Kosha
The Lexicon
A lexicographic section providing synonyms, technical terminology, and word-lists essential for understanding Vedic and Puranic literature.
Adhyayas in Kosha
Adhyaya 360
Chapter 360 — अव्ययवर्गाः (Groups of Indeclinables)
ଏହି କୋଶ-ସ୍ତରୀୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଋଷି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସଂସ୍କୃତ ଅବ୍ୟୟମାନଙ୍କର ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅର୍ଥ-ମାନଚିତ୍ର ଦେଇଛନ୍ତି, ଯାହା ଆଲୋଚନା, ଯଜ୍ଞୀୟ ବାକ୍ୟ ଓ ବ୍ୟାକରଣୀୟ ନିଖୁତତାକୁ ସହାୟ କରେ। ଆରମ୍ଭ ‘ଆ’ ନିପାତରୁ—ତାହାର ଅର୍ଥ (ଅଂଶତ୍ୱ, ବ୍ୟାପ୍ତି, ସୀମା, ଧାତୁ-ଯୋଗଜନ୍ୟ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି) ଏବଂ ପ୍ରଗୃହ୍ୟ-ସ୍ୱଭାବ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ପରେ ନିନ୍ଦାସୂଚକ (କୁ, ଧିଗ୍), ସମୁଚ୍ଚୟ/ଯୋଗ (ଚ), ମଙ୍ଗଳବଚନ (ସ୍ୱସ୍ତି), ଅତିକ୍ରମ/ଅଧିକତା (ଅତି), ପ୍ରଶ୍ନ-ସନ୍ଦେହ (ସ୍ୱିତ୍, ନୁ, ନନୁ), ବିରୋଧ-ନିଶ୍ଚୟ (ତୁ, ହି, ଏବ, ବୈ) ଇତ୍ୟାଦି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ହୁଏ। କାଳ-କ୍ରମ ସୂଚକ (ଅଦ୍ୟ, ହ୍ୟଃ, ଶ୍ୱଃ, ତଦା, ଇଦାନୀମ୍, ସାମ୍ପ୍ରତମ୍), ସ୍ଥାନ-ଦିଗ (ପୁରସ୍ତାତ୍, ପ୍ରତୀଚ୍ୟାମ୍, ଅଗ୍ରତଃ), ପୁନରାବୃତ୍ତି/ବାରମ୍ବାରତା (ମୁହୁଃ, ଅସକୃତ୍, ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣମ୍), ଭାବୋଦ୍ଗାର (ହନ୍ତ, ହା, ଅହୋ) ମଧ୍ୟ ଗଠିତ। ସ୍ୱାହା, ବୌଷଟ୍, ବଷଟ୍, ସ୍ୱଧା ପରି ଯଜ୍ଞୋଦ୍ଗାର ଦେଖାଏ ଯେ ଭାଷାର କଣିକାଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ଲିଟର୍ଜିକାଲ୍ ପ୍ରୟୋଗରେ ଧର୍ମସେବା କରେ। ସାରକଥା, ଭୁକ୍ତି ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଧର୍ମାନୁଗତ ଶୁଦ୍ଧ ବାକ୍—ଉଭୟର ଆଧାର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ।
Adhyaya 361
Adhyāya 361 — अव्ययवर्गः (Avyaya-vargaḥ) — The Section on Indeclinables (Colophon/Closure)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଗ୍ନିପୁରାଣର କୋଶ-ଭାଗର ଅବ୍ୟୟବର୍ଗର ସମାପ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଆଗ୍ନେୟ ଶିକ୍ଷାପ୍ରବାହରେ ବ୍ୟାକରଣରେ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଅବ୍ୟୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବାକ୍ୟପ୍ରୟୋଗରେ ଅର୍ଥ-ପରିଚାଳନା ଦିଗକୁ ଗତି ଦେଖାଯାଏ। ସମାପନସୂତ୍ର ଏହି ପ୍ରାୟୋଗିକ ଏକକର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଜଣାଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଦ୍ୟା—ନାନାର୍ଥ (ବହୁଅର୍ଥୀ) ଶବ୍ଦର ବର୍ଗୀକରଣ—ପାଇଁ ସଂକ୍ରମଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ଶବ୍ଦଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରକାଶିତ ଉପଦେଶ ଭାବେ ରଖି, ଯଜ୍ଞକର୍ମ, ବ୍ୟବହାର/ନ୍ୟାୟ, ଓ ଶାସ୍ତ୍ରବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ଭାଷାସ୍ପଷ୍ଟତା ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ବୋଲି କୁହେ; ଏହା ଭୁକ୍ତିକୁ ଧର୍ମସହ ଯୋଡ଼ି ମୁକ୍ତିଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥନ କରେ।
Adhyaya 362
Bhūmi–Vana–Auṣadhi–Ādi Vargāḥ (भूमिवनौषध्यादिवर्गाः) — Lexical Groups on Earth, Settlements, Architecture, Forests, Materia Medica, and Fauna
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କୋଶ-ଶୈଳୀରେ ପର୍ୟାୟବର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଭୂମି ଓ ମାଟିର ଶବ୍ଦ, ପରେ ଲୋକ/ବିଶ୍ୱ, ଦିଗ-ଦେଶ ଏବଂ ପଥ/ମାର୍ଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପଦ ଆସେ। ତା’ପରେ ନଗର-ନିଗମ-ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନ ଓ ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା ପାଇଁ ନାମାବଳୀ—ନଗର, ବଜାର, ଗଲି-ରାସ୍ତା, ଦ୍ୱାର, ପ୍ରାକାର, ଦେଵାଳ, ସଭାମଣ୍ଡପ, ଗୃହ, ପ୍ରାସାଦ, ଦ୍ୱାର-ଉପକରଣ, ସିଢ଼ି ଓ ପରିଷ୍କାର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶବ୍ଦ—ଦିଆଯାଏ। ପରେ ପର୍ବତ, ବନ, ଉପବନ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରକୃତି-ବର୍ଗ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁର୍ବେଦୀୟ ନିଘଣ୍ଟୁ ଧାରାରେ ବୃକ୍ଷ, ଲତା, ଔଷଧି ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ-ପର୍ୟାୟ ରଙ୍ଗ/ଆକାର ଭେଦ ସହ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ବ୍ୟାଘ୍ର, ବରାହ, ନେଆଳ, ମକଡ଼ା, ପକ୍ଷୀ, ଭ୍ରମର ଇତ୍ୟାଦି ଓ ଢେର, ଦଳ, ଗୁଚ୍ଛ ପରି ସମୂହବାଚକ ଶବ୍ଦ ଯୋଗ ହୁଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦେଖାଏ—ଭାଷାର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଧର୍ମୋପକରଣ, ଯାହା ଚିକିତ୍ସା, ବାସ୍ତୁ ଓ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶାସନ ସହ ସମନ୍ୱୟ କରେ।
Adhyaya 363
Chapter 363: नृब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (Groups of terms for Men, Brahmins, Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
ଅଗ୍ନିଦେବ କୋଶକ୍ରମରେ ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର ଭୂମି/ବନ/ଔଷଧି ଭଳି ପରିବେଶୀୟ ବର୍ଗରୁ ସରି ମନୁଷ୍ୟକେନ୍ଦ୍ରିକ ବର୍ଗୀକରଣ ଦେଇଛନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ “ପୁରୁଷ”, “ସ୍ତ୍ରୀ”, “ବଧୂ”ର ପର୍ୟାୟ, ପରେ ସାମାଜିକ-ନୈତିକ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରକାର, ସପିଣ୍ଡ/ସନାଭ, ଗୋତ୍ର ଓ ଆତ୍ମୀୟ-ବଂଶ ବିଭାଗ, ଏବଂ ପତି–ପତ୍ନୀ ଯୁଗ୍ମ ପଦ ଆସେ। ତାପରେ ଗର୍ଭ ଓ ପ୍ରଜନନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପଦ, ଦେହାବସ୍ଥା ଓ ଅପାଙ୍ଗତା, ରୋଗନାମ—ବିଶେଷକରି କୁଷ୍ଠାଦି ଚର୍ମରୋଗ ଓ ଶ୍ୱାସ/କ୍ଷୟ ଭଳି ବ୍ୟାଧି—ଏବଂ ଶୁକ୍ର, ମାଂସ, ମେଦ, ଶିରା ଇତ୍ୟାଦି ଦେହଦ୍ରବ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପରେ ଅସ୍ଥି ଓ ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ, ବ୍ୟାକରଣିକ ଲିଙ୍ଗପ୍ରୟୋଗ ସୂଚନା, ଏବଂ କଟି-ଗୁହ୍ୟରୁ କାନ୍ଧ, ନଖ, ଗ୍ରୀବା-ପ୍ରଦେଶ, କେଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶରୀରାଂଶ ପଦାବଳୀ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଅଙ୍ଗୁଳ, ବିତସ୍ତି, ରତ୍ନି/ଅରତ୍ନି ମାପ, ଅଳଙ୍କାର-ବେଶଭୂଷା, ବସ୍ତ୍ର-ତନ୍ତୁ, ପରିମାଣ-ଆକାର-ରଚନା ରୂପଗୁଡ଼ିକ ସଂଗ୍ରହ କରି, ସଠିକ ନାମକରଣ ଦ୍ୱାରା ଲୋକିକ ବିଦ୍ୟାକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞାନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 364
Chapter 364 — ब्रह्मवर्गः (Brahmavarga: Lexical Classification of Brahminical/Ritual Terms)
କୋଶ ପଦ୍ଧତିର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପରିଭାଷା ମାଧ୍ୟମରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବେଦିକ ଯଜ୍ଞ-ସାକ୍ଷରତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ସାମାଜିକ-ଆଚାର ଭୂମିକା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ବଂଶ, ଅନ୍ୱବାୟ, ଗୋତ୍ର, କୁଳ/ଅଭିଜନ-ଅନ୍ୱୟ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ବଂଶ-ପରିଚୟ ଚିହ୍ନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, ପରେ ଅଧ୍ୱରରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର-ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା ଓ ଆଦେଷ୍ଟାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଅଧିକାରୀ ଭାବେ କହନ୍ତି। ତାପରେ ଯଜ୍ଞ ପରିବେଶ—ଯଜମାନ/ଯଷ୍ଟା, ସହଯାଜକ ଓ ସଭା ଭୂମିକା, ଏବଂ ଋତ୍ୱିଜ ତ୍ରୟ (ଅଧ୍ୱର୍ଯୁ, ଉଦ୍ଗାତା, ହୋତା)କୁ ଯଜୁଃ-ସାମ-ଋକ୍ ଦକ୍ଷତା ସହ ଯୋଡ଼ି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଯୂପର ଚଷାଳ, ବେଦୀର ଚତୁରସ୍ର, ଆମିକ୍ଷା, ପୃଷଦାଜ୍ୟ, ପରମାନ୍ନ, ଉପାକୃତ ପଶୁ ଆଦି ଉପକରଣ-ହବିଷ୍ୟର ପରିଭାଷା ଦେଇ ଅଭିଷେକ/ପ୍ରୋକ୍ଷଣ/ପୂଜାର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ନିୟମ-ବ୍ରତ ଭେଦ, କଳ୍ପ-ଅନୁକଳ୍ପ, ବିଧି-ବିବେକ, ଶ୍ରୁତି ଅଧ୍ୟୟନର ଉପାକରଣ, ତପସ୍ବୀ ପ୍ରକାର, ଏବଂ ଯମ (ନିତ୍ୟ ଦେହସଂଯମ) ବନାମ ନିୟମ (କେବେ କେବେ ବାହ୍ୟ ସହାୟ ଆଚରଣ)ର ପ୍ରାଯୁକ୍ତିକ ଭେଦ କହି ବ୍ରହ୍ମଭୂୟ/ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ/ବ୍ରହ୍ମସାୟୁଜ୍ୟରେ ଉପସଂହାର କରନ୍ତି।
Adhyaya 365
Chapter 365 — क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः (The Classes of Kṣatriyas, Vaiśyas, and Śūdras)
ଅଗ୍ନିଦେବ କୋଷ-କ୍ରମରେ ସମାଜ ଓ ପ୍ରଶାସନରେ ପ୍ରଚଳିତ ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି। ରାଜତ୍ୱର ଭେଦ—ରାଜନ୍ୟ, କ୍ଷତ୍ରିୟ/ବିରାଟ୍, ଅଧୀଶ୍ୱର; ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ, ସାର୍ବଭୌମ, ମଣ୍ଡଳେଶ୍ୱର—ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀ-ଅଧିକାରୀ ଯନ୍ତ୍ରଣା—ମନ୍ତ୍ରିନ୍, ଧୀ-ସଚିବ, ଅମାତ୍ୟ, ମହାମାତ୍ର—ବର୍ଣ୍ଣିତ; ନ୍ୟାୟ ଓ ରାଜସ୍ୱ ନିରୀକ୍ଷଣ ପଦ—ପ୍ରାଡ୍ୱିବାକ, ଅକ୍ଷଦର୍ଶକ, ଭୌରିକ, କନକାଧ୍ୟକ୍ଷ। ଅନ୍ତଃପୁର ପ୍ରଶାସନରେ ଅନ୍ତର୍ବଂଶିକ, ସୌବିଦଲ୍ଲ, କଞ୍ଚୁକିନ୍, ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଆଦି। ପରେ ନୀତିସଂଲଗ୍ନ ବିଷୟ—ଶତ୍ରୁ/ମିତ୍ର/ଉଦାସୀନ/ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହ, ଗୁପ୍ତଚର-ସୂଚକ, ତତ୍କାଳ/ବିଳମ୍ବିତ ଫଳ, ଦୃଶ୍ୟ/ଅଦୃଶ୍ୟ କାରଣ—ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ତା’ପରେ ଚିକିତ୍ସା ତକନିକୀ ନାମ, ବ୍ୟାକରଣର ଲିଙ୍ଗ-ସୂଚନା, ଧନୁର୍ବେଦ—କବଚ, ବ୍ୟୂହ-ଚକ୍ର-ଅନୀକ, ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଣନା, ଧନୁ-ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା-ଶର-ତୂଣୀର-ଖଡ୍ଗ-ପରଶୁ-ଛୁରୀ-ଶକ୍ତି-ଧ୍ୱଜ ଇତ୍ୟାଦି ଶସ୍ତ୍ରନାମ। ଶେଷରେ ବୈଶ୍ୟ ଜୀବିକା—କୃଷି, ସୁଦ, ବାଣିଜ୍ୟ—ମାପ-ତୋଳ ଓ ମୁଦ୍ରା, ଧାତୁ ଓ ରସ/ରସାୟନ, ଏବଂ ଶୂଦ୍ର/ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଶ୍ରେଣୀ-ବୃତ୍ତି ପଦାବଳୀ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମପାଳନ ପାଇଁ ସଠିକ୍ ଭାଷାର ଆବଶ୍ୟକତା ଦର୍ଶାଯାଏ।
Adhyaya 366
Chapter 366 — सामान्यनामलिङ्गानि (Common Noun-Forms and Their Grammatical Genders)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବୃତ୍ତିଗତ ଓ ସଂସ୍ଥାଗତ ପଦାବଳୀରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇ କୋଷ-ଶୈଳୀରେ ସାଧାରଣ ନାମ, ବିଶେଷଣ, ସେମାନଙ୍କର ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରୟୋଗ, ପର୍ୟାୟ ଓ ବ୍ୟବହାର-ମାନକକୁ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ସୁକୃତୀ, ପୁଣ୍ୟବାନ, ଧନ୍ୟ, ମହାଶୟ ପରି ଗୁଣ-ଶ୍ରେଷ୍ଠତା; ଯୋଗ୍ୟତା-ବିଦ୍ୟା; ଦାନ-ଔଦାର୍ୟ; ନାୟକ, ଅଧିପ ପରି ନେତୃତ୍ୱ-ଶବ୍ଦ ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ହୋଇଛି। ପରେ ଦୁଷ୍ଟତା, ବିଳମ୍ବ, ଅବିବେକୀ ତ୍ୱରା, ଆଳସ୍ୟ, ଉଦ୍ୟମ, ଲୋଭ, ବିନୟ, ସାହସ, ସଂୟମ, ବାଚାଳତା, ଅପକୀର୍ତ୍ତି, କ୍ରୂରତା, କପଟ, କଞ୍ଜୁସି, ଗର୍ବ ଓ ଶୁଭ ସ୍ୱଭାବ ପରି ନୈତିକ-ଆଚରଣ ଭିନ୍ନତା ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ସୌନ୍ଦର୍ୟ-ଶୂନ୍ୟତା, ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ସ୍ଥୂଳତା-କୃଶତା, ସମୀପ-ଦୂର, ବୃତ୍ତତା, ଉଚ୍ଚତା, ଧ୍ରୁବ-ନିତ୍ୟ-ସନାତନତା ଓ ପାଠ-ଦୋଷର ପଦ ମଧ୍ୟ ମିଳେ। ଅଭିଯୋଗ/ଅଭିଗ୍ରହ ପରି ପ୍ରୟୋଗିକ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ପ୍ରମାଣ-ଶବ୍ଦ—ଶବ୍ଦପ୍ରମାଣ, ଉପମାନ, ଅର୍ଥାପତ୍ତି, ପରାର୍ଥଧୀ, ଅଭାବଜ୍ଞାନ—ଦେଇ, ଶେଷରେ ମାନବବୋଧ ପାଇଁ ହରିଙ୍କୁ ‘ଅଲିଙ୍ଗ’ କହି ବ୍ୟାକରଣ-ଅର୍ଥ-ପ୍ରମାଣବିଦ୍ୟାକୁ ଧର୍ମାଧାରିତ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନପ୍ରଣାଳୀରେ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 367
Chapter 367 — नित्यनैमीत्तिकप्राकृतप्रलयाः (The Nitya, Naimittika, and Prākṛta Dissolutions)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଳୟତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚାରି ପ୍ରକାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରନ୍ତି—ନିତ୍ୟ (ଜୀବମାନଙ୍କର ନିରନ୍ତର ନାଶ), ନୈମିତ୍ତିକ (ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଳ୍ପାନ୍ତରେ ହେଉଥିବା ଆବର୍ତ୍ତ ପ୍ରଳୟ), ପ୍ରାକୃତ (ବିଶାଳ ଯୁଗଚକ୍ରାନ୍ତରେ ବିଶ୍ୱଲୟ), ଏବଂ ଆତ୍ୟନ୍ତିକ (ମୋକ୍ଷଜ୍ଞାନରେ ଆତ୍ମାର ପରମାତ୍ମାରେ ଲୟ)। ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟରେ ଦୀର୍ଘ ଅନାବୃଷ୍ଟି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସାତ କିରଣରେ ଜଳଶୋଷଣ, ସାତ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପର ଉଦ୍ଭବ, ସର୍ବତ୍ର ଦାହ, କାଳାଗ୍ନି-ରୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଉତ୍କର୍ଷ, ପାତାଳରୁ ସ୍ୱର୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦହନ ଓ ଜୀବମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ଲୋକଗମନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ବର୍ଷା ଅଗ୍ନିକୁ ଶାନ୍ତ କରେ, ବାୟୁ ମେଘକୁ ଛିଟାଇଦିଏ; ହରି ଶେଷ ଉପରେ ଏକାର୍ଣ୍ଣବରେ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କରି ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମାରୂପେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ପ୍ରାକୃତ ପ୍ରଳୟ ସାଂଖ୍ୟକ୍ରମେ—ପୃଥିବୀ ଜଳରେ, ଜଳ ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନି ବାୟୁରେ, ବାୟୁ ଆକାଶରେ, ଆକାଶ ଅହଂକାରରେ, ପରେ ମହତ୍ରେ ଓ ଶେଷେ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ; ଅନ୍ତେ ପ୍ରକୃତି-ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ନାମ-ବର୍ଣ୍ଣାତୀତ ପରମରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ବିକଳ୍ପ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।