Adhyaya 55
Chapter 55 — Piṇḍikā-lakṣaṇa-kathana (Defining Features of the Pedestal/Base for Icons)
ବାସ୍ତୁ–ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଳ୍ପ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର ବ୍ୟକ୍ତ–ଅବ୍ୟକ୍ତ ଚର୍ଚ୍ଚାରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ପ୍ରତିମା-ସ୍ଥାପନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶିଳ୍ପବିଧି କହନ୍ତି। ସେ ପିଣ୍ଡିକା (ଆଧାର/ପୀଠ)ର ଲକ୍ଷଣକୁ ଅନୁପାତ ନିୟମରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି—ଦୀର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରତିମା-ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ, ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ମେଖଲା-ବନ୍ଧ ଭାଗାଂଶ ମାପରେ। ପରେ ଭିତ୍ତି ଗଡ଼ାର ମାପ, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ସାନା ଢାଳ, ଏବଂ ପ୍ରାଣାଳ (ଜଳ-ନିଷ୍କାସନ) କେଉଁଠି ବାହାରିବ ତାହା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ଜଳ-ବ୍ୟବସ୍ଥାପନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଚିତା ରକ୍ଷା ହୁଏ ବୋଲି ଦେଖାନ୍ତି। ଷୋଡଶାଂଶ ପଦ୍ଧତିରେ ଉଚ୍ଚତାର ସ୍ତରବିଭାଗ ଓ ତଳ, ମଧ୍ୟ, କଣ୍ଠଭାଗର ଖଣ୍ଡବିଭାଗ ମାନକ ହୋଇଛି। ‘ସାଧାରଣ’ ପ୍ରତିମାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ; ଶ୍ରାଇନ/ଗର୍ଭଗୃହ ଦ୍ୱାରର ଅନୁପାତକୁ ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାରମାପ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି; ପ୍ରତିମା-ପ୍ରଭାରେ ଗଜ ଓ ବ୍ୟାଳକ ଅଳଙ୍କାର ମଧ୍ୟ କହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରତିମାମିତି—ପୁରୁଷ ଦେବତା ହରି/ବିଷ୍ଣୁ-ମାନ, ଦେବୀମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ମାନ—ଶୋଭା ଧର୍ମୀୟ ଆବଶ୍ୟକତା ବୋଲି ସ୍ଥାପିତ କରେ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये व्यक्ताव्यक्तलक्षणं नाम चतुःपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः अथ पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः पिण्डिकालक्षणकथनं भगवानुवाच अतः परंप्रवक्ष्यामि प्रतिमानान्तु पिण्डिकाम् दैर्घ्येण प्रतिमातुल्या तदर्धेन तु विस्तृता
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ ‘ବ୍ୟକ୍ତାବ୍ୟକ୍ତ-ଲକ୍ଷଣ’ ନାମକ ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ—ପିଣ୍ଡିକା-ଲକ୍ଷଣ କଥନ। ଭଗବାନ କହିଲେ: ‘ଏହାପରେ ମୁଁ ପ୍ରତିମାମାନଙ୍କର ପିଣ୍ଡିକା (ଆଧାର) ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଦୈର୍ଘ୍ୟରେ ପ୍ରତିମାସମାନ ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଥରେ ତାହାର ଅର୍ଧ ହେବ।’
Verse 2
उच्छ्रितायामतोर्धेन सुविस्तारार्धभागतः तृतीयेन तु वा तुल्यं तत्त्रिभागेण मेखला
ମେଖଲା (ବନ୍ଧ/ପଟ୍ଟି)ର ପରିମାଣ—ଉଚ୍ଚତା/ଦୈର୍ଘ୍ୟର ଅର୍ଧ ଏବଂ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରସ୍ଥର ଅର୍ଧ ହେବ; କିମ୍ବା ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ସମାନ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ—ଅର୍ଥାତ ସେହି ପରିମାଣକୁ ତିନି ଭାଗ କରି ମେଖଲା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଉ।
Verse 3
खातं च तत्प्रमाणं तु किञ्चिदुत्तरतो नतम् विस्तारस्य चतुर्थेन प्रणालस्य विनिर्गमः
ଖାତ (ଭିତ୍ତି ଖାଇ) ସେହି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପରିମାଣରେ ହେବ ଏବଂ ତାହାକୁ ଅଳ୍ପ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଢାଳୁ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ପ୍ରଣାଳ (ଜଳ-ନିଷ୍କାସନ)ର ନିର୍ଗମ ବିସ୍ତାରର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଦୂରତାରେ ହେବ।
Verse 4
समूलस्य विस्तारमग्रे कुर्यात्तदर्धतः विस्तारस्य तृतीयेन तोयमार्गन्तु कारयेत्
ଆଗଭାଗରେ ମୂଳ ଆଧାରର ବିସ୍ତାରକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରଖିବା ଉଚିତ; ପଛଭାଗରେ ତାହା ତାହାର ଅର୍ଧ ହେବ। ଏବଂ ଜଳମାର୍ଗ/ନାଳାର ପ୍ରସ୍ଥ ବିସ୍ତାରର ତୃତୀୟାଂଶ ଅନୁସାରେ କରାଯିବ।
Verse 5
पिण्डिकार्धेन वा तुल्यं दैर्घ्यमीशस्य कीर्तितम् ईशं वा तुल्यदीर्घञ्च ज्ञात्वा सूत्रं प्रकल्पयेत्
ଈଶ (ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତିମା)ର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପିଣ୍ଡିକା (ଆଧାର)ର ଅର୍ଧ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କିମ୍ବା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମାନ ସହ ସମଦୈର୍ଘ୍ୟ ଈଶ-ପ୍ରତିମା ଜାଣି, ସେହିଅନୁସାରେ ମାପ-ସୂତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 6
मांशेनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः त्रिभागेन तु बाहुल्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पिण्डिकार्धेन बाहुल्यमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दैर्घ्यं कुशस्येति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कुशम्बाहुल्यदीर्घञ्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः उच्छ्रायं पूर्ववत् कुर्याद्भागषोडशसङ्ख्यया अधः षट्कं द्विभागन्तु कण्ठं कुर्यात्त्रिभागकम्
ଉଚ୍ଚତାକୁ ପୂର୍ବବତ୍ ଷୋଳ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ତାହାରେ ତଳ ଭାଗ ଛଅ ଭାଗ, ମଧ୍ୟ ଭାଗ ଦୁଇ ଭାଗ, ଏବଂ କଣ୍ଠ (ଗଳା) ତିନି ଭାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 7
शेषास्त्वेकैकशः कार्याः प्रतिष्ठानिर्गमास् तथा पट्टिका पिण्डिका चेयं सामान्यप्रतिमासु च
ଅବଶିଷ୍ଟ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଏକେକ କରି କ୍ରମକ୍ରମେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-କ୍ରିୟା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନିର୍ଗମ/ଛିଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ପଟ୍ଟିକା ଓ ପିଣ୍ଡିକା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏହି ନିୟମ ସାଧାରଣ ପ୍ରତିମାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ।
Verse 8
प्रासादद्वारमानेन प्रतिमाद्वारमुच्यते गजव्यालकसंयुक्ता प्रभा स्यात् प्रतिमासु च
ପ୍ରାସାଦର ଦ୍ୱାର-ମାନ ଅନୁସାରେ ପ୍ରତିମା-ଗୃହର ଦ୍ୱାର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ପ୍ରତିମାମାନଙ୍କରେ ପ୍ରଭା (ଆଭାମଣ୍ଡଳ/ତୋରଣ) ଗଜ ଓ ବ୍ୟାଳକ ମୋଟିଫ୍ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ।
Verse 9
पिण्डिकापि यथाशोभं कर्तव्या सततं हरेः सर्वेषामेव देवानां शिष्णूक्तं मानमुच्यते देवीनामपि सर्वासां लक्ष्म्युक्तं मानमुच्यते
ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ପିଣ୍ଡିକା ମଧ୍ୟ ସଦା ଯଥାଶୋଭା ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶିଷ୍ଣୁ ପାଇଁ କୁହାଯାଇଥିବା ମାନ (ପ୍ରମାଣ) ହିଁ ଉଚିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପାଇଁ କୁହାଯାଇଥିବା ମାନ ହିଁ ଉଚିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Frequently Asked Questions
Icon-installation metrics: piṇḍikā length–breadth ratios, mekhalā fractional measures, a north-sloping foundation pit, and praṇāla outlet placement at one-fourth of the breadth—linking proportion with drainage and purity.
By treating measurement, orientation, and water-management as sacred duties within Pratiṣṭhā: correct form (rūpa), function (praṇāla/drainage), and beauty (śobha) become disciplined offerings that sustain dharma and support focused worship.
The chapter states that male deities follow the proportional standard associated with Śiṣṇu/Hari, while all goddesses follow the Lakṣmī standard, ensuring consistent iconometric harmony.