, a kumbha filled with honey and milk, a fivefold deposit beginning with precious items (ratna-ādi-pañcaka), plus cloth, garland, fragrance, flowers, and incense as the sensory and symbolic completion of the vessel.
The passage records recension variants for terms such as “prayāmikā,” different readings for “vyāpin” phrases, and alternative mudrā readings (Droṇa-mudrā vs Drava-mudrā), indicating a living ritual manuscript tradition.