Adhyaya 92
Chapter 92 — प्रतिष्ठाविधिकथनम् (Narration of the Consecration / Installation Procedure)
ଈଶ୍ୱର ଗୁହଙ୍କୁ ମନ୍ଦିର-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତି—ପୀଠ ହେଉଛି ଶକ୍ତି, ଲିଙ୍ଗ ହେଉଛି ଶିବ; ଶିବଙ୍କ ସୂକ୍ଷ୍ମ ‘ଶିବାଣୁ’ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଉଭୟର ସଂଯୋଗ ହୋଇ ଚୈତନ୍ୟ ଆହ୍ୱାନ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ମୂଳ। ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର, ବ୍ରହ୍ମଶିଳା (ଭିତ୍ତି ପଥର)ର ବିଶେଷ ଭୂମିକା, ଏବଂ ସ୍ଥାପନା, ସ୍ଥିତ-ସ୍ଥାପନା, ଉଦ୍ଧାର ପରେ ଉତ୍ଥାପନା (ପୁନଃସ୍ଥାପନ) ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଭୂମିର ପାଞ୍ଚବିଧ ପରୀକ୍ଷା, ବର୍ଣ୍ଣାନୁସାର ଭୂମିଗୁଣ, ଦିଗ-ପସନ୍ଦ, ଦୂଷିତ ଭୂମି ଶୋଧନ, ଏବଂ ଖନନ/ଗୋବାସ/ହଳଚାଷ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ ଭୂମି-ସଂସ୍କାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ମଣ୍ଡପକର୍ମ, ଅଘୋରାସ୍ତ୍ର-ରକ୍ଷା, ଶୁଭଦ୍ରବ୍ୟରେ ରେଖାଙ୍କନ, ଈଶାନ କୋଷ୍ଠରେ ଶିବପୂଜା, ଉପକରଣ ସଂସ୍କାର, ସୀମାଙ୍କନ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ସ୍ଥଳ-ପରିଗ୍ରହ କ୍ରମ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶଲ୍ୟଦୋଷ (ମାଟିତଳେ ହାନିକର ବସ୍ତୁ) ଚିହ୍ନଟ ପାଇଁ ଶକୁନ, ପଶୁଧ୍ୱନି ଓ ମାତୃକା ଅକ୍ଷରଗୋଷ୍ଠୀର ଦିଗ୍ବିନ୍ୟାସ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଶିଳା ଚୟନ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା (ନବଶିଳା ସହ), ସ୍ନାନ-ଅନୁଲେପନ, ଏବଂ ଶିବ-ବିଦ୍ୟା-ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ବିସ୍ତୃତ ତତ୍ତ୍ୱନ୍ୟାସ—ଦେବତା, ଲୋକପାଳ, ବୀଜ, କୁମ୍ଭ, ପ୍ରାକାର-ରକ୍ଷା, ହୋମ ଓ ଅସ୍ତ୍ରାହୁତି ସହ—ଦୋଷନିବାରଣ ଓ ବାସ୍ତୁଭୂମି-ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये नानामन्त्रादिकथनं नाम एकनवतितमो ऽध्यायः अथ द्विनवतितमो ऽध्यायः प्रतिष्ठाविधिकथनं ईश्वर उवाच प्रतिष्ठां सम्प्रवक्ष्यामि क्रमात् सङ्क्षेपतो गुह पीठं शक्तिं शिवो लिङ्गं तद्योगः सा शिवाणुभिः
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଆଗ୍ନେୟରେ “ନାନାମନ୍ତ୍ରାଦିକଥନ” ନାମକ ଏକାନବତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ଦ୍ୱିନବତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ—“ପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧିକଥନ”—ଆରମ୍ଭ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ହେ ଗୁହ! ମୁଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକ୍ରିୟାକୁ କ୍ରମେ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି—ପୀଠ ହେଉଛି ଶକ୍ତି, ଲିଙ୍ଗ ହେଉଛି ଶିବ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଯୋଗ ଶିବାଣୁ (ଶିବଙ୍କ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶକ୍ତିକଣ) ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 2
प्रतिष्ठायाः पञ्च भेदास्तेषां रूपं वदामि ते यत्र ब्रह्मशिलायोगः सा प्रतिष्ठा विशेषतः
ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଭେଦ ଅଛି; ସେମାନଙ୍କର ରୂପ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି। ଯେଉଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ବ୍ରହ୍ମଶିଳାର ନ୍ୟାସ/ସଂଯୋଗ ଥାଏ, ସେହି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବିଶେଷତଃ ପ୍ରଧାନ ଓ ବିଶିଷ୍ଟ।
Verse 3
स्थापनन्तु यथायोगं पीठ एव निवेशनं प्रतिष्ठाभिन्नपीठस्य स्थितस्थापनमुच्यते
‘ସ୍ଥାପନ’ ମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ପୀଠ ଉପରେ ନିବେଶ କରିବା। ପୀଠ ଯଦି ପ୍ରତିଷ୍ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ତାହାକୁ ‘ସ୍ଥିତ-ସ୍ଥାପନ’ କୁହାଯାଏ।
Verse 4
उत्थापनञ्च सा प्रोक्ता लिङ्गोद्धारपुरःसरा यस्यां तु लिङ्गमारोप्य संस्कारः क्रियते बुधैः
ଲିଙ୍ଗର ‘ଉଦ୍ଧାର’ (ଉଠାଇ ଅପସାରଣ) ପୂର୍ବକ ଯେ ପୁନଃ ଉଠାଇ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ, ସେହି ବିଧି ‘ଉତ୍ଥାପନ’ କୁହାଯାଏ। ତାହାରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ଥାନେ ରଖି ବୁଦ୍ଧିମାନେ ସଂସ୍କାର କରନ୍ତି।
Verse 5
तथा क्षौ ह्रौ मन्त्राः सूर्यस्येति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः आथापनं तदुद्दिष्टं द्विधा विष्ण्वादिकस्य च आसु सर्वासु चैतन्यं नियुञ्जीत परं शिवम्
ଏହିପରି ‘କ୍ଷୌ’ ଓ ‘ହ୍ରୌ’ ବୀଜମନ୍ତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର—ଏପରି ଗ, ଘ-ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପି ପାଠରେ ମିଳେ। ସେଠାରେ ‘ଆଥାପନ’ ନାମକ ବିଧି ଉକ୍ତ, ଏବଂ ତାହା ବିଷ୍ଣୁ ଆଦିଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିବିଧ। ଏ ସମସ୍ତରେ ଚୈତନ୍ୟରୂପ ପରମ ଶିବଙ୍କୁ ନିୟୋଜନ/ଆବାହନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 6
यदाधारादिभेदेन प्रासादेष्वपि पञ्चधा परीक्षमथ मेदिन्याः कुर्यात्प्रासादकाम्यया
ଏହେତୁ ଆଧାର ଆଦି ଭେଦ ଅନୁସାରେ, ପ୍ରାସାଦ ନିର୍ମାଣରେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିର ପଞ୍ଚବିଧ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ଯଦି ପ୍ରାସାଦ ନିର୍ମାଣ ଇଚ୍ଛା ଥାଏ।
Verse 7
शुक्लाज्यगन्धा रक्ता च रक्तगन्धा सुगन्धिनी पीता कृष्णा सुरागन्धा विप्रादीनां मही क्रमात्
କ୍ରମାନୁସାରେ ବିପ୍ର ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଭୂମି—ଘିଅର ସୁଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ ଶୁକ୍ଳ ମାଟି; ରକ୍ତସଦୃଶ ଗନ୍ଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧିତ ରକ୍ତ ମାଟି; ପୀତ ମାଟି; ଏବଂ ସୁରା (ମଦ୍ୟ) ଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ କୃଷ୍ଣ ମାଟି।
Verse 8
पूर्वेशोत्तरसर्वत्र पूर्वा चैषां विशिष्यते आखाते हास्तिके यस्याः पूर्णे मृदधिका भवेत्
ପୂର୍ବ, ଈଶାନ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ହସ୍ତ ପରିମାଣ ଗଡ଼ା ଖୋଦି ପୁଣି ଭରିଲେ ମାଟି ଅଧିକ ହୁଏ, ସେହି ସ୍ଥାନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ।
Verse 9
उत्तमान्तां महीं विद्यात्तोयाद्यैर् वा समुक्षितां अस्थ्यङ्गारादिभिर्दुष्टामत्यन्तं शोधयेद् गुरुः
ଜଳ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ଛିଟାଯାଇଥିବା ଭୂମିକୁ ଉତ୍ତମ ଶ୍ରେଣୀର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଅସ୍ଥି, ଅଙ୍ଗାର ଇତ୍ୟାଦିରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ, ତେବେ ଗୁରୁ ତାହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୋଧନ କରିବେ।
Verse 10
नगरग्रामदुर्गार्थं गृहप्रासादकारणं खननैर् गोकुलावासैः कर्षणैर् वा मुहुर्मुहुः
ନଗର, ଗ୍ରାମ ଓ ଦୁର୍ଗ ସ୍ଥାପନା ଏବଂ ଗୃହ-ପ୍ରାସାଦ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଭୂମିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ସଂସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ—ଖନନ କରି, ଗୋକୁଳ-ଆବାସ (ଗୋଶାଳା) କରି, କିମ୍ବା ବାରମ୍ବାର ଚାଷ କରି।
Verse 11
मण्डपे द्वारपूजादि मन्त्रतृप्त्यवसानकं कर्म निर्वर्त्याघोरास्त्रं सहस्रं विधिना यजेत्
ମଣ୍ଡପରେ ଦ୍ୱାରପୂଜା ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମନ୍ତ୍ରତୃପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କର୍ମକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ପରେ ନିୟମାନୁସାରେ ଅଘୋରାସ୍ତ୍ରର ସହସ୍ରବାର ଯଜନ/ହୋମ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
समीकृत्योपलिप्तायां भूमौ संशोधयेद्दिशः स्वर्णदध्यक्षतै रेखाः प्रकुर्वीत प्रदक्षिणं
ଭୂମିକୁ ସମତଳ କରି ଲେପନ କରିବା ପରେ ଦିଗମାନଙ୍କୁ ଶୋଧନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ, ଦଧି ଓ ଅକ୍ଷତ (ଅଖଣ୍ଡ ଚାଉଳ) ଦ୍ୱାରା ରେଖା ଅଙ୍କନ କରି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ (ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ) ଭାବେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
मध्यादीशानकोष्टस्थे पूर्णकुम्भे शिवं यजेत् वास्तुमभ्यर्च्य तत्तोयैः सिञ्चेत् कुद्दालकादिकं
ମଧ୍ୟର ଈଶାନ (ଉତ୍ତର‑ପୂର୍ବ) କୋଷ୍ଠରେ ରଖାଯାଇଥିବା ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ। ପରେ ବାସ୍ତୁଦେବତାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରି ସେହି ଜଳରେ କୁଦାଳ ଆଦି ଉପକରଣକୁ ଛିଟାଇବ।
Verse 14
रग्रामेत्यर्धश्लोको घ पुस्तके नास्ति मन्त्रदीप्त्यवसानकमिति ग मन्त्रभूम्यवसानकमिति घ निर्वर्त्य घोरास्त्रं महास्त्रमिति ग रेखां प्रकुर्वीतेति ख ,ग च स्वर्णकुण्डे इति ग स्वर्णकुम्भे इति घ , ङ , च बाह्ये रक्षोगणानिष्ट्वा विधिना दिग्बलं क्षिपेत् भूमिं संसिच्य संस्नाप्य कुद्दालाद्यं प्रपूजयेत्
ଘୋରାସ୍ତ୍ର (ମହାସ୍ତ୍ର) କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରି ବିଧିମତେ ରେଖା ଅଙ୍କନ କରିବ। ପରେ ବାହାରେ ରକ୍ଷୋଗଣଙ୍କୁ ନିବେଦନ/ବଳି ଦେଇ ବିଧିଅନୁସାରେ ଦିଗ୍ବଳ କ୍ଷେପ କରିବ। ଭୂମିକୁ ଛିଟାଇ ସ୍ନାପନ କରି କୁଦାଳ ଆଦି ଉପକରଣକୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜିବ।
Verse 15
अन्यं वस्त्रयुगच्छज्ञं कुम्भं स्कन्धे द्विजन्मनः निधाय गीतवाद्यादिब्रह्मगोषसमाकुलं
ଦ୍ୱିଜଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ଅନ୍ୟ ଏକ କୁମ୍ଭ ରଖିବ, ଯାହା ଯୁଗଳ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଧ୍ୱଜ/ପତାକାରେ ଶୋଭିତ। ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ ଓ ବେଦୀୟ ବ୍ରହ୍ମଘୋଷରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଜନସମୂହ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରିୟା ଚାଲିବ।
Verse 16
पूजां कुम्भे समाहृत्य प्राप्ते लग्ने ऽग्निकोष्ठके कुद्दालेनाभिषिक्तेन मध्वक्तेन तु खानयेत्
ପୂଜାଦ୍ରବ୍ୟକୁ କୁମ୍ଭରେ ସମାହୃତ କରି, ଅଗ୍ନି‑କୋଷ୍ଠକ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଶୁଭ ଲଗ୍ନ ଆସିଲେ, ଅଭିଷିକ୍ତ କୁଦାଳରେ—ମଧୁ ଓ ଘୃତ ସହିତ—କୁଣ୍ଡ/ଗର୍ତ୍ତ ଖୋଦିବ।
Verse 17
नैरृत्यां क्षेपयेन्मृत्स्नां खाते कुम्भजलं क्षिपेत् पुरस्य पूर्वसीमन्तं नयेद् यावदभीप्सितं
ନୈଋତ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ‑ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ମାଟି କ୍ଷେପ କରିବ; ଖୋଦା ଗର୍ତ୍ତରେ କୁମ୍ଭଜଳ ଢାଳିବ। ପରେ ନଗରର ପୂର୍ବ ସୀମାରେଖାକୁ ଯେତେ ଅଭିପ୍ରେତ ସେତେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯିବ।
Verse 18
अथ तत्र क्षणं स्थित्वा भ्रामयेत् परितः पुरं सिञ्चन् सीमन्तचिह्नानि यावदीशानगोचरं
ତାପରେ ସେଠାରେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଦଢ଼ି ରହି, ନଗରକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବ; ପବିତ୍ର ଜଳ ଛିଟାଇ ସୀମନ୍ତ-ଚିହ୍ନଦ୍ୱାରା ସୀମା ଚିହ୍ନିତ କରି, ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଗୋଚର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯିବ।
Verse 19
अर्घ्यदानमिदं प्रोक्तं तत्र कुम्भपरिब्रमात् इत्थं परिग्रहं भूमेः कुर्वीत तदनन्तरं
ଏହି ଅର୍ଘ୍ୟଦାନ ସେଠାରେ କୁହାଯାଇଛି; କୁମ୍ଭକୁ ପରିଭ୍ରମଣ/ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ସାରିଲେ, ତଦନନ୍ତରେ ଏହି ପ୍ରକାରେ ଭୂମିର ପରିଗ୍ରହ (ଅଧିକାର-ଗ୍ରହଣ) କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 20
कर्करान्तं जलान्तं वा शल्यदोषजिघांसया खानयेद् भूः कुमारीं चेद् विधिना शल्यमुद्धरेत्
ଶଲ୍ୟଦୋଷ ନିବାରଣ ଇଚ୍ଛାରେ ଭୂମିକୁ କଙ୍କରିଆ ମାଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିମ୍ବା ଜଳ ମିଳିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଦିବ; ଏବଂ ରୋଗିଣୀ କୁମାରୀ ହେଲେ ବିଧିମତେ ଶଲ୍ୟକୁ ବାହାର କରିବ।
Verse 21
अकचटतपयशहान् मानवश्चेत् प्रश्नाक्षराणि तु अग्नेर्ध्वजादिपातिताः स्वस्थाने शल्यमाख्यान्ति
ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ଯଦି ମଣିଷ କେବଳ ‘ଅ, କ, ଚ, ଟ, ତ, ପ, ଯ, ଶ, ହ’ ଏହି ଅକ୍ଷରମାନେ ମାତ୍ର କହେ, ତେବେ ଅଗ୍ନିର ଧ୍ୱଜ ଆଦି ପତନ ନିମିତ୍ତରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଶଲ୍ୟ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଦ୍ଧ ଅଛି।
Verse 22
कर्तुश्चाङ्गविकारेण जानीयात्तत्प्रमाणतः पश्वादीनां प्रवेशेन कीर्तनैर् विरुतैर् दिशः
କର୍ତ୍ତାର ଅଙ୍ଗବିକାର ଦ୍ୱାରା, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଲକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ଫଳ ଜାଣିବ; ଏବଂ ପଶୁ ଆଦିଙ୍କ ପ୍ରବେଶ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଡାକ, କୀର୍ତ୍ତନ, ବିରୁତ ଆଦି ଧ୍ୱନିରୁ ଦିଗମାନେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବ।
Verse 23
मातृकामष्टवर्गाढ्यां फलके भुवि वा लिखेत् शल्यज्ञानं वर्गवशात् पूर्वादीशान्ततः क्रमात्
ମାତୃକା ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟବର୍ଗରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ କରି ଫଳକରେ କିମ୍ବା ଭୂମିରେ ଲେଖିବା ଉଚିତ। ଶଲ୍ୟ-ଜ୍ଞାନ (ଦେହରେ ଥିବା ପରକୀୟ ବସ୍ତୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ) ବର୍ଗାନୁସାରେ ପୂର୍ବରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଈଶାନାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିଗ୍କ୍ରମେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 24
अवर्गे चैव लोहन्तु कवर्गे ऽङ्गारमग्नितः भूमिं संसिच्य संस्थाप्येति ग , घ , ङ च कुद्दालाख्यमिति ग पूर्वमीशान्तमिति ख स्रावयेत् इति ख नव चेत् प्रश्नाक्षराणि भाषन्ते इति ग , घ च पूर्वादीनां तत इति ख चवर्गे भस्म दक्षे स्याट् टवर्गे ऽस्थि च नैरृते
ଅ-ବର୍ଗ ପାଇଁ ଲୋହ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, କ-ବର୍ଗ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିଜ ଅଙ୍ଗାର। ଭୂମିକୁ ଜଳ ଛିଟାଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ଥାପନ କରିବା—ଏହିପରି ପାଠ ମଧ୍ୟ ମିଳେ; ଏହାକୁ ‘କୁଦ୍ଦାଳ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ପାଠରେ ‘ପୂର୍ବରୁ ଈଶାନାନ୍ତ’ ଏବଂ ‘ସ୍ରାବୟେତ୍’ (ଝରାଇବା/ବହାଇବା) ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପଢ଼ାଯାଏ। ଯଦି ନଅଟି ପ୍ରଶ୍ନାକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ତେବେ ପୂର୍ବାଦି ଦିଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ବିନିଯୋଗ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଚ-ବର୍ଗରେ ଦକ୍ଷିଣ ପାଇଁ ଭସ୍ମ, ଟ-ବର୍ଗରେ ନୈଋତ୍ୟ ପାଇଁ ଅସ୍ଥି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 25
तवर्गे चेष्टका चाप्ये कपालञ्च पवर्गके यवर्गे शवकीतादि शवर्गे लोहमादिशेत्
ତ-ବର୍ଗରେ ‘ଚେଷ୍ଟକା’ ଏବଂ ପ-ବର୍ଗରେ ‘କପାଳ’ ବିନିଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯ-ବର୍ଗରେ ‘ଶବକୀତା’ ଆଦି, ଶ-ବର୍ଗରେ ‘ଲୋହ’ ଆଦି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 26
हवर्गे रजतं तद्वदवर्गाच्चानर्थकरानपि प्रीक्ष्यात्मभिः करापूरैर् अष्टाङ्गुलमृदन्तरैः
ହ-ବର୍ଗରେ ରଜତ (ଚାନ୍ଦି) ବିନ୍ୟସ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଅ-ବର୍ଗରୁ ଆସୁଥିବା ଅନର୍ଥକାରୀ ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ହାତରେ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ—କର୍ପୂର ସଦୃଶ ଶୁଦ୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଘସି, ଏବଂ ଆଠ ଆଙ୍ଗୁଳ ମୋଟା ମୃଦାସ୍ତର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଯାଞ୍ଚ କରି।
Verse 27
पादोनं खातमापूर्य सजलैर् मुद्गराहतैः लिप्तां समप्लवां तत्र कारयित्वा भुवं गुरुः
ପାଦୋନ (ଚତୁର୍ଥାଂଶ କମ୍) ଖନନକୁ ଜଳଯୁକ୍ତ ମାଟିରେ ପୂରଣ କରି, ମୁଦ୍ଗର (ମାଲେଟ) ଆଘାତରେ ଦୃଢ଼ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ସେଠାରେ ଭୂମିକୁ ଲେପନ କରି ସମତଳ ଓ ସମ କରାଇବା ଉଚିତ—ଏହା ନିପୁଣ ଗୁରୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ।
Verse 28
सामान्यार्घ्यकरो यायान्मण्डपं वक्ष्यामाणकं तोरणद्वाःपतीनिष्ट्वा प्रत्यग्द्वारेण संविशेत्
ସାଧାରଣ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି ସେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ମଣ୍ଡପକୁ ଯାଉ। ତୋରଣ ଓ ଦ୍ୱାରର ଅଧିପତି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜି ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖ ଦ୍ୱାରେ ପ୍ରବେଶ କରୁ।
Verse 29
कुर्यात्तत्रात्मशुद्ध्यादि कुण्डमण्डपसंस्कृतिं कलसं वर्धनीसक्तं लोकपालशिवार्चनं
ସେଠାରେ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ଆଦି ପୂର୍ବକର୍ମ କରୁ; କୁଣ୍ଡ ଓ ମଣ୍ଡପର ସଂସ୍କାର କରୁ; ବର୍ଧନୀ ସହିତ କଳଶ ସ୍ଥାପନ କରୁ; ଏବଂ ଲୋକପାଳମାନେ ଓ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ।
Verse 30
अग्नेर्जननपूजादि सर्वं पूर्ववदाचरेत् यजमानान्वितो यायाच्छिलानां स्नानमण्डपं
ଅଗ୍ନିର ଜନନ (ସ୍ଥାପନ/ପ୍ରଜ୍ୱଳନ) ଓ ପୂଜା ଆଦି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ପୂର୍ବବତ୍ ଆଚରଣ କରୁ। ପରେ ଯଜମାନ ସହିତ ଶିଳାମାନଙ୍କର ସ୍ନାନମଣ୍ଡପକୁ ଯାଉ।
Verse 31
शिलाः प्रासादलिङ्गस्य पादधर्मादिसञ्ज्ञकाः अष्टाङ्गुलोच्छ्रिताः शस्ताश् चतुरस्राः करायताः
ପ୍ରାସାଦ-ଲିଙ୍ଗ ପାଇଁ ଶିଳାଗୁଡ଼ିକ ‘ପାଦ’, ‘ଧର୍ମ’ ଆଦି ସଞ୍ଜ୍ଞାରେ ପରିଚିତ। ସେଗୁଡ଼ିକ ଆଠ ଅଙ୍ଗୁଳ ଉଚ୍ଚ, ଚତୁରସ୍ର (ବର୍ଗାକାର) ଏବଂ ଏକ କର ଲମ୍ବ ଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 32
पाषाणानां शिलाः कार्या इष्टकानां तदर्धतः प्रासादे ऽश्मशिलाः शैले इष्टका इष्टकामये
ପାଷାଣ ପ୍ରାସାଦ ପାଇଁ ଶିଳାଗୁଡ଼ିକ ପାଷାଣରୁ ହିଁ କରାଯିବ; ଇଷ୍ଟକା (ଇଟ) ପ୍ରାସାଦରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସେହି ମାନର ଅର୍ଧ ହେବ। ଅଶ୍ମ-ପ୍ରାସାଦରେ ଅଶ୍ମଶିଳା, ଶୈଳ ନିର୍ମାଣରେ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ, ଏବଂ ଇଟ-ନିର୍ମାଣରେ ଇଟର ଶିଳା ହେବ।
Verse 33
अङ्किता नववक्त्राद्यैः पङ्कजाः पङ्कजाङ्किताः नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णाख्या पञ्चमी मता
(ସେ) ଅଙ୍କିତା—ନବବକ୍ତ୍ରାଦି ଲକ୍ଷଣଚିହ୍ନରେ ଅଙ୍କିତ; (ସେ) ପଙ୍କଜା ଓ ପଙ୍କଜାଙ୍କିତା (ପଦ୍ମଚିହ୍ନାଙ୍କିତ); (ସେ) ନନ୍ଦା, ଭଦ୍ରା, ଜୟା, ରିକ୍ତା ଏବଂ ପୂର୍ଣା ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ—ଏହାକୁ ପଞ୍ଚମ ନାମସମୂହ ବୋଲି ମତ।
Verse 34
आसां पद्मो महापद्मः शङ्खो ऽथ मकरस् तथा समुद्रश्चेति पञ्चामी निधिकुम्भाः क्रमाधः
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମ, ମହାପଦ୍ମ, ଶଙ୍ଖ, ମକର ଏବଂ ସମୁଦ୍ର—ଏହିମାନେ ପଞ୍ଚମ ନିଧିକୁମ୍ଭ; କ୍ରମାନୁସାରେ ତଳେ (ସ୍ଥାପିତ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 35
नन्दा भद्रा जया पूर्णा अजिता चापराजिता मुशलैर् मुद्गराहतैर् इति ङ वर्धनीयुक्तमिति ग , ङ च यजमानार्चित इति घ नवरुद्राद्यैर् इति घ पाषाणानामित्यादिः, पञ्चमीर्मता इत्य् अन्तः श्लोकद्वयात्मकपाठो ग पुस्तके नास्ति विजया मङ्गलाख्या च धरणी नवमी शिला
ଶିଳାମାନଙ୍କ ନାମ: ନନ୍ଦା, ଭଦ୍ରା, ଜୟା, ପୂର୍ଣା, ଅଜିତା ଓ ଅପରାଜିତା। କେତେକ ପାଠରେ ‘ମୁଶଳ ଓ ମୁଦ୍ଗରରେ ଆହତ’, କେତେକରେ ‘ବର୍ଧନୀୟ ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ’, କେତେକରେ ‘ଯଜମାନ ଦ୍ୱାରା ଆର୍ଚ୍ଚିତ’, କେତେକରେ ‘ନବରୁଦ୍ରାଦି ସହ (ଆର୍ଚ୍ଚିତ)’, ଏବଂ ‘ପାଷାଣାନାମ୍…’ ଇତ୍ୟାଦି ପାଠଭେଦ ମିଳେ। ‘ଗ’ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ‘ପଞ୍ଚମୀର୍ମତା’ ଯାଏଁ ଥିବା ଭିତର ଦ୍ୱିଶ୍ଲୋକ ପାଠ ନାହିଁ। ଆଉ, ବିଜୟା (ମଙ୍ଗଳା ନାମେ ମଧ୍ୟ) ଓ ଧରଣୀ—ନବମ ଶିଳା ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।
Verse 36
सुभद्रश् च विभद्रश् च सुनन्दः पुष्पनन्दकः जयो ऽथ विजयश् चैव कुम्भः पूर्णस्तथोत्तरः
ଏବଂ (ନାମଗୁଡ଼ିକ)—ସୁଭଦ୍ର, ବିଭଦ୍ର, ସୁନନ୍ଦ, ପୁଷ୍ପନନ୍ଦକ; ତଥା ଜୟ, ବିଜୟ, କୁମ୍ଭ, ପୂର୍ଣ, ଉତ୍ତର।
Verse 37
नवानान्तु यथासङ्ख्यं निधिकुम्भः पूर्णस्तथोत्तरः आसनं प्रथमं दत्त्वा ताड्योल्लिख्यशराणुना
ତାପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ନଅଟି (ଲକ୍ଷ୍ୟ) ସ୍ଥାପନ କରିବ; ତଦନନ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଧିକୁମ୍ଭ (ସ୍ଥାପ୍ୟ)। ପ୍ରଥମେ ଯଥାଯଥ ଆସନ/ଭଙ୍ଗୀ ଗ୍ରହଣ କରି, ଶରର ଅଗ୍ରଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନିତ/ଉଲ୍ଲିଖିତ କରିବ।
Verse 38
सर्वासामविशेषेण तनुत्रेणावगुण्ठनं मृद्भिर्गोमययोगामूत्रकषायैर् गन्धवारिणा
ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଭେଦ ନ କରି, ରକ୍ଷାବରଣରେ ଢାଙ୍କି, ମାଟି, ଗୋମୟମିଶ୍ରିତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଗୋମୂତ୍ର କଷାୟ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳଦ୍ୱାରା ଶୋଧନ/ଲେପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 39
अस्त्रेण हूं फडन्तेन मलस्नानं समाचरेत् विधिना पञ्चगव्येन स्नानं पञ्चामृतेन च
‘ହୂଂ ଫଟ୍’ ଅନ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମଳଶୁଦ୍ଧି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ ପଞ୍ଚାମୃତରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 40
गन्धतोयान्तरं कुर्यान्निजनामाङ्किताणुना फलरत्नसुवर्णानां गोशृङ्गसलिलैस्ततः
ତାପରେ ନିଜ ନାମାଙ୍କିତ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣିକାଦ୍ୱାରା ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳର ଏକ ପୃଥକ୍ ଭାଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ; ତଦନନ୍ତରେ ଫଳ, ରତ୍ନ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ପାଇଁ ଗୋଶୃଙ୍ଗରେ ଧୃତ ଜଳଦ୍ୱାରା ବିଧି କରିବା ଉଚିତ।
Verse 41
चन्दनेन समालभ्य वस्त्रैर् आच्छादयेच्छिलां स्वर्णोत्थमासनं दत्वा नीत्वा यागं प्रदक्षिणं
ଚନ୍ଦନରେ ଶିଳାକୁ ଲେପନ କରି ବସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିବା ଉଚିତ; ସୁବର୍ଣ୍ଣନିର୍ମିତ (କିମ୍ବା ସୁବର୍ଣ୍ଣାଲଙ୍କୃତ) ଆସନ ଦେଇ ଯାଗସ୍ଥାନକୁ ନେଇ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 42
शय्यायां कुशतल्पे वा हृदयेन निवेशयेत् सम्पूज्य न्यस्य बुद्ध्यादिधरान्तं तत्त्वसञ्चयं
ଶଯ୍ୟାରେ କିମ୍ବା କୁଶତଳ୍ପରେ ଥାଇ, ହୃଦୟରେ (ଦେବତା/ମଣ୍ଡଳ) ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି, ବୁଦ୍ଧିରୁ ଧରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱସଞ୍ଚୟର ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 43
त्रिखण्डव्यापकं तत्त्वत्रयञ्चानुक्रमान् न्यसेत् बुद्ध्यादौ चित्तपर्यन्ते चिन्तातन्मात्रकावधौ
ତ୍ରିଖଣ୍ଡରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱତ୍ରୟକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ—ବୁଦ୍ଧିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଚିତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ଚିନ୍ତାରୁ ତନ୍ମାତ୍ରାର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।
Verse 44
इप्येति ग कुशतल्पे वा हॄदयेन विशेषयेत् इति ख कुशतल्पे च हृदयेन निवेशयेत् इति ग बुद्ध्यादौ चित्तपर्यन्ते चित्ततन्मात्रकावधौ इति घ सम्पच्य इत्य् आदिः तन्मात्रकावधावित्यन्तः सार्धैकश्लोकपाठो ग पुस्तके नास्ति तन्मात्रादौ धरान्ते च शिवविद्यात्मनां स्थितिः तत्त्वानि निजमन्त्रेण तत्त्वेशांश् च हृदार्चयेत्
ତନ୍ମାତ୍ରାରୁ ଧରାତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିବବିଦ୍ୟାତ୍ମକ ରୂପମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥିତି ଅଛି। ନିଜ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱେଶମାନଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 45
स्थानेषु पुष्पमालादिचिह्नितेषु यथाक्रमं ॐ हूं शिवतत्त्वाय नमः ॐ हूं शिवतत्त्वाधिपतये रुद्राय नमः ॐ हां विद्यातत्त्वाय नमः ॐ हां विद्यातत्त्वाधिपाय विष्णवे नमः ॐ हां आत्मतत्त्वाय नमः ॐ हां आत्मतत्त्वाधिपतये ब्रह्मणे नमःक्षमाग्नियजमानार्कान् जलवातेन्दुखानि च
ପୁଷ୍ପମାଳା ଆଦିଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଏହି ନ୍ୟାସ/ଜପ କରିବା ଉଚିତ—“ॐ हूं ଶିବତତ୍ତ୍ୱାୟ ନମଃ; ॐ हूं ଶିବତତ୍ତ୍ୱାଧିପତୟେ ରୁଦ୍ରାୟ ନମଃ; ॐ हां ବିଦ୍ୟାତତ୍ତ୍ୱାୟ ନମଃ; ॐ हां ବିଦ୍ୟାତତ୍ତ୍ୱାଧିପାୟ ବିଷ୍ଣବେ ନମଃ; ॐ हां ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱାୟ ନମଃ; ॐ हां ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱାଧିପତୟେ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ”; ଏବଂ କ୍ଷମା, ଅଗ୍ନି, ଯଜମାନ, ଅର୍କ (ସୂର୍ଯ୍ୟ), ଜଳ, ବାୟୁ, ଇନ୍ଦୁ (ଚନ୍ଦ୍ର)କୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିତ/ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 46
प्रतितत्त्वं न्यसेदष्टौ मूर्तीः प्रतिशिलां शिलां सर्वं पशुपतिं चोग्रं रुद्रं भवमथेश्वरं
ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କର ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଳା/ପ୍ରତିମା-ଶିଳାରେ ସର୍ବ, ପଶୁପତି, ଉଗ୍ର, ରୁଦ୍ର, ଭବ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 47
महादेवं च भीमं च मूर्तीशांश् च यथाक्रमात् ॐ धरामूर्तये नमः, ॐ धराधिपतये नमः,इत्यादिमन्त्रान् लोकपालान् यथासङ्ख्यं निजाणुभिः
କ୍ରମାନୁସାରେ ମହାଦେବ, ଭୀମ ଏବଂ ମୂର୍ତ୍ତୀଶମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ। “ॐ ଧରାମୂର୍ତ୍ତୟେ ନମଃ”, “ॐ ଧରାଧିପତୟେ ନମଃ” ଇତ୍ୟାଦି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଲୋକପାଳମାନଙ୍କୁ ଯଥାସଂଖ୍ୟ, ନିଜ ଅଣୁମାନ (ସହାୟକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶକ୍ତି) ସହିତ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 48
विन्यस्य पूजयेत् कुम्भांस्तन्मन्त्रैर् वा निजाणुभिः इन्द्रादीनां तु वीजानि वक्ष्यमाणक्रमेण तु
ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ବିନ୍ୟାସ କରି, ସେହି ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା—କିମ୍ବା ନିଜ ଯୋଗ୍ୟ ଅଙ୍ଗ/ଉପାଙ୍ଗାକ୍ଷରଦ୍ୱାରା—କୁମ୍ଭମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ। ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବତାଙ୍କ ବୀଜାକ୍ଷର ଆଗାମୀ କ୍ରମାନୁସାରେ ପ୍ରୟୋଗ୍ୟ।
Verse 49
लूं रूं शूं पूं वूं यूं मूं हूं क्षूमिति उक्तो नवशिलापक्षः शिला पञ्चपदा तथा भवमखेश्वरम् इति घ , निजात्मभिरिति ख , ग विन्यस्येत्यर्धश्लोको ग पुस्तके नास्ति ॐ हूं घूं बूं यूं मूं हं क्षमितीति ग ॐ कं सूं पूं शूं ह्रूं क्षमितीति घ लूं रूं शूं पूं वूं चूं मूं हूं क्षूमितीति ख प्रतितत्त्वं न्यसेन्मूर्तीः सृष्ट्या पञ्च धरादिकाः
“ଲୂଂ ରୂଂ ଶୂଂ ପୂଂ ବୂଂ ଯୂଂ ମୂଂ ହୂଂ କ୍ଷୂଂ”—ଏହାକୁ ‘ନବଶିଲା-ପକ୍ଷ’ ବୋଲି ଉପଦେଶ କରାଯାଇଛି। ‘ଶିଲା’ର ‘ପଞ୍ଚପଦା’ ରୂପ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। (ପାଠଭେଦ—କେଉଁଠି ‘ଭବମଖେଶ୍ୱରମ୍’, କେଉଁଠି ‘ନିଜାତ୍ମଭିଃ’; ଏବଂ ‘ବିନ୍ୟସ୍ୟ’ ଆରମ୍ଭ ଅର୍ଧଶ୍ଲୋକ ଗୋଟିଏ ପ୍ରତିରେ ନାହିଁ।) ଅନ୍ୟ ପାଠରେ “ଓଂ ହୂଂ ଘୂଂ ବୂଂ ଯୂଂ ମୂଂ ହଂ କ୍ଷମ୍”, “ଓଂ କଂ ସୂଂ ପୂଂ ଶୂଂ ହ୍ରୂଂ କ୍ଷମ୍”, ଏବଂ “ଲୂଂ ରୂଂ ଶୂଂ ପୂଂ ବୂଂ ଚୂଂ ମୂଂ ହୂଂ କ୍ଷୂଂ” ମଧ୍ୟ ମିଳେ। ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମାନୁସାରେ ପ୍ରତିତତ୍ତ୍ୱରେ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ନ୍ୟାସ କରିବ—ଧରାଦି ପାଞ୍ଚରୁ ଆରମ୍ଭ କରି।
Verse 50
ब्रह्मा विष्णुस् तथा रुद्र ईश्वरश् च सदाशिवः एते च पञ्च मूर्तीशा यष्टव्यास्तासु पूर्ववत्
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଈଶ୍ୱର ଏବଂ ସଦାଶିବ—ଏମାନେ ପାଞ୍ଚ ଅଧିପତି-ମୂର୍ତ୍ତି; ସେହି ବିଧିମାନଙ୍କରେ ପୂର୍ବବତ୍ ଏମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 51
ॐ पृथ्वीमूर्तये नमः ॐ पृथ्वीमूर्त्यधिपतये ब्रह्मणे नमः इत्य् आदि मन्त्राः सम्पूज्य कलशान् पञ्च क्रमेण निजनामभिः निरुन्धीत विधानेन न्यासो मध्यशिलाक्रमात्
“ଓଂ ପୃଥ୍ୱୀମୂର୍ତ୍ତୟେ ନମଃ”, “ଓଂ ପୃଥ୍ୱୀମୂର୍ତ୍ତ୍ୟଧିପତୟେ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ” ଆଦି ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି, ବିଧାନାନୁସାରେ ପାଞ୍ଚ କଳଶକୁ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ନିଜ ନିଜ ନାମଦ୍ୱାରା ନିରୁନ୍ଧି/ସୁରକ୍ଷିତ କରିବ। ନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟଶିଲା-କ୍ରମରୁ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 52
कुर्यात् प्राकारमन्त्रेण भूतिदर्भैस्ततः कुण्डेषु धारिकां शक्तिं विन्यस्याभ्यर्च्य तर्पयेत्
ପ୍ରାକାର-ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଭସ୍ମ ଓ ଦର୍ଭ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷାବେଷ୍ଟନୀ (ପ୍ରାକାର) ସ୍ଥାପନ କରିବ। ପରେ କୁଣ୍ଡମାନଙ୍କରେ ଧାରିକା-ଶକ୍ତିକୁ ବିନ୍ୟାସ କରି, ତାଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ଚନ କରି ତର୍ପଣ କରିବ।
Verse 53
तत्त्वतत्त्वाधिपान् मूर्तीर्मूर्तीशांश् च घृतादिभिः ततो ब्रह्मांशशुद्ध्यर्थं मूलाङ्गं ब्रह्मभिः क्रमात्
ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ଦେବତାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ମୂର୍ତ୍ତ୍ୟଂଶକୁ ଘୃତ ଆଦିଦ୍ରବ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଂଶ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମ-ମନ୍ତ୍ର/ବ୍ରହ୍ମ-ଦେବତାଦ୍ୱାରା ମୂଳାଙ୍ଗକୁ କ୍ରମେ ସଂସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 54
कृत्वा शतादिपूर्णान्तं प्रोक्ष्याः शान्तिजलैःशिलाः पूजयेच्च कुशैः स्पृष्ट्वा प्रतितत्त्वमनुक्रमात्
ଶତ ଆଦି ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଖ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ଶାନ୍ତିଜଳରେ ଶିଳାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ କୁଶାଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କରାଇ, ତତ୍ତ୍ୱେ ତତ୍ତ୍ୱେ କ୍ରମାନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 55
सांनिध्यमथ सन्धानं कृत्वा शुद्धं पुनर्न्यसेत् एवं भागत्रये कर्म गत्वा गत्वा समाचरेत्
ତାପରେ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ (ସନ୍ନିଧି ଆହ୍ୱାନ) ଓ ସନ୍ଧାନ (ସ୍ଥାପନ/ସଂଯୋଗ) କରି, ଶୁଦ୍ଧ (ମନ୍ତ୍ର/ଦେବତା)କୁ ପୁନଃ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି କର୍ମର ତିନି ଭାଗରେ ପଦେ ପଦେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 56
ॐ आं ईं आत्मतत्त्वविद्यातत्त्वाभ्यां नमः इति धानं इत्य् अतः परं ह्रस्वदीर्घप्रयोगतः इत्य् अतः प्राङ्मध्वगपाठो घ पुस्तके नास्ति ॐ आं हां आत्मतत्त्वविद्यातत्त्वाय नम इति ग ॐ आं इं उं विद्यातत्त्वशिवतत्त्वाभ्यां नम इति ड ॐ आं इं आत्मविद्यातत्त्वाय नम इति ख संस्पृशेद् दर्भमूलाद्यैर् ब्रह्माङ्गादित्रयं क्रमात् कुर्यात्तत्त्वानुसन्धानं ह्रस्वदीर्घप्रयोगतः
“ଓଁ ଆଂ ଈଂ—ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଓ ବିଦ୍ୟାତତ୍ତ୍ୱକୁ ନମଃ”—ଏହା ଧାନ/ନ୍ୟାସ। ଏହା ପରେ ହ୍ରସ୍ୱ-ଦୀର୍ଘର ଯଥୋଚିତ ପ୍ରୟୋଗରେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଦର୍ଭମୂଳ ଆଦିଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ତ୍ରୟକୁ କ୍ରମେ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ହ୍ରସ୍ୱ-ଦୀର୍ଘ ନିୟମାନୁସାରେ ତତ୍ତ୍ୱାନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 57
ॐ हां उं विद्यातत्त्वशिवतत्त्वाभ्यां नमः घृतेन मधुना पूर्णांस्ताम्रकुम्भान् सरत्नकान् पञ्चगव्यार्घ्यर्ससिक्तान् लोकपालाधिदैवतान्
“ଓଁ ହାଂ ଉଂ—ବିଦ୍ୟାତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଶିବତତ୍ତ୍ୱକୁ ନମଃ।” ଘୃତ ଓ ମଧୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ରତ୍ନସହିତ ତାମ୍ରକୁମ୍ଭମାନଙ୍କୁ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ-ମିଶ୍ରଣ ଓ ତାହାର ରସରେ ସିକ୍ତ କରି, ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ଅଧିଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 58
पूजयित्वा निजैर् मन्त्रैः सन्निधौ होममाचरेत् शिलानामथ सर्वासां संस्मरेदधिदैवताः
ନିଜ ନିୟତ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ହୋମ କରିବ; ତଦନନ୍ତରେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଶିଳାର ଅଧିଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ-ଆହ୍ୱାନ କରିବ।
Verse 59
विद्यारूपाः कृतस्नाना हेमवार्णाः शिलाम्बराः न्यूनादिदोषमोषार्थं वास्तुभूमेश् च शुद्धये यजेदस्त्रेण मूर्धान्तमाहुतीनां शतं शतं
ବିଦ୍ୟାରୂପା (ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ) ଦେବୀମାନଙ୍କୁ ସ୍ନାନକୃତ-ଶୁଦ୍ଧ, ହେମବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶିଳାବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବ; ନ୍ୟୂନତାଦି ଦୋଷନାଶ ଏବଂ ବାସ୍ତୁସ୍ଥଳ-ଭୂମିର ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରେ ମୂର୍ଧାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯଜି, ଶତଂ-ଶତଂ ଆହୁତି ଦେବ।
Frequently Asked Questions
It systematizes pratiṣṭhā as both metaphysics and procedure: five installation-types (with brahma-śilā as distinctive), site/soil testing, protective Aghora-astra rites, boundary-consecration (sīmanta, parigraha), śalya-doṣa diagnostics via Mātr̥kā groups, and a full tattva-nyāsa program (Śiva/Vidyā/Ātma tattvas with presiding deities, lokapālas, bījas, kumbhas, and homa).
By insisting that true installation is the installation of caitanya (supreme Śiva) into form: correct Vāstu discipline, purification, mantra-protection, and tattva-nyāsa make architecture a sādhana, transforming construction into a dharmic act that supports both communal worship (bhukti) and inner alignment toward liberation (mukti).
Pīṭha is identified as Śakti, the liṅga as Śiva, and their effective union (yoga) is mediated through Śiva’s subtle potencies (śivāṇu), implying that ritual precision is meant to stabilize Śiva-Śakti presence in space.
Śalya-doṣa refers to harmful lodged/buried impurities or obstructions in the ground; the chapter prescribes digging to gravel/water, reading omens and sounds, and using Mātr̥kā letter-groups (eight vargas) mapped to directions and substances (iron, charcoal, ash, bone, etc.) to infer the defect’s nature and location.