Adhyaya 88

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये निर्वाणदीक्षायां शान्तिशोधनं नाम सप्तशीतितमो ऽध्यायः अथाष्टाशीतितमो ऽध्यायः निर्वाणदीक्षाकथनं ईश्वर उवाच सन्धानं शान्त्यतीतायाः शान्त्या सार्धं विशुद्धया कुर्वीत पूर्ववत्तत्र तत्त्ववर्णादि तद् यथा

ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଆଗ୍ନେୟରେ ନିର୍ବାଣଦୀକ୍ଷା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ “ଶାନ୍ତିଶୋଧନ” ନାମକ ସପ୍ତାଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏବେ ଅଷ୍ଟାଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ “ନିର୍ବାଣଦୀକ୍ଷାକଥନ” ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଶାନ୍ତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାର ସନ୍ଧାନ, ଶାନ୍ତି ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶୁଦ୍ଧି ସହ, ପୂର୍ବବତ୍ କରିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ତତ୍ତ୍ୱ-ବର୍ଣ୍ଣାଦି ବିବରଣ ଏପରି।

Verse 2

ॐ हीं क्षौं हौं हां इति सन्धानानि उभौ शक्तिशिवौ तत्त्वे भुवनाष्टकसिद्धिकं दीपकं रोचिकञ्चैव मोचकं चोर्ध्वगामि च

“ଓଁ, ହୀଂ, କ୍ଷୌଂ, ହୌଂ, ହାଂ”—ଏଗୁଡ଼ିକ ସନ୍ଧାନମନ୍ତ୍ର। ଶକ୍ତି ଓ ଶିବ—ଉଭୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏମାନେ ଭୁବନାଷ୍ଟକସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏବଂ ଦୀପକ, ରୋଚିକ, ମୋଚକ, ଊର୍ଧ୍ୱଗାମିନୀ ନାମକ ସିଦ୍ଧିମାନେ ମଧ୍ୟ (ପ୍ରଦାନ ହୁଏ)।

Verse 3

व्योमरूपमनाथञ्च स्यादनाश्रितनष्टमं ओङ्कारपदमीशाने मन्त्रो वर्णाश् च षोडश

ଈଶାନ ତତ୍ତ୍ୱରେ ମନ୍ତ୍ରଟି ବ୍ୟୋମସ୍ୱରୂପ, ଅନାଥ, ଏବଂ ଆଶ୍ରୟହୀନ ହୋଇ ଲୀନ ହୋଇଥିବା ପରି। ତାହାର ପଦ ଓଙ୍କାର; ତାହାର ବର୍ଣ୍ଣ ଷୋଳଟି।

Verse 4

अकारादिविसर्गान्ता वीजेन देहकारकौ कुहूश् च शङ्खिनी नाड्यौ देवदत्तधनञ्जयौ

‘ଅ’ ଠାରୁ ବିସର୍ଗ (ଃ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣମାନ; ଏମାନଙ୍କୁ ‘ବୀଜ’ ଏବଂ ‘ଦେହକାରକ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ତଥା ନାଡୀ ଦୁଇଟି କୁହୂ ଓ ଶଙ୍ଖିନୀ, ଏବଂ (ପ୍ରାଣବାୟୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ଦେବଦତ୍ତ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ।

Verse 5

मरुतौ स्पर्शनं श्रोत्रं इन्द्रिये विषयो नभः शब्दो गुणो ऽस्यावस्था तु तुर्यातीता तु पञ्चमी

ବାୟୁ-ତତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶ୍ରୋତ୍ର (କର୍ଣ୍ଣ) ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଟେ। ଏହାର ବିଷୟ ଆକାଶ, ଗୁଣ ଶବ୍ଦ। ଏହାର ଅବସ୍ଥା ‘ତୁର୍ୟାତୀତ’, ଯାହା ପଞ୍ଚମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 6

हेतुः सदाशिवो देव इति तत्त्वादिसञ्चयं सञ्चिन्त्य शान्त्यतीताख्यं विदध्यात्ताडनादिकं

ତତ୍ତ୍ୱାଦି ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଚିନ୍ତନ କରି—ଦେବ ସଦାଶିବ ହିଁ ପରମ କାରଣ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରି—ତାଡନ ଆଦି କ୍ରିୟାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ‘ଶାନ୍ତ୍ୟତୀତ’ ନାମକ ବିଧି କରିବା ଉଚିତ।

Verse 7

कलापाशं समाताड्य फडन्तेन विभिद्य च प्रविश्यान्तर् नमो ऽन्तेन फडन्तेन वियोजयेत्

କଳା-ପାଶକୁ ତାଡନ କରି, ‘ଫଡ୍’ ଅନ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ତାହାକୁ ଭେଦି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବ। ପରେ ‘ନମୋ’ ଅନ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ଏବଂ ପୁନଃ ‘ଫଡ୍’ ଅନ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ବିୟୋଜନ (ମୋଚନ/ବିଚ୍ଛେଦ) କରିବ।

Verse 8

शिखाहृत्सम्पुटीभूतं स्वाहान्तं सृणिमुद्रया पूरकेण समाकृष्य पाशं मस्तकसूत्रतः

ଶିଖା ଓ ହୃଦୟ-ସମ୍ପୁଟରେ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଆବୃତ କରି, ତାହାକୁ ‘ସ୍ୱାହା’ ଅନ୍ତ କରିବ। ପରେ ସୃଣୀ-ମୁଦ୍ରା ଓ ପୂରକ (ଶ୍ୱାସଗ୍ରହଣ) ଦ୍ୱାରା ମସ୍ତକ-ସୂତ୍ର ପଥରେ ପାଶକୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଆକର୍ଷଣ କରିବ।

Verse 9

कुम्भकेन समादाय रेचकेनोद्भवाख्यया हृत्सम्पुटनमो ऽन्तेन वह्निं कुण्डे निवेशयेत्

କୁମ୍ଭକ (ଶ୍ୱାସରୋଧ) ଦ୍ୱାରା (ଅଗ୍ନିକୁ) ସମାଦାୟ କରି, ‘ଉଦ୍ଭବା’ ନାମକ ରେଚକ (ଶ୍ୱାସତ୍ୟାଗ) ଦ୍ୱାରା—ହୃତ୍-ସମ୍ପୁଟ ସଂବରଣ ଓ ‘ନମୋ’ ଅନ୍ତ ସହ—ଅଗ୍ନିକୁ କୁଣ୍ଡରେ ନିବେଶ କରିବ।

Verse 10

अस्याः पूजादिकं सर्वं निवृत्तेरिव साधयेत् सदाशिवं समावाह्य पूजयित्वा प्रतर्प्य च

ଏହି (ଦେବୀ/ବିଧି)ର ପୂଜା ଆଦି ସମସ୍ତ କର୍ମ ନିବୃତ୍ତି ପରି ବିଧିପୂର୍ବକ ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ। ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ପୂଜା କରି, ପରେ ତର୍ପଣାଦି ଅର୍ପଣରେ ତୃପ୍ତ କରିବା।

Verse 11

सदा ख्याते ऽधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं भाव्यं त्वयानुकूलेन भक्त्या विज्ञापयेदिति

ଏହି ସଦା-ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ସୁପରିଚିତ ଅଧିକାରରେ ମୁଁ ମୁମୁକ୍ଷୁଙ୍କୁ ଦୀକ୍ଷା ଦେଉଛି। ଯାହା କରଣୀୟ, ତାହା ତୁମେ ଅନୁକୂଳ ଭାବରେ ଓ ଭକ୍ତିସହ (ଗୁରୁ/ଦେବତାଙ୍କୁ) ନିବେଦନ କର—ଏହିପରି ଘୋଷିତ।

Verse 12

पित्रोरावाहनं पूजां कृत्वा तर्पणसन्निधी हृत्सम्पुटात्मवीजेन शिष्यं वक्षसि ताडयेत्

ଦୁଇ ପିତୃଙ୍କ ଆବାହନ ଓ ପୂଜା କରି, ତର୍ପଣ ସନ୍ନିଧିରେ, ହୃତ୍ସମ୍ପୁଟ-ଆତ୍ମବୀଜ (ମନ୍ତ୍ର)ଦ୍ୱାରା ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ତାଡନ/ସ୍ପର୍ଶ କରିବେ।

Verse 13

ॐ हां हूं हं फट् प्रविश्य चाप्यनेनैव चैतन्यं विभजेत्ततः शस्त्रेण पाशसंयुक्तं ज्येष्ठयाङ्कुशमुद्रया

“ଓଁ ହାଂ ହୂଂ ହଂ ଫଟ୍” ଉଚ୍ଚାରଣ କରି (ଶକ୍ତିକୁ) ଉପକରଣରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇବା। ଏହି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ତାହାରେ ଚୈତନ୍ୟର ବିଭାଜନ/ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିବା। ପରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ୍ୟା-ଅଙ୍କୁଶ ମୁଦ୍ରାରେ ପାଶସଂଯୁକ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରକୁ (ସଂସ୍କାର/ସିଦ୍ଧ) କରିବା।

Verse 14

ॐ हां हूं हं फट् स्वाहान्तेन तदाकृष्य तेनैव पुटितात्मना गृहीत्वा तन्नमो ऽन्तेन निजात्मनि नियोजयेत्

“ଓଁ ହାଂ ହୂଂ ହଂ ଫଟ୍ ସ୍ୱାହା” ଏହି ସ୍ୱାହାନ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସେ (ଆହୂତ ତତ୍ତ୍ୱ/ଶକ୍ତି)କୁ ନିଜ ପାଖକୁ ଆକର୍ଷଣ କରିବା। ସେହି ମନ୍ତ୍ରରେ ନିଜକୁ ପୁଟିତ/ରକ୍ଷିତ କରି ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ପରେ “ନମୋ” ଅନ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିୟୋଜିତ/ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିବା।

Verse 15

ॐ हां हं हीं आत्मने नमः ॐ हां हुं हः फट् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हं ह्रीमात्मने नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया वामया तदनेनैव देव्या गर्भे नियोजयेत्

“ଓଁ ହାଂ ହଂ ହୀଂ—ଆତ୍ମନେ ନମଃ।” (ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ଅନ୍ୟ ପାଠ: “ଓଁ ହାଂ ହୁଂ ହଃ ଫଟ୍”; ଆଉ ଗୋଟିଏରେ: “ଓଁ ହାଂ ହଂ ହ୍ରୀଂ—ଆତ୍ମନେ ନମଃ।” ) ପୂର୍ବବତ୍ ପିତୃ-ତତ୍ତ୍ୱ ସଂଯୋଗକୁ ଭାବନା କରି, ‘ଉଦ୍ଭବା’ ନାମକ ବାମ (ସ୍ତ୍ରୀ) ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ମନ୍ତ୍ର/ଉପାୟରେ ଦେବୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଜୀବ-ବୀଜ ନିୟୋଜନ କରିବ।

Verse 16

गर्भाधानादिकं सर्वं पूर्वोक्तविधिना चरेत् मूलेन पाशशैथिल्ये निष्कृत्यैव शतं जपेत्

ଗର୍ଭାଧାନ ଆଦି ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧି ଅନୁସାରେ କରିବ। ଏବଂ ପାଶ (ବନ୍ଧନ) ଶୈଥିଲ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରି, ମୂଳମନ୍ତ୍ରକୁ ଶତବାର ଜପ କରିବ।

Verse 17

मलशक्तितिरोधाने पाशानाञ्च वियोजने पञ्चपञ्चाहुतीर्दद्यादायुधेन यथा पुरा

ମଳଶକ୍ତିର ତିରୋଧାନ (ଆବରଣ/ଦମନ) ଏବଂ ପାଶମାନଙ୍କର ବିୟୋଜନ (ଶୈଥିଲ୍ୟ/ବିଚ୍ଛେଦ) ପାଇଁ, ପୂର୍ବବତ୍ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆୟୁଧ ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ-ପାଞ୍ଚ କରି ପାଞ୍ଚ ଆହୁତି (ମୋଟ ପଚିଶ) ଦେବ।

Verse 18

पाशानायुधमन्त्रेण सप्रवाराभिजप्तया छिन्द्यादस्त्रेण कर्तर्या कलावीजयुजा यथा

ପ୍ରବର-ସୂତ୍ର ସହିତ ପାଶ-ଆୟୁଧମନ୍ତ୍ରକୁ ଜପ କରି (ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରି), କଳା-ବୀଜ ଯୋଗେ, ବିଧିପୂର୍ବକ, କର୍ତ୍ତରୀ-ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାଶ (ବନ୍ଧ/ଅବରୋଧ) ଛେଦ କରିବ।

Verse 19

ॐ हां शान्त्यतीतकलापाशाय हः हूं फट् विसृज्य वर्तुलीकृत्य पाशानस्त्रेण पूर्ववत् घृतपूर्णे श्रुवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत्

“ଓଁ ହାଂ—ଶାନ୍ତ୍ୟତୀତ କଳାପାଶାୟ ହଃ ହୂଂ ଫଟ୍” ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ମନ୍ତ୍ରକୁ ବିସର୍ଜନ କରି, ତାହାକୁ ବୃତ୍ତାକାର (ମଣ୍ଡଳରୂପେ) କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ପାଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରିବ। ପରେ ଘୃତପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରୁବାରେ ଘୃତ ଦେଇ, କେବଳ କଳାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରିବ।

Verse 20

अस्त्रेण जुहुयात् पज्च पाशाङ्कुशनिवृत्तये प्रायश्चित्तनिषेधार्थं दद्यादष्टाहुतीस्ततः

ପାଶ ଓ ଅଙ୍କୁଶ (ବନ୍ଧନ ଓ ବାଧା) ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରରେ ପାଞ୍ଚ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। ପରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ଆବଶ୍ୟକତା ନ ରହିବା ପାଇଁ ଆଠ ଆହୁତି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 21

सदाशिवं हृदावाह्य कृत्वा पूजनतर्पणे पूर्वोक्तविधिना कुर्यादधिकारसमर्पणं

ହୃଦୟରେ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧି ଅନୁସାରେ ପୂଜା ଓ ତର୍ପଣ କରି, ତାପରେ ଅଧିକାର-ସମର୍ପଣ (କ୍ରିୟାଧିକାରର ଔପଚାରିକ ପ୍ରଦାନ) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 22

ॐ हां सदाशिव मनोविन्दु शुल्कं गृहाण स्वाहा निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्य सदाशिव बन्धाय न त्वया स्थेयं शिवाज्ञां श्रावयेदिति

“ଓଁ ହାଂ। ହେ ସଦାଶିବ, ମନୋବିନ୍ଦୁ-ରୂପ ଶୁଲ୍କ (ଦକ୍ଷିଣା) ଗ୍ରହଣ କର, ସ୍ୱାହା। ଯାହାର ପାଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଗ୍ଧ—ଏହି ପଶୁ ପାଇଁ, ହେ ସଦାଶିବ, ଏହା ତୁମ ସହ ବନ୍ଧନାର୍ଥ; ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ପୃଥକ ରହିବ ନାହିଁ—ଏହି ଶିବାଜ୍ଞା ତାକୁ ଶ୍ରାବିତ କରାଯାଉ।”

Verse 23

मूलेन जुहुयात् पूर्णां विसृजेत्तु सदाशिवं ततो विशुद्धमात्मानं शरच्चन्द्रमिवोदितं

ମୂଳ-ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। ପରେ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶୁଦ୍ଧ—ଶରତ୍‌ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦିତ ହେବା ପରି—ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 24

संहारमुद्रया रौद्र्या संयोज्य गुरुरात्मनि कुर्वीत शिष्यदेहस्थमुद्धृत्योद्भवमुद्रया

ଗୁରୁ ରୌଦ୍ର ସଂହାର-ମୁଦ୍ରାରେ କ୍ରିୟାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସଂଯୋଜନ କରି, ପରେ ଶିଷ୍ୟଦେହରେ ଅବସ୍ଥିତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉଦ୍ଧୃତ କରି ଉଦ୍ଭବ-ମୁଦ୍ରାରେ ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 25

दद्यादाप्यायनायास्य मस्तके ऽर्घ्याम्बुविन्दुकं क्षमयित्वा महाभक्त्या पितरौ विसृजेत्तथा

ତାହାର ତୃପ୍ତି‑ପୋଷଣ ପାଇଁ ତାହାର ମସ୍ତକରେ ଅର୍ଘ୍ୟଜଳର ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁ ଦେବା ଉଚିତ। ମହାଭକ୍ତିରେ କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ସେହିପରି ଦୁଇ ପିତୃଙ୍କୁ ବିଦାୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 26

वामया हृदयेनैवेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः खेदितौ शिष्यदीक्षायै यन्मया पितरौ युवां कारुण्यनान्मोक्षयित्वा तद्व्रज त्वं स्थानमात्मनः

“ବାମ (ବିପରୀତ) ହୃଦୟରେ ହିଁ”—ଏହା ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପି‑ପାଠ। “ଶିଷ୍ୟଦୀକ୍ଷା ପାଇଁ କ୍ଲେଶିତ ତୁମେ ଦୁଇ ପିତୃଙ୍କୁ ମୁଁ କରୁଣାବଶତଃ ମୋକ୍ଷ କରିଛି; ତେଣୁ ଏବେ ତୁମେ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ।”

Verse 27

शिखामन्त्रितकर्तर्या बोधशक्तिस्वरूपिणीं शिखां छिद्याच्छिवास्त्रेण शिष्यस्य चतुरङ्गुलां

ମନ୍ତ୍ରସଂସ୍କୃତ କତରୀଦ୍ୱାରା, ବୋଧଶକ୍ତିସ୍ୱରୂପିଣୀ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ଶିଷ୍ୟର ଶିଖାକୁ ଶିବାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରମାଣରେ କାଟିବା ଉଚିତ।

Verse 28

ॐ क्लीं शिखायै हूं फट् ॐ हः अस्त्राय हूं फट् स्रुचि तां घृतपूर्णायां गोविड्गोलकमध्यगां संविधायास्त्रमन्त्रेण हूं फडन्तेन होमयेत्

“ଓଁ କ୍ଲୀଂ ଶିଖାୟୈ ହୂଁ ଫଟ୍; ଓଁ ହଃ ଅସ୍ତ୍ରାୟ ହୂଁ ଫଟ୍”—ଏପରି ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଘୃତପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ସ୍ରୁଚିକୁ ଭଲଭାବେ ରଖି, ମଧ୍ୟରେ ଗୋମୟଗୋଳକ ସ୍ଥାପନ କରି, ‘ହୂଁ ଫଟ୍’ ଅନ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ହୋମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 29

ॐ हौं हः अस्त्राय हूं फट् प्रक्षाल्य स्रुक्स्रुवौ शिष्यं संस्नाप्याचम्य च स्वयं योजनिकास्थानमात्मानं शस्त्रमन्त्रेण ताडयेत्

“ଓଁ ହୌଁ ହଃ ଅସ୍ତ୍ରାୟ ହୂଁ ଫଟ୍” ଜପ କରି ସ୍ରୁକ୍‑ସ୍ରୁବକୁ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି, ଶିଷ୍ୟକୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ନିଜେ ଆଚମନ କରି, ଯୋଜନିକା‑ସ୍ଥାନରେ ନିଜ ଦେହକୁ ଶସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ତାଡନ (ସଂସ୍କାର) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 30

वियोज्याकृष्य सम्पूज्य पूर्ववद् द्वादशान्ततः आत्मीयहृदयाम्भोजकर्णिकायां निवेशयेत्

ପ୍ରଥମେ ତାହାକୁ ବିୟୋଗ କରି, ପରେ ଭିତରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରି ଏବଂ ପୂର୍ବବତ୍ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରି, ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତରୁ ଗ୍ରହଣ କରି ନିଜ ହୃଦୟ-ପଦ୍ମର କର୍ଣିକାରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 31

पूरितं श्रुवमाज्येन विहिताधोमुखश्रुचा नित्योक्तविधिनाअदाय शङ्खसन्निभमुद्रया

ଶ୍ରୁବକୁ ଘୃତରେ ପୂରଣ କରି, ବିହିତ ଅଧୋମୁଖ ଶ୍ରୁଚା ସହ, ନିତ୍ୟକର୍ମରେ ଉକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରି ଶଙ୍ଖସଦୃଶ ମୁଦ୍ରାରେ (କର୍ମ) କରିବ।

Verse 32

प्रसारितशिरोग्रीवो नादोच्चारानुसारतः समदृष्टिशिवश्चान्तः परभावसमन्वितः

ଶିର ଓ ଗ୍ରୀବାକୁ ପ୍ରସାରିତ କରି ସମରେଖ ରଖି, ନାଦର ଯଥାଯଥ ଉଚ୍ଚାରଣାନୁସାରେ, ସେ ଅନ୍ତରେ ଶାନ୍ତ ରହିବ—ସମଦୃଷ୍ଟି, ଶିବଭାବରେ ସ୍ଥିତ, ଏବଂ ପରତତ୍ତ୍ୱ-ଭାବନାରେ ସମନ୍ୱିତ।

Verse 33

कुम्भमण्डलवह्निभ्यः शिष्यादपि निजात्मनः गृहीत्वा षड्विधविधानं श्रुगग्रे प्राणनाडिकं

କୁମ୍ଭ, ମଣ୍ଡଳ ଓ ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ—ଶିଷ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମାଠାରୁ ମଧ୍ୟ—ଗ୍ରହଣ କରି, ଶ୍ରୁଗର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ପ୍ରାଣ-ନାଡିକାକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ଷଡ୍ବିଧ ବିଧାନ ଆଚରଣ କରିବ।

Verse 34

सञ्चिन्त्य विन्दुवद् ध्यात्वा क्रमशः सप्तधा यथा प्रथमं प्राणसंयोगस्वरूपमपरन्ततः

ତାହାକୁ ସଞ୍ଚିନ୍ତନ କରି ଏବଂ ବିନ୍ଦୁବତ୍ ଧ୍ୟାନ କରି, କ୍ରମଶଃ ସପ୍ତଧା ଭାବେ ଅଗ୍ରସର ହେବ; ପ୍ରଥମେ ପ୍ରାଣ-ସଂଯୋଗର ସ୍ୱରୂପ, ତାପରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥାମାନ।

Verse 35

अ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रीं शिखायै ह्रं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः गोविन्दलोकमध्यगामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वियोज्याकृष्य सङ्गृह्येति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुण्डमण्डलवह्निभ्य इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हृदयादिक्रमोच्चारविसृष्टं मन्त्रसञ्ज्ञकं पूरकं कुम्भकं कृत्वा व्यादाय वदनं मनाक्

ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପି ପାଠରେ ମନ୍ତ୍ରପଦର ଭିନ୍ନତା ମିଳେ—“ଓଁ ହ୍ରୀଂ ଶିଖାୟୈ ହ୍ରଂ ଫଡ୍” ଇତ୍ୟାଦି; ତଥା “ଗୋବିନ୍ଦଲୋକର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ଗମନ”, “ବିୟୋଜନ କରି ଆକର୍ଷି ଏକତ୍ର କରିବା”, ଏବଂ “କୁଣ୍ଡ‑ମଣ୍ଡଳର ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କୁ (ନମସ୍କାର)” ପରି ପାଠ। ହୃଦୟାଦି କ୍ରମରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇ ଯେ ଜପଧ୍ୱନି ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ତାହାକୁ ‘ମନ୍ତ୍ର’ କୁହାଯାଏ; ପରେ ପୂରକ ଓ କୁମ୍ଭକ କରି ମୁଖ ଅଳ୍ପ ଖୋଲିବା ଉଚିତ।

Verse 36

सुषुम्णानुगतं नादस्वरूपन्तु तृतीयकं सप्तमे कारणे त्यागात्प्रशान्तविखरं लयः

ତୃତୀୟ (ଦଶା) ହେଉଛି ସୁଷୁମ୍ଣାରେ ଗତି କରୁଥିବା ନାଦସ୍ୱରୂପ ଅନ୍ତର୍ଧ୍ୱନି। ସପ୍ତମ କାରଣସ୍ତରରେ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଲୟ ହୁଏ—ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଅଶାନ୍ତି ଶମିତ ହୁଏ ଓ ବିଖରାଉ ଥମେ।

Verse 37

शक्तिनादोर्ध्वसञ्चारस्तच्छक्तिविखरं मतं प्राणस्य निखिलस्यापि शक्तिप्रमेयवर्जितं

ଶକ୍ତି-ନାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଊର୍ଧ୍ୱସଞ୍ଚାରକୁ ସେହି ଶକ୍ତିର ‘ଶିଖର/ବିଖର’ ବୋଲି ମନାଯାଇଛି। ଏବଂ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିର କୌଣସି ପ୍ରମେୟ-ମାପରୁ ମୁକ୍ତ।

Verse 38

तत्कालविखरं षष्ठं शक्त्यतीतञ्च सप्तमं तदेतद् योजनास्थानं विखरन्तत्त्वसञ्ज्ञकं

ଷଷ୍ଠଟି ‘ତତ୍କାଳ-ବିଖର’ ଏବଂ ସପ୍ତମଟି ‘ଶକ୍ତ୍ୟତୀତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା-ବିନ୍ୟାସ (ଯୋଜନା-ସ୍ଥାନ)କୁ ‘ବିଖରନ୍-ତତ୍ତ୍ୱ’ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ।

Verse 39

पूरकं कुम्भकं कृत्वा व्यादाय वदनं मनाक् शनैर् उदीरयन् मूलं कृत्वा शिष्यात्मनो लयं

ପୂରକ ଓ କୁମ୍ଭକ କରି, ମୁଖ ଅଳ୍ପ ଖୋଲି, ଧୀରେ ଧୀରେ ରେଚନ/ଉଦୀରଣ କରିବା ଉଚିତ। ‘ମୂଳ’କୁ ଆଧାର କରି ଶିଷ୍ୟର ଆତ୍ମଭାବର ଲୟ (ସମାଧିରେ ବିଲୟ) ସାଧନ କରାଯାଉ।

Verse 40

हकारे तडिदाकारे षडध्वजप्राणरूपिणि उकारं परतो नाभेर्वितस्तिं व्याप्य संस्थितं

ବିଦ୍ୟୁତ୍-ଆକାର ‘ହ’ ଅକ୍ଷରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଷଡଧ୍ୱରେ ଚଳିତ ପ୍ରାଣରୂପ ନିହିତ, ତାହାର ପରେ ନାଭିସ୍ଥାନେ ବିତସ୍ତି-ପ୍ରମାଣ ବ୍ୟାପିଥିବା ‘ଉ’ ଅକ୍ଷରକୁ ବିନ୍ୟାସ କର।

Verse 41

ततः परं मकारन्तु हृदयाच्चतुरङ्गुलं ओङ्कारं वाचकं विष्णोस्ततो ऽष्टाङ्गुलकण्ठकं

ତାପରେ ହୃଦୟରୁ ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ଉପରେ ‘ମ’ ଅକ୍ଷରକୁ ବିନ୍ୟାସ କର; ତଦନନ୍ତରେ ବିଷ୍ଣୁବାଚକ ‘ଓଁ’ କୁ ହୃଦୟରୁ ଆଠ ଅଙ୍ଗୁଳ ଉପରେ କଣ୍ଠସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାପନ କର।

Verse 42

चतुरङ्गुलतालुस्थं मकारं रुद्रवाचकं तद्वल्ललाटमध्यस्थं विन्दुमीश्वरवाचकं

ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ-ପ୍ରମାଣରେ ତାଳୁସ୍ଥ ‘ମ’ ଅକ୍ଷର ରୁଦ୍ରବାଚକ; ଏହିପରି ଲଲାଟମଧ୍ୟସ୍ଥ ବିନ୍ଦୁ ଈଶ୍ୱରବାଚକ।

Verse 43

नादं सदाशिवं देवं ब्रह्मरन्ध्रावसानकं शक्तिं च ब्रह्मरन्ध्रस्थां त्यजन्नित्यमनुक्रमात्

ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରରେ ଅବସାନ ପାଉଥିବା ସଦାଶିବ-ଦେବରୂପ ନାଦକୁ କ୍ରମେ ଧ୍ୟାନ କରି, ପରେ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରସ୍ଥ ଶକ୍ତି ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟକୁ ଅନୁକ୍ରମେ ତ୍ୟାଗ କରି—ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ କର।

Verse 44

दिव्यं पिपीलिकास्पर्शं तस्मिन्नेवानुभूय च द्वादशान्ते परे तत्त्वे परमानन्दलक्षणे

ସେଠାରେ ହିଁ ପିପୀଳିକା-ସ୍ପର୍ଶ ସଦୃଶ ଦିବ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶକୁ ଅନୁଭବ କରି, ସାଧକ ପରମାନନ୍ଦ-ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ପରତତ୍ତ୍ୱ ‘ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତ’କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 45

भावशून्ये मनो ऽतीते शिवे नित्यगुणोदये विलीय मानसे तस्मिन् शिष्यात्मानं विभावयेत्

ଯେତେବେଳେ ମନ ସମସ୍ତ ବିକଳ୍ପଶୂନ୍ୟ ହୋଇ, ମନଅତୀତ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଶୁଭଗୁଣୋଦୟ-ସ୍ୱରୂପ ଶିବରେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟକୁ ତାହାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଧ୍ୟାନ କରାଇବେ।

Verse 46

विमुञ्चन् सर्पिषो धारां ज्वालान्ते ऽपि परे शिवे योजनिकास्थिरत्वाय वौषडन्तशिवाणुना

ସେ ଘିଅର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧାରାକୁ ଜ୍ୱାଳାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରୁ; ଏବଂ ଏକ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ‘ବୌଷଟ୍’ଅନ୍ତ ଶିବମନ୍ତ୍ରରେ ସମାପନ କରୁ।

Verse 47

वौषडन्तशिवात्मनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः दत्वा पूर्णां विधानेन गुणापदानमचरेत् ॐ हां आत्मने सर्वज्ञो भव स्वाहा ॐ हां आत्मने परितृप्तो भव स्वाहा ॐ ह्रूं आत्मने अनादिबोधो भव स्वाहा ॐ हौं आत्मने स्वतन्त्रो भव स्वाहा ॐ हौं आत्मनलुप्तशक्तिर्भव स्वाहा ॐ हः आत्मने अनन्तशक्तिर्भवस्वाहाइत्थं षड्गुणमात्मानं गृहीत्वा परमाक्षरात्

ବିଧିଅନୁସାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଦେଇ ଗୁଣାପଦାନ (ଷଡ୍ଗୁଣ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା) କରିବ—“ଓଂ ହାଂ ଆତ୍ମନେ ସର୍ବଜ୍ଞୋ ଭବ ସ୍ୱାହା।” “ଓଂ ହାଂ ଆତ୍ମନେ ପରିତୃପ୍ତୋ ଭବ ସ୍ୱାହା।” “ଓଂ ହ୍ରୂଂ ଆତ୍ମନେ ଅନାଦିବୋଧୋ ଭବ ସ୍ୱାହା।” “ଓଂ ହୌଂ ଆତ୍ମନେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରୋ ଭବ ସ୍ୱାହା।” “ଓଂ ହୌଂ ଆତ୍ମନେ ଅଲୁପ୍ତଶକ୍ତିର୍ଭବ ସ୍ୱାହା।” “ଓଂ ହଃ ଆତ୍ମନେ ଅନନ୍ତଶକ୍ତିର୍ଭବ ସ୍ୱାହା।” ଏଭଳି ଷଡ୍ଗୁଣଯୁକ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ପରମାକ୍ଷରରୁ ଅଗ୍ରସର ହେବ।

Verse 48

विधिना भावनोपेतः शिष्यदेहे नियोजयेत् तीव्राणुशक्तिसम्पातजनितश्रमशान्तये

ବିଧିଅନୁସାରେ ଯଥାଯଥ ଭାବନାସହିତ, ତୀବ୍ର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶକ୍ତିର ସମ୍ପାତରୁ ଜନିତ ଶ୍ରମକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ତାହାକୁ ଶିଷ୍ୟର ଦେହରେ ନିଯୋଜନ କରିବ।

Verse 49

शिष्यमूर्धनि विन्यस्येदर्घ्यादमृतविन्दुकं प्रणमय्येशकुम्भादीन् शिवाद्दक्षिणमण्डले

ଅର୍ଘ୍ୟଜଳରୁ ନିଆ ‘ଅମୃତ’ର ଏକ ବିନ୍ଦୁ ଶିଷ୍ୟର ମୂର୍ଧାରେ ରଖି, ପରେ ମଣ୍ଡଳରେ ଶିବଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ଈଶ, କୁମ୍ଭାଦି ଆଦିଙ୍କୁ ଶିଷ୍ୟଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣାମ କରାଇବ।

Verse 50

सौम्यवक्त्रं व्यवस्थाप्य शिष्यं दक्षिणमात्मनः त्वयैवानुगृहीतो ऽयं मूर्तिमास्थाय मामकीं

ସୌମ୍ୟ ମୁଖଭାବରେ ଶିଷ୍ୟକୁ ନିଜ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସାଇ ଜାଣ—ଏହିଜଣ କେବଳ ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଅନୁଗୃହୀତ; ମୋର ମୂର୍ତ୍ତି (ସନ୍ନିଧି) ଧାରଣ କରିଛି।

Verse 51

देवे वह्नौ गुरौ तस्माद्भक्तिं चाप्यस्य वर्धय इति विज्ञाप्य देवेशं प्रणम्य च गुरुः स्वयं

ଏହେତୁ ଦେବ, ବହ୍ନି (ଅଗ୍ନି) ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ତାହାର ଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ବଢ଼ାଇଦିଅ—ଏଭଳି ଦେବେଶଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରି ଗୁରୁ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 52

ं हुं आत्मन्निति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हौं आत्मन्निति घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हैं आत्मन्निति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिवदक्षिणमण्डले इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भक्तिं नाथास्य वर्धयेति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः श्रेयस्तवास्त्विति ब्रूयादाशिषं शिष्यमादरात् ततः परमया भक्त्या दत्वा देवे ऽष्टपुष्पिकां पुत्रकं शिवकुम्भेन संस्नाप्य विसृजेन्मखं

(ପାଠଭେଦ) କେଉଁଠି ‘ṃ huṃ ଆତ୍ମନ୍’; କେଉଁଠି ‘oṃ hauṃ ଆତ୍ମନ୍’; ଆଉ କେଉଁଠି ‘oṃ haiṃ ଆତ୍ମନ୍’ ଅଛି। କିଛି ପାଠରେ ‘ଶିବଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ମଣ୍ଡଳରେ’ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି; ଆଉ କିଛିରେ ‘ଏହି ନାଥଙ୍କ ଭକ୍ତି ମୁଁ ବଢ଼ାଏ’ ଅଛି। ତାପରେ ଶିଷ୍ୟକୁ ଆଦରରେ ‘ତୁମର ଶ୍ରେୟ ହେଉ’ ବୋଲି ଆଶୀର୍ବାଦ କହିବ। ପରେ ପରମ ଭକ୍ତିରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟପୁଷ୍ପିକା ଅର୍ପଣ କରି, ଶିଷ୍ୟ-ପୁତ୍ରକକୁ ଶିବକୁମ୍ଭରେ ସ୍ନାନ କରାଇ, ମଖ (ଯଜ୍ଞବିଧି)କୁ ବିସର୍ଜନ/ସମାପନ କରିବ।