Adhyaya 50
Chapter 50 — देवीप्रतिमालक्षणकथनं (Devi-Pratimā-Lakṣaṇa: Characteristics of the Goddess Image)
ଅଗ୍ନିଦେବ ସାଧାରଣ ପ୍ରତିମା-ଲକ୍ଷଣରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ବାସ୍ତୁ–ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଳ୍ପର ପରିଧିରେ ଦେବୀ-ପ୍ରତିମାର ପ୍ରାୟୋଗିକ ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଚଣ୍ଡୀ/ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ଆୟୁଧସମୂହ ଓ ଭୁଜାସଂଖ୍ୟା—କୁଡ଼ି, ଅଠର, ଷୋଳ, ଦଶ, ଆଠ ଭୁଜାର ରୂପ—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇ, ନବପଦ୍ମ (ନଅ କମଳ) ମଣ୍ଡଳରେ ତତ୍ତ୍ୱକ୍ରମାନୁସାରେ ନ୍ୟାସ/ସ୍ଥାପନ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ରୁଦ୍ରଚଣ୍ଡା ଆଦି ଉଗ୍ରରୂପର ନାମ, ବର୍ଣ୍ଣଭେଦ, ଗତିଭେଦ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ (ସନ୍ତାନ, ସମୃଦ୍ଧି ଇତ୍ୟାଦି) ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଗଙ୍ଗା (ଜାହ୍ନବୀ), ଯମୁନା, ମାତୃକାସଦୃଶ ଶକ୍ତିମାନେ ପରି ଉପଦେବତାଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ବିନାୟକଙ୍କ ପ୍ରମାଣ—ବିଶେଷକରି ଶୁଣ୍ଡର ଲମ୍ବ ଅଙ୍ଗୁଳରେ ଓ କଳା/ନାଡ଼ୀ ମାନ—ସ୍କନ୍ଦ ଆଦିଙ୍କ ରୂପଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଚାମୁଣ୍ଡା ଭେଦ, ଭୈରବୀ, ଅମ୍ବାଷ୍ଟକ, ଘଣ୍ଟାକର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ରକ୍ଷାଦେବଗଣଙ୍କୁ ଯୋଡ଼ି, ନିଖୁତ ରୂପନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ରକ୍ଷା, ସିଦ୍ଧି ଓ ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नाम ऊनपञ्चाशो ऽध्यायः अथ पञ्चाशोध्यायः देवीप्रतिमालक्षणकथनं भगवानुवाच चण्डी विंशतिबाहुः स्याद्बिभ्रती दक्षिणैः करः शूलासिशक्तिचक्राणि पाशं खेटायुधाभयं
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ ‘ପ୍ରତିମାଲକ୍ଷଣ’ ନାମକ ଉନପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ—ଦେବୀ ପ୍ରତିମାର ଲକ୍ଷଣବର୍ଣ୍ଣନ—ଆରମ୍ଭ। ଭଗବାନ କହିଲେ: ଚଣ୍ଡୀଙ୍କୁ ବିଂଶତି ବାହୁ ସହ ଚିତ୍ରିତ କର; ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତଗୁଡ଼ିକରେ ଶୂଳ, ଅସି, ଶକ୍ତି, ଚକ୍ର, ପାଶ, ଖେଟ (ଢାଳ), ଆୟୁଧ ଓ ଅଭୟମୁଦ୍ରା ଧାରଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 2
डमरुं शक्तिकां वामैर् नागपाशञ्च खेटकं कुठाङ्कुशचापांश् च घण्टाध्वजगदांस् तथा
ବାମ ହସ୍ତଗୁଡ଼ିକରେ ଡମରୁ ଓ ଶକ୍ତିକା; ନାଗପାଶ ଓ ଖେଟକ (ଢାଳ); କୁଠାର, ଅଙ୍କୁଶ ଓ ଧନୁ-ବାଣ; ଏବଂ ଘଣ୍ଟା, ଧ୍ୱଜ ଓ ଗଦା ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 3
आदर्शमुद्गरान् हस्तैश् चण्डी वा दशबाहुका तदधो महिषश्छिन्नमूर्धा पतितमस्तकः
ଅଥବା ଚଣ୍ଡୀଙ୍କୁ ଦଶବାହୁ ରୂପେ ଦେଖାଅ; ହସ୍ତରେ ଆଦର୍ଶ (ଦର୍ପଣ) ଓ ମୁଦ୍ଗର (ଗଦା) ଧାରଣ କରନ୍ତୁ। ତାଙ୍କ ତଳେ ମହିଷ (ମହିଷାସୁର) ଛିନ୍ନମୂର୍ଧା ହୋଇ, କଟା ମସ୍ତକ ପତିତ ଥିବା ଦେଖାଯାଉ।
Verse 4
चर्म चोत्तममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः शस्त्रोद्यतकरः क्रुद्धस्तद्ग्रीवासम्भवः पुमान् शूलहस्तो वमद्रक्तो रक्तस्रङ्मूर्धजेक्षणः
‘ଚର୍ମ ହିଁ ଉତ୍ତମ’—ଏପରି ଚିହ୍ନିତ ପୁସ୍ତକପାଠ ମିଳେ। (ସେ) ପୁରୁଷ କ୍ରୁଦ୍ଧ, ଶସ୍ତ୍ର ଉଦ୍ୟତ ହସ୍ତବାନ, ଗ୍ରୀବା-ପ୍ରଦେଶରୁ ଉଦ୍ଭୂତ; ଶୂଳହସ୍ତ, ରକ୍ତ ବମନକାରୀ, ରକ୍ତସ୍ରଜ୍ଧାରୀ, ଜଟାଧାରୀ ଓ ଉଗ୍ର ନେତ୍ରବାନ।
Verse 5
सिंहेनास्वाद्यमानस्तु पाशबद्धो गले भृशं याम्याङ्घ्य्राक्रान्तसिंहा च सव्याङ्घ्रिर्नीचगासुरे
ସେ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଚବାଯାଇ‑ଛିଣ୍ଡାଯାଏ, ଏବଂ ତାହାର ଗଳା ପାଶରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଭାବେ ବନ୍ଧା ଥାଏ। ଯମଲୋକରେ ପାଦତଳେ ସିଂହକୁ ଦବାଇ, ପାପୀକୁ ବାମ ପାଦର ଚାପରେ ନୀଚ ମଲିନ ଅଧଃସ୍ଥାନକୁ ଟାଣି ନେଇଯାଏ।
Verse 6
चण्डिकेयं त्रिनेत्रा च सशस्त्रा रिपुमर्दनी नवपद्मात्मके स्थाने पूज्या दुर्गा स्वमूर्तितः
ଚଣ୍ଡିକାସ୍ୱରୂପିଣୀ, ତ୍ରିନେତ୍ରା, ଶସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ ଓ ରିପୁମର୍ଦ୍ଦିନୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ନବପଦ୍ମ (ନଅ କମଳ) ଯନ୍ତ୍ରରୂପ ସ୍ଥାନରେ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି‑ଲକ୍ଷଣାନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 7
आदौ मध्ये तथेन्द्रादौ नवातत्त्वात्मभिः क्रमात् अष्टादशभुजैका तु दक्षे मुण्डं च खेटकं
ଆଦିରେ, ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର‑ସ୍ଥାନ ଆଦି ଦିଗ୍ସ୍ଥାନରେ ତାଙ୍କୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ନବତତ୍ତ୍ୱାତ୍ମିକା ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଗୋଟିଏ ରୂପ ଅଷ୍ଟାଦଶଭୁଜା; ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତମାନେ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଖେଟକ (ଢାଳ) ଧାରଣ କରେ।
Verse 8
आदर्शतर्जनीचापं ध्वजं डमरुकं तथा पाशं वामे बिभ्रती च शक्तिमुद्गरशूलकं
ତାଙ୍କର ବାମ ହସ୍ତମାନେ ଦର୍ପଣ, ତର୍ଜନୀ‑ମୁଦ୍ରା, ଧନୁ, ଧ୍ୱଜ, ଡମରୁ ଏବଂ ପାଶ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଶକ୍ତି (ଭାଲ), ମୁଦ୍ଗର (ଗଦା) ଓ ଶୂଳ ମଧ୍ୟ ଧରନ୍ତି।
Verse 9
वज्रखड्गाङ्कुशशरान् चक्रन्देवी शलाकया एतैर् एवायुधैर् युक्ता शेषाः षोडशबहुकाः
ଦେବୀ ବଜ୍ର, ଖଡ୍ଗ, ଅଙ୍କୁଶ, ଶର, ଚକ୍ର ଏବଂ ଶଲାକା (ସୂଚିସଦୃଶ ଦଣ୍ଡ) ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଆୟୁଧମାନେ ଯୁକ୍ତ ଅବଶିଷ୍ଟ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ଷୋଡଶଭୁଜା।
Verse 10
डमरुं तर्जनीं त्यक्त्वा रुद्रचण्डादयो नव रुद्रचण्डा प्रचण्डा च चण्डोग्रा चण्डनायिका
ଡମରୁ ଓ ତର୍ଜନୀ (ଭୟଦର୍ଶକ ତର୍ଜନୀ ଆଙ୍ଗୁଠି)କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ରୁଦ୍ରଚଣ୍ଡା ଆଦି ନବ ରୂପଙ୍କର ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ—ରୁଦ୍ରଚଣ୍ଡା, ପ୍ରଚଣ୍ଡା, ଚଣ୍ଡୋଗ୍ରା, ଚଣ୍ଡନାୟିକା ଇତ୍ୟାଦି।
Verse 11
चण्डा चण्दवती चैव चण्डरूपातिचण्डिका उग्रचण्डा च मध्यस्था रोचनाभारुणासिता
ସେ ଚଣ୍ଡା ଓ ଚଣ୍ଡବତୀ ମଧ୍ୟ; ଭୟଙ୍କର ରୂପବତୀ—ଅତିଚଣ୍ଡିକା; ଉଗ୍ରଚଣ୍ଡା; ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଧାରଣ-କେନ୍ଦ୍ର—ମଧ୍ୟସ୍ଥା; ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମୟୀ ରୋଚନା, ଭାରବାହିନୀ ଭାରୁଣା, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା ଅସିତା।
Verse 12
नीला शुक्ला धूम्रिका च पीता श्वेता च सिंहगाः महिषोथ पुमान् शस्त्री तत्कचग्रहमुष्टिकाः
ନୀଳ, ଶୁକ୍ଲ, ଧୂମ୍ରିକା, ପୀତ ଓ ଧବଳ—ଏଗୁଡ଼ିକ ‘ସିଂହଗାମୀ’ ପ୍ରକାର; ଏହିପରି ‘ମହିଷଗାମୀ’ ପ୍ରକାର, ‘ପୁମାନ୍’ (ପୁରୁଷ) ପ୍ରକାର, ‘ଶସ୍ତ୍ରୀ’ (ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ) ପ୍ରକାର, ଏବଂ କେଶ ଧରି ମୁଷ୍ଟି-ପ୍ରହାର କରୁଥିବା ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ପ୍ରକାରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 13
आलीढा नव दुर्गाः स्युः स्थाप्याः पुत्रादिवृद्धये तथा गौरी च चण्डिकाद्या कुण्ड्यक्षररदाग्निधृक्
ଆଲୀଢ ଭଙ୍ଗୀରେ ନବ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ପୁତ୍ରାଦି ବୃଦ୍ଧି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଗୌରୀ ଓ ଚଣ୍ଡିକା ଆଦି ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ମଧ୍ୟ—କୁଣ୍ଡ୍ୟ-ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅକ୍ଷର (ମନ୍ତ୍ର), ଦନ୍ତ/ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଓ ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି ଧାରଣକାରୀ ଭାବେ।
Verse 14
सैव रम्भा वने सिद्धाग्निहीना ललिता तथा स्कन्धमूर्धकरा वामे द्वितीये धृतदर्पणा
ସେଇ ଦେବୀ ରମ୍ଭା; ବନରେ ସେ ସିଦ୍ଧା ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେ ଅଗ୍ନିହୀନା ଓ ଲଲିତା ମଧ୍ୟ। ବାମ ପକ୍ଷର ଦ୍ୱିତୀୟ ହାତରେ ସେ ସ୍କନ୍ଧଙ୍କ ମସ୍ତକର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି ଦର୍ପଣ ମଧ୍ୟ ଧରନ୍ତି।
Verse 15
नवतत्वादिभिरिर्ति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः शालासु नव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः याम्ये फलाञ्जलिहस्ता सौभाग्या तत्र चोर्ध्विका लक्ष्मीर्याम्यकराम्भोजा वामे श्रीफलसंयुता
ଦକ୍ଷିଣ (ୟାମ୍ୟ) ଦକ୍ଷିଣହସ୍ତରେ ଫଳାଞ୍ଜଳି ଧାରଣ କରୁଥିବା ‘ସୌଭାଗ୍ୟା’କୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ଉପରେ ‘ଲକ୍ଷ୍ମୀ’ଙ୍କୁ ଚିତ୍ରଣ କରିବା—ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ପଦ୍ମହସ୍ତ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖ, ବାମହସ୍ତରେ ଶ୍ରୀଫଳ (ନଡ଼ିଆ); କିଛି ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ପାଠଭେଦ ଚିହ୍ନିତ।
Verse 16
पुस्ताक्षमालिकाहस्ता वीणाहस्ता सरस्वती कुम्भाब्जहस्ता श्वेताभा मकरोपरि जाह्नवी
ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ହସ୍ତରେ ପୁସ୍ତକ ଓ ଅକ୍ଷମାଳା ଅଛି, ଏବଂ ସେ ବୀଣା ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) କୁମ୍ଭ ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣା ଏବଂ ମକରାରୂଢ଼ା।
Verse 17
कूर्मगा यमुना कुम्भकरा श्यामा च पूज्यते सवीणस्तुम्बुरुः शुक्लः शूली मात्रग्रतो वृषे
କୂର୍ମଗା, ଯମୁନା, କୁମ୍ଭକରା ଏବଂ ଶ୍ୟାମା—ଏମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବୀଣାଧାରୀ ତୁମ୍ବୁରୁ, ତଥା ଶୁକ୍ଲ, ଶୂଲୀ (ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ) ଓ ମାତୃଗ୍ରତ—ହେ ବୃଷଧ୍ୱଜ (ଶିବ), ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ।
Verse 18
गौरी चतुर्मुखी ब्राह्मी अक्षमालासुरान्विता कुण्डक्षपात्रिणी वामे हंसगा शाङ्करी सिता
ସେ ଗୌରୀ—ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବ୍ରାହ୍ମୀ—ଅକ୍ଷମାଳା ଧାରଣ କରି ଦିବ୍ୟ ଗଣମାନଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି। ବାମହସ୍ତରେ ଜଳକୁଣ୍ଡ/କଳଶ ଓ ଭିକ୍ଷାପାତ୍ର; ସେ ହଂସାରୂଢ଼ା, ଶାଙ୍କରୀ ଏବଂ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣା।
Verse 19
शरचापौ दक्षिणे ऽस्या वामे चक्रं धनुर्वृषे कौमारी शिखिगा रक्ता शक्तिहस्ता द्विबाहुका
ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶର ଓ ଚାପ; ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚକ୍ର ଓ ବୃଷ (ବଳଦ) ଅଛି। ହେ ବୃଷଧ୍ୱଜ, ଏହି କୌମାରୀ—ମୟୂରାରୂଢ଼ା, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣା, ଶକ୍ତି (ଭାଲ) ଧାରଣକାରିଣୀ, ଦ୍ୱିବାହୁକା।
Verse 20
चक्रशङ्खधरा सव्ये वामे लक्ष्मीर्गदाब्जधृक् दण्डशङ्खासि गदया वाराहो महिषस्थिता
ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚକ୍ର ଓ ଶଙ୍ଖ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଧରନ୍ତି। ଦଣ୍ଡ, ଶଙ୍ଖ, ଖଡ୍ଗ ଓ ଗଦାଯୁକ୍ତ ବରାହଙ୍କୁ ମହିଷ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଭାବେ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ।
Verse 21
ऐन्द्री वामे वज्रहस्ता सहस्राक्षी तु सिद्धये चामुण्डा कोटराघ्नी स्यान्निर्मांसा तु त्रिलोचना
ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଐନ୍ଦ୍ରୀ—ହାତରେ ବଜ୍ରଧାରିଣୀ, ସହସ୍ରାକ୍ଷୀ—ସିଦ୍ଧିଲାଭ ପାଇଁ। ଏବଂ ଚାମୁଣ୍ଡା କୋଟରାଘ୍ନୀ, ନିର୍ମାଂସା ଓ ତ୍ରିଲୋଚନା ହେବା ଉଚିତ।
Verse 22
निर्मांसा अस्थिसारा वा ऊर्ध्वकेशी कृशोदरी द्वीपचर्मधरा वामे कपालं पट्टिशङ्करे
ସେ ନିର୍ମାଂସା କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିସାରା; ଊର୍ଧ୍ୱକେଶୀ ଓ କୃଶୋଦରୀ ହେବେ। ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମ ଧାରଣ କରି, ବାମ ହାତରେ କପାଳପାତ୍ର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ପଟ୍ଟିଶ (ଯୁଦ୍ଧକୁହାଡ଼) ଧରିବେ।
Verse 23
शूलं कर्त्री दक्षणे ऽस्याः शवारूढास्थितभूषणा विनायको नराकारो वृहत्कुक्षिर्गजाननः
ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ଶୂଳ ଓ କର୍ତ୍ତ୍ରୀ ରହିବ। ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଶବ ଉପରେ ଆରୂଢ଼ (କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡାୟମାନ) ଭାବେ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ। ବିନାୟକ ନରାକାର, ବୃହତ୍ କୁକ୍ଷି ଓ ଗଜାନନ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 24
वृहच्छुण्डो ह्य् उपवीतो मुखं सप्तकलं भवेत् विस्ताराद्दैर्घ्यतचैव शुण्डं षट्त्रिंशदङ्गुलं
ବିମ୍ବରେ ବୃହତ୍ ଶୁଣ୍ଡ ଥିବା ଉଚିତ ଏବଂ ଉପବୀତରେ ବିଭୂଷିତ ହେବ। ମୁଖର ପ୍ରମାଣ ସପ୍ତ କଳା କୁହାଯାଇଛି। ବିସ୍ତାର ଅନୁସାରେ ଶୁଣ୍ଡର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଛତ୍ତିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ହେବ।
Verse 25
कला द्वादश नाडी तु ग्रीवा सार्धकलोच्छ्रिता षट्त्रिंशदङ्गुलं कण्ठं गुह्यमध्यर्धमङ्गुलं
ବାର କଳା ମିଶି ଗୋଟିଏ ନାଡୀ ହୁଏ। ଗ୍ରୀବାର ଉଚ୍ଚତା ଦେଢ଼ କଳା। କଣ୍ଠର ପରିମାଣ ଛତ୍ତିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ। ଗୁହ୍ୟ-ମଧ୍ୟ ଅର୍ଧ ଅଙ୍ଗୁଳ।
Verse 26
मकरेद्धरि जाह्नवीति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तत्रयकपाठः वामे वज्रमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शङ्खारि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नाभिरूरू द्वादशञ्च जङ्घे पादे तु दक्षिणे स्वदन्तं परशुं वामे लड्डुकञ्चोत्पलं शये
କିଛି ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠାନୁସାରେ—“ମକରଧର ଓ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ଧାରଣକାରୀ।” ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନିତ ସାକ୍ଷ୍ୟରେ—“ବାମ ହାତରେ ବଜ୍ର।” ଆଉ ଗୋଟିଏ ପାଠରେ—“ଶଙ୍ଖଧାରୀ।” ନାଭି ଓ ଊରୁରେ ବାରଟି ଚିହ୍ନ; ଜଂଘା ଓ ଦକ୍ଷିଣ ପାଦରେ ମଧ୍ୟ। ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ସ୍ୱଦନ୍ତ, ବାମେ ପରଶୁ; ଶୟନେ ଲଡ୍ଡୁକ/ମୋଦକ ଓ ପଦ୍ମ।
Verse 27
सुमुखी च विडालाक्षी पार्श्वे स्कन्दो मयूरगः स्वामी शाखो विशाखश् च द्विभुजो बालरूपधृक्
ଏବଂ ସୁମୁଖୀ ଓ ବିଡାଳାକ୍ଷୀ (ଅଛନ୍ତି)। ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମୟୂରାରୂଢ ସ୍କନ୍ଦ ଦଣ୍ଡାୟମାନ—ସ୍ୱାମୀ, ଶାଖ, ବିଶାଖ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଦ୍ୱିଭୁଜ, ବାଳରୂପଧାରୀ।
Verse 28
दक्षे शक्तिः कुक्कुटोथ एकवक्त्रोथ षण्मुखः षड्भुजो वा द्वादशभिर्ग्रामेरण्ये द्विबाहुकः
ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱ/ହାତରେ ଶକ୍ତି (ବର୍ଛା) ଅଛି। ସେ କୁକ୍କୁଟ-ଚିହ୍ନିତ। ସେ ଏକମୁଖ କିମ୍ବା ଷଣ୍ମୁଖ ହୋଇପାରେ। ସେ ଷଡ୍ଭୁଜ କିମ୍ବା ଦ୍ୱାଦଶଭୁଜ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ। ଗ୍ରାମେ ଓ ରଣେ ସେ ଦ୍ୱିବାହୁ।
Verse 29
शक्तीषुपाशनिस्त्रिंशतोत्रदोस्तर्जनीयुतः शक्त्या दाक्षिणहस्तेषु षट्सु वामे करे तथा
ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତି, ଇଷୁ (ବାଣ), ପାଶ, ବଜ୍ର, ଖଡ୍ଗ ଓ ଢାଳ ସହିତ, ତର୍ଜନୀ-ଯୁକ୍ତ (ସୂଚକ ମୁଦ୍ରା) ରୂପେ ଚିତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଆୟୁଧ ଛଅ ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ରଖିବା; ଏବଂ ବାମ ହାତଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି, ଶକ୍ତି ସହ।
Verse 30
शिखिपिच्छन्धनुः खेटं पताकाभयकुक्कुटे कपालकर्तरीशूलपाशभृद्याम्यसौम्ययोः
ମୟୂରପିଚ୍ଛ-ଶିଖା, ଧନୁ, ଖେଟ (ଢାଳ), ପତାକା, ଅଭୟମୁଦ୍ରା ଓ କୁକ୍କୁଟ-ଚିହ୍ନ; ତଥା କପାଳ, କର୍ତ୍ତରୀ, ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ପାଶ—ଏହିସବୁ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ସୌମ୍ୟ (ଶାନ୍ତ) ରୂପର ଧାରିତ ଲକ୍ଷଣ।
Verse 31
गजचर्मभृदूर्ध्वास्यपादा स्यात् रुद्रचर्चिका सैव चाष्टभुजा देवी शिरोडमरुकान्विता
ରୁଦ୍ରଚର୍ଚ୍ଚିକାଙ୍କୁ ଗଜଚର୍ମଧାରିଣୀ, ମୁଖ ଓ ପାଦ ଊର୍ଧ୍ୱମୁଖ ଥିବା ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ସେଇ ଦେବୀ ଅଷ୍ଟଭୁଜା ଏବଂ ଶିରେ ଡମରୁ-ଅଲଙ୍କୃତ।
Verse 32
तेन सा रुद्रचामुण्डा नाटेश्वर्यथ नृत्यती इयमेव महालक्ष्मीरुपविष्टा चतुर्मुखी
ସେହି ପ୍ରକାର (ଧ୍ୟାନବିଧି) ଦ୍ୱାରା ସେ ରୁଦ୍ର-ଚାମୁଣ୍ଡା ନାଟେଶ୍ୱରୀ ରୂପେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି; ସେଇ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ—ଉପବିଷ୍ଟା ଓ ଚତୁର୍ମୁଖୀ।
Verse 33
नृवाजिमहिषेभांश् च खादन्ती च करे स्थितान् दशबाहुस्त्रिनेत्रा च शस्त्रासिडमरुत्रिकं
ସେ ମନୁଷ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା, ମହିଷ ଓ ହାତୀ—ହାତରେ ଧରା—ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିବା ରୂପେ ଦର୍ଶିତ; ସେ ଦଶଭୁଜା, ତ୍ରିନେତ୍ରା, ଶସ୍ତ୍ର, ଖଡ୍ଗ ଓ ଡମରୁ-ତ୍ରୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 34
बिभ्रती दक्षिणे हस्ते वामे घण्टां च खेटकं खट्वाङ्गं च त्रिशूलञ्च सिद्धचामुण्डकाह्वया
ସିଦ୍ଧ-ଚାମୁଣ୍ଡା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେ ଦେବୀ ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତରେ (ଏବଂ) ବାମ ହସ୍ତରେ ଘଣ୍ଟା ଓ ଖେଟ (ଢାଳ) ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସହିତ ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ ଓ ତ୍ରିଶୂଳ ମଧ୍ୟ ବହନ କରନ୍ତି।
Verse 35
सिद्धयोगेश्वरी देवी सर्वसिद्धप्रदायिका एतद्रूपा भवेदन्या पाशाङ्कुशयुतारुणा
ସିଦ୍ଧଯୋଗେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରଦାନକାରିଣୀ। ଏହି ରୂପର ଅନ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତି ଅରୁଣବର୍ଣ୍ଣା ହୋଇ ପାଶ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଧାରଣ କରୁ।
Verse 36
भैरवी रूपविद्या तु भुजैर् द्वादशभिर्युता एताः श्मशानजा रौद्रा अम्बाष्टकमिदं स्मृतं
ଭୈରବୀ ‘ରୂପବିଦ୍ୟା’ ଅଟେ; ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ଭୁଜାଯୁକ୍ତା। ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ମଶାନଜ ଓ ରୌଦ୍ର—ଏହାକୁ ‘ଅମ୍ବାଷ୍ଟକ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
Verse 37
आद्याष्टकमिदमिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः क्षमा शिवावृता वृद्धा द्विभुजा विवृतानना दन्तुरा क्षेमकरी स्याद्भूमौ जानुकरा स्थिता
‘ଆଦ୍ୟାଷ୍ଟକ’ ପାଠାନୁସାରେ—କ୍ଷମା ଦେବୀ ଶିବାବୃତା, ବୃଦ୍ଧା, ଦ୍ୱିଭୁଜା, ବିବୃତାନନା ଓ ଦନ୍ତୁରା। ସେ କ୍ଷେମକାରିଣୀ; ଭୂମିରେ ଦାଁଡ଼ି ହାତ ଦୁଇଟି ଜାନୁ ଉପରେ ରଖିଥାନ୍ତି।
Verse 38
यक्षिण्यस्तब्धदीर्घाक्षाः शाकिन्यो वक्रदृष्टयः पिङ्गाक्षाः स्युर्महारम्या रूपिण्योप्सरसः सदा
ଯକ୍ଷିଣୀମାନେ ସ୍ତବ୍ଧ ଓ ଦୀର୍ଘନେତ୍ରା; ଶାକିଣୀମାନେ ବକ୍ରଦୃଷ୍ଟିଯୁକ୍ତା। ପିଙ୍ଗାକ୍ଷୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମଣୀୟ, ଏବଂ ରୂପିଣୀମାନେ ସଦା ଅପ୍ସରାସଦୃଶ ରୂପବତୀ।
Verse 39
साक्षमाली त्रिशूली च नन्दीशो द्वारपालकः महाकालोसिमुण्डी स्याच्छूलखटकवांस् तथा
ସାକ୍ଷମାଳୀ ଓ ତ୍ରିଶୂଳୀ; ଦ୍ୱାରପାଳକ ନନ୍ଦୀଶ; ମହାକାଳ; ଏବଂ ଅସି-ମୁଣ୍ଡୀ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୂଳ ଓ ଖଟକ (ଦଣ୍ଡ) ଧାରଣକାରୀ ଭାବେ ଦର୍ଶନୀୟ।
Verse 40
कृशो भङ्गी च नृत्यन् वै कुष्माण्डस्थूलखर्ववान् गजगोकर्णवक्त्राद्या वीरभद्रादयो गणाः
ବୀରଭଦ୍ର ଆଦି ଗଣମାନେ ନାନାରୂପୀ—କେହି କୃଶ, କେହି ବାଙ୍କା ହୋଇ ନୃତ୍ୟରତ, କେହି କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ ସଦୃଶ ଉଦରବାନ, କେହି ଅତିସ୍ଥୂଳ, କେହି ଖର୍ବ; ଆଉ କେହିଙ୍କର ମୁଖ ହାତୀ କିମ୍ବା ଗୋ ସଦୃଶ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ସଦୃଶ କାନ ଇତ୍ୟାଦି।
Verse 41
घण्टाकर्णोष्टदशदोः पापरोगं विदारयन् वज्रासिदण्डचक्रेषुमुषलाङ्कुशमुद्गरान्
ଘଣ୍ଟାକର୍ଣ୍ଣ ଅଷ୍ଟାଦଶଭୁଜ; ସେ ପାପ ଓ ରୋଗକୁ ବିଦାରଣ କରି, ବଜ୍ର, ଖଡ୍ଗ, ଦଣ୍ଡ, ଚକ୍ର, ଇଷୁ (ବାଣ), ମୁଷଳ, ଅଙ୍କୁଶ ଓ ମୁଦ୍ଗର ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 42
दक्षिणे तर्जनीं खेटं शक्तिं मुण्डञ्च पाशकं चापं घण्टां कुठारञ्च द्वाभ्याञ्चैव त्रिशूलकं घण्टामालाकुलो देवो विस्फोटकविमर्दनः
ଦକ୍ଷିଣ (ହାତମାନେ) ତର୍ଜନୀ (ଆଜ୍ଞାସୂଚକ ମୁଦ୍ରା), ଖେଟ (ଢାଳ), ଶକ୍ତି, ମୁଣ୍ଡ, ପାଶ, ଚାପ, ଘଣ୍ଟା ଓ କୁଠାର; ଏବଂ ଦୁଇ ହାତରେ ତ୍ରିଶୂଳ। ଘଣ୍ଟାମାଳାରେ ଭୂଷିତ ଏହି ଦେବ ବିସ୍ଫୋଟକ (ଫୋଡା-ଫୁସି ରୋଗ)କୁ ଦମନ କରନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
It codifies Devī-pratimā-lakṣaṇa: arm-counts, weapon allocations, fierce and benign variants, and correct worship-placement—especially Durgā’s navapadma (nine-lotus) locus with ordered tattva-based arrangement.
By treating iconographic precision and maṇḍala placement as dharmic discipline: correct form enables stable presence (āveśa), protection, and siddhi, while aligning worship with order (ṛta) and puruṣārtha—prosperity and welfare supporting liberation-oriented practice.