Adhyaya 72
Chapter 72 — स्नानविशेषादिकथनम् (Special Rules of Bathing, Mantra-Purification, and Sandhyā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଳ୍ପ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପୂଜା-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ମୂଳ ଆଧାର ଭାବେ ଶୌଚ-ଶୁଦ୍ଧି ବିଧି ସଂଗ୍ରହିତ। ଭଗବାନ୍ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ ସ୍ନାନ କହନ୍ତି—ମୃଦ୍/ମାଟି ଗ୍ରହଣ ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରରେ ଶୋଧନ, କୁଶ-ବିଭାଗରେ ଦେହ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ନିମଜ୍ଜନ, ହୃଦ୍ୟାସ୍ତ୍ର ସ୍ମରଣ, ସ୍ନାନୋତ୍ତର ଶୁଦ୍ଧି; ପରେ ଅସ୍ତ୍ର-ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ବିଧି-ସ୍ନାନ। ତାପରେ ମୁଦ୍ରା-ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କ୍ରିୟା (ଅଙ୍କୁଶ, ସଂହାର), ଦିଗକୁ ମନ୍ତ୍ର-ପ୍ରକ୍ଷେପ, ଶିବକେନ୍ଦ୍ରିତ ଶୀତଳ-ମଙ୍ଗଳ ଜପକୁ ଶିରରୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲାଗୁ କରିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ରନ୍ଧ୍ରର ‘ସମ୍ମୁଖୀକରଣ’ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଆଗ୍ନେୟ, ମାହେନ୍ଦ୍ର, ମନ୍ତ୍ର-ସ୍ନାନ, ମାନସ-ସ୍ନାନ ଆଦି ବିଶେଷ ସ୍ନାନ ଓ ନିଦ୍ରା/ଭୋଜନ/ସ୍ପର୍ଶ ପରେ ଶୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ସନ୍ଧ୍ୟା-ବିଧି—ଆଚମନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ମାନସ ଜପ, ପ୍ରାତଃ/ମଧ୍ୟାହ୍ନ/ସାୟଂ ଦେବତା-ଧ୍ୟାନ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଚତୁର୍ଥ ‘ସାକ୍ଷୀ’ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଗୁହ୍ୟ ଅନ୍ତଃସନ୍ଧ୍ୟା। ଶେଷରେ ହସ୍ତ-ତୀର୍ଥ, ମାର୍ଜନ, ଅଘମର୍ଷଣ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଗାୟତ୍ରୀ-ଜପ ଓ ଦେବ-ଋଷି-ପିତୃ-ଦିଗ-ରକ୍ଷକଙ୍କୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ତର୍ପଣ—ଏହା ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନୋପାସନାର ସଫଳତା ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧିକୁ ଦ୍ୱାର ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରେ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये विनायकपूजाकथनं नाम एकसप्ततितमो ऽध्यायः अथ द्विसप्ततितमो ऽध्यायः स्नानविशेषादिकथनं ईश्वर उवाच वक्ष्यामि स्कन्द नित्याद्यं स्नानं पूजां प्रतिष्ठया खात्वासिना समुद्धृत्य मृदमष्टाङ्गुलां ततः
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଆଗ୍ନେୟପୁରାଣରେ “ବିନାୟକପୂଜାକଥନ” ନାମକ ଏକସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ “ସ୍ନାନବିଶେଷାଦିକଥନ” ନାମକ ଦ୍ୱିସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ସ୍କନ୍ଦ, ମୁଁ ନିତ୍ୟାଦି ସ୍ନାନବିଧି, ପୂଜା ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକ୍ରମ କହିବି; ପରେ କୁଦାଳରେ ଖୋଦି ଶୁଦ୍ଧ ମାଟି ଉଠାଇ ଆଠ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣ ମୃଦା ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 2
सर्वात्मना समुद्धृत्य पुनस्तेनैव पूरयेत् शिरसा पयसस्तीरे निधायास्त्रेण शोधयेत्
ତାହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉଠାଇ ନେଇ, ପୁଣି ସେଇ ମାଟିଦ୍ୱାରା (ଗର୍ତ୍ତ) ପୂରଣ କରିବ। ଜଳତଟରେ ଶିର ନମାଇ ରଖି, ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଶୋଧନ କରିବ।
Verse 3
तृणानि शिखयोद्धृत्य वर्मणा विभजेत्त्रिधा एकया नाभिपादान्तं प्रक्षाल्य पुनरन्यया
ତୃଣକୁ ଶିଖା (ଟିପ୍) ଧରି ଉଠାଇ, ବର୍ମ (ଆବରଣ/ବନ୍ଧନୀ) ଦ୍ୱାରା ତିନି ଭାଗ କରିବ। ଗୋଟିଏ ଭାଗରେ ନାଭିରୁ ପାଦାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି, ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଭାଗରେ (ପୁନର୍ବାର କରିବ)।
Verse 4
अस्त्राभिलब्धयालभ्य दीप्तया सर्वविग्रहं निरुद्धाक्षाणि पाणिभ्यां प्राणान् संयम्य वारिणि
ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧିରେ ଲଭ୍ୟ ଦୀପ୍ତ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଦେହକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଦୁଇ ହାତରେ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରିବ; ପ୍ରାଣକୁ ସଂଯମ କରି ଜଳରେ (ଅବଗାହନ କରିବ)।
Verse 5
निमज्यासीत हृद्यस्त्रं स्मरन् कालानलप्रभं विघ्नराजक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः निजास्त्रेण विशोधयेदिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मलस्नानं विशोधयेत्थं समुत्थाय जलान्तरात्
ଜଳରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହୋଇ କାଳାନଳ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୃଦ୍ୟାସ୍ତ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କରି ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିବ; (କିଛି ପାଠରେ ‘ବିଘ୍ନରାଜକ’ ଉଚ୍ଚାରଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି)। ପରେ ଜଳାନ୍ତରରୁ ଉଠି, ମଲନିବାରଣାର୍ଥ କୃତ ସ୍ନାନକୁ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ ବିଶୋଧନ କରିବ।
Verse 6
अस्त्रसन्ध्यामुपास्याथ विधिस्नानं समाचरेत् सारस्वतादितीर्थानां एकमङ्कुशमुद्रया
ଅସ୍ତ୍ର-ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା କରି ପରେ ବିଧିସ୍ନାନ ଆଚରଣ କରିବ; ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ଅଙ୍କୁଶମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ସାରସ୍ୱତ ଆଦି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।
Verse 7
हृदाकृष्य तथा स्नाप्य पुनः संहारमुद्रया शेषं मृद्भागमादाय प्रविश्य नाभिवारिणि
ତାହାକୁ ହୃଦୟରେ ଆକର୍ଷଣ କରି ତଦନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରାଇ, ପୁନଃ ସଂହାରମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା; ଅବଶିଷ୍ଟ ମୃଦ୍ଭାଗ ନେଇ ନାଭି-ପ୍ରଦେଶର ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇ (ସେଠାରେ) ନିକ୍ଷେପ କରିବ।
Verse 8
वामपाणितले कुर्याद्भागत्रयमुदङ्मुखः अङ्गैर् दक्षिणमेकाद्यं पूर्वमस्त्रेण सप्तधा
ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ ବାମ ହାତର ତଳୁରେ ତିନି ଭାଗ କରିବ। ପରେ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରଥମ ଅଙ୍ଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନ୍ୟାସ କରିବ; ଏବଂ ପୂର୍ବ (ଅଗ୍ର) ଭାଗରେ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରକୁ ସପ୍ତବାର ବିନ୍ୟାସ କରିବ।
Verse 9
शिवेन दशधा सौम्यं जपेद्भागत्रयं क्रमात् सर्वदिक्षु क्षिपेत् पूर्वं हूं फडन्तशरात्मना
ଶିବମନ୍ତ୍ରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରି ସୌମ୍ୟମନ୍ତ୍ରକୁ ଦଶବାର ଜପ କରି, ପରେ ତାହାର ତିନି ଭାଗକୁ କ୍ରମେ ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ପ୍ରଥମେ ‘ହୂଂ’ ‘ଫଟ୍’ ଅନ୍ତ୍ୟ ଶରରୂପ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସର୍ବ ଦିଗରେ କ୍ଷେପ କରିବ।
Verse 10
कुर्याच्छिवेन सौम्येन शिवतीर्थं भुजक्रमात् सर्वाङ्गमङ्गजप्तेन मूर्धादिचरणावधि
ଶୀତଳ ଓ ସୌମ୍ୟ ଶିବମନ୍ତ୍ରରେ ଭୁଜାମାନଙ୍କ କ୍ରମାନୁସାରେ ଶିବତୀର୍ଥବିଧି କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ସର୍ବାଙ୍ଗମଙ୍ଗଳାର୍ଥେ ମନ୍ତ୍ରଜପ କରି ମୁଣ୍ଡରୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ୍ୟାସ/ଲେପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
दक्षिणेन समालभ्य पठन्नङ्गचतुष्टयम् पिधाय खानि सर्वाणि सम्मुखीकरणेन च
ଡାହାଣ ହାତରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଅଙ୍ଗଚତୁଷ୍ଟୟ (ଚାରି ଅଙ୍ଗସୂତ୍ର) ପାଠ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ସମ୍ମୁଖୀକରଣ କ୍ରିୟାରେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ରନ୍ଧ୍ରକୁ ବନ୍ଦ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
शिवं स्मरन्निमज्जेत हरिं गङ्गेति वा स्मरन् वौषडन्तषडङ्गेन के कुर्यादभिषेचनं
ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଜଳରେ ନିମଜ୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ହରିଙ୍କୁ, ଅଥବା ‘ଗଙ୍ଗା’ ନାମ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ। ‘ବୌଷଟ୍’ ଅନ୍ତ ଷଡ଼ଙ୍ଗ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିଷେଚନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
कुम्भमात्रेण रक्षार्थं पूर्वादौ निक्षिपेज्जलं स्नात्वा रजोपचारेण सुगन्धामलकादिभिः
ରକ୍ଷାର୍ଥେ କେବଳ ଗୋଟିଏ କୁମ୍ଭଜଳ ନେଇ ପୂର୍ବ ଆଦି ଦିଗମାନଙ୍କୁ ଜଳ ନିକ୍ଷେପ/ଛିଟାଇବା ଉଚିତ। ସ୍ନାନ ପରେ ସୁଗନ୍ଧ ଆମଳକ ଆଦି ରଜୋପଚାର (ଚୂର୍ଣ୍ଣ-ଉପଚାର)ରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
स्नात्वा चोत्तीर्य तत्तीर्थं संहारिण्योपसंहरेत् अथातो विधिशुद्धेन संहितामन्त्रितेन च
ସ୍ନାନ କରି ସେହି ତୀର୍ଥରୁ ଉଠି ଆସି ସଂହାରିଣୀ (ଉପସଂହାର-ସୂତ୍ର) ଦ୍ୱାରା ଉପସଂହାର କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ବିଧିଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ ଏବଂ ସଂହିତା-ମନ୍ତ୍ରରେ ମନ୍ତ୍ରିତ କର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବା ଉଚିତ।
Verse 15
निवृत्यादिविशुद्धेन भस्मना स्नानमाचरेत् शिरस्तः पादपर्यन्तं ह्रूं फडन्तशरात्मना
ନିବୃତ୍ତି ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ବିଶୁଦ୍ଧ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ ସ୍ନାନ କରିବ। ଶିରଃରୁ ପାଦପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ‘ହ୍ରୂଂ’ ଓ ‘ଫଟ୍’ଯୁକ୍ତ ଶର-ସ୍ୱରୂପ ରକ୍ଷାମନ୍ତ୍ରଭାବରେ ଲେପନ କରିବ।
Verse 16
तेन कृत्वा मलस्नानं विधिस्नानं समाचरेत् क्रूं फडन्तशरात्मना इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः क्रूं फडन्तशरात्मना इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ईशतत्पुरुषाघोरगुह्यकाजातसञ्चरैः
ତଦ୍ଦ୍ୱାରା ମଲସ୍ନାନ କରି ପରେ ବିଧିସ୍ନାନ ଆଚରଣ କରିବ। ‘କ୍ରୂଂ ଫଟ୍’—ଶର-ଆୟୁଧ-ସ୍ୱରୂପ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା (ଏହିପରି ‘ଖ’ ଓ ‘ଙ’ ଚିହ୍ନିତ ପୁସ୍ତକପାଠ), ଏବଂ ଈଶ, ତତ୍ପୁରୁଷ, ଅଘୋର, ଗୁହ୍ୟକ, ଆଜାତ—ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମନ୍ତ୍ର-ପ୍ରବାହମାନଙ୍କ ସହ।
Verse 17
क्रमेणोद्धूनयेन्मूर्ध्नि वक्त्रहृद्गुह्यविग्रहात् सन्ध्यात्रये निशीथे च वर्षापूर्वावसानयोः
କ୍ରମେ ମୁଖ, ହୃଦୟ, ଗୁହ୍ୟସ୍ଥାନ ଓ ଦେହରୁ (ଅଶୁଚି) ଝାଡ଼ି ମୂର୍ଧ୍ନିରେ ନିବାରଣ କରିବ। ଏହା ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ, ନିଶୀଥେ (ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ), ଏବଂ ବର୍ଷାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ କରିବ।
Verse 18
सुप्त्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा कृत्वा चावश्यकादिकम् स्त्रीपुन्नपुंसकं शूद्रं विडालशशमूषिकम्
ଶୋଇ, ଭୋଜନ କରି, ଦୁଧ ପିଇ, ମଲମୂତ୍ରାଦି ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ସାରି—ଶୁଦ୍ଧି (ଆଚମନ ଆଦି) କରିବ। ଏହିପରି ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୁଷ, ନପୁଂସକ, ଶୂଦ୍ର, ବିଡ଼ାଳ, ଶଶ, କିମ୍ବା ମୂଷିକ ସ୍ପର୍ଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।
Verse 19
स्नानमाग्नेयकं स्पृष्ट्वा शुचा वुद्धूलकं चरेत् सूर्यांशुवर्षसम्पर्कैः प्राङ्मुखेनोर्ध्वबाहुना
ଆଗ୍ନେୟ ସ୍ନାନକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି/ଆଚରଣ କରି, ଶୁଚିଭାବରେ ‘ବୁଦ୍ଧୂଳକ’ (ଧୂଳି-ସ୍ନାନ) କରିବ। ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଓ ବର୍ଷାଜଳର ସମ୍ପର୍କରେ, ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ଓର୍ଧ୍ୱବାହୁ ରଖି।
Verse 20
माहेन्द्रं स्नानमैशेन कार्यं सप्तपदावधि गोसङ्घमध्यगः कुर्यात् खुरोत्खातकरेणुभिः
ମାହେନ୍ଦ୍ର ସ୍ନାନ ଈଶ-ବିଧିରେ କରିବା ଉଚିତ। ଗୋମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ ଦାଁଡି, ଖୁରରୁ ଉଠିଥିବା ଧୂଳିଦ୍ୱାରା ସାତ ପଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇ ସ୍ନାନ କରିବ।
Verse 21
पावनं नवमन्त्रेण स्नानन्तद्वर्मणाथवा सद्योजातादिभिर्मन्त्रैर् अम्भोभिरभिषेचनम्
ଶୁଦ୍ଧି ନବ-ମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରି ହୁଏ, କିମ୍ବା ସେହି ‘ବର୍ମ’ (ରକ୍ଷାକବଚ) ମନ୍ତ୍ରରେ। ଅଥବା ‘ସଦ୍ୟୋଜାତ’ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରରେ ସଂସ୍କୃତ ଜଳଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ କରିବ।
Verse 22
मन्त्रस्नानं भवेदेवं वारुणाग्नेययोरपि मनसा मूलमन्त्रेण प्राणायामपुरःसरम्
ଏହିପରି ଭାବେ ବରୁଣ ଓ ଅଗ୍ନି-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର-ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣାୟାମ ପୂର୍ବକ, ମୂଳମନ୍ତ୍ରକୁ ମନେ ଜପି କରିବ।
Verse 23
कुर्वीत मानसं स्नानं सर्वत्र विहितं च यत् वैष्णवादौ च तन्मन्त्रैर् एवं स्नानादि कारयेत्
ସର୍ବତ୍ର ବିହିତ ମାନସ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ଆଦି କର୍ମରେ ମଧ୍ୟ, ସେସବୁର ନିଜ-ନିଜ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ସ୍ନାନାଦି କରିବ।
Verse 24
सन्ध्याविधिं प्रवक्ष्यामि मन्त्रैर् भिन्नैः समं गुह संवीक्ष्य त्रिः पिवेदम्बु ब्रह्मतीर्थेन शङ्करैः
ହେ ଗୁହ! ମୁଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ସନ୍ଧ୍ୟା-ବିଧି କହିବି। ଯୋଡ଼ା ହସ୍ତତଳର ଗହ୍ବରକୁ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ (ଅଙ୍ଗୁଠିର ମୂଳଭାଗ) ଦ୍ୱାରା ତିନିଥର ଜଳ ଆଚମନ କରିବ।
Verse 25
स्वधान्तैर् आत्मतत्त्वाद्यैस्ततः खानि स्पृशेद्धृदा शकलीकरणं कृत्वा प्राणायामेन संस्थितः
ତତ୍ପରେ ‘ସ୍ୱଧା’ ଅନ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱାଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଦେହର ରନ୍ଧ୍ର/ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ। ଶକଳୀକରଣ କରି ପ୍ରାଣାୟାମରେ ସ୍ଥିତ ରହିବ।
Verse 26
त्रिः समावर्तयेन् मन्त्री मनसा शिवसंहितां आचम्य न्यस्य सन्ध्याञ्च ब्राह्मीं प्रातः स्मरेन्नरः
ମନ୍ତ୍ରୀ ମନସା ଶିବମନ୍ତ୍ରସଂହିତାକୁ ତିନିଥର ଆବର୍ତ୍ତନ କରିବ। ପରେ ଆଚମନ କରି ନ୍ୟାସ କରି, ପ୍ରାତଃକାଳେ ବ୍ରାହ୍ମୀ ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ସ୍ମରଣ କରିବ।
Verse 27
हंसपद्मासनां रक्तां चतुर्वक्त्रां चतुर्भुजां गुह्यकाजातसंरवैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्खरोत्खातरेणुभिरिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्मरेत्तत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रस्कन्दमालिनीं दक्षे वामे दण्डकमण्डलुं
ହଂସ ଓ ପଦ୍ମାସନରେ ଆସୀନା, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣା, ଚତୁର୍ମୁଖୀ, ଚତୁର୍ଭୁଜା, ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଝୁଲୁଥିବା ମାଳାଧାରିଣୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ। ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତେ ଜପମାଳା, ବାମେ ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଲୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 28
तार्क्ष्यपद्मासनां ध्यायेन्मध्याह्ने वैष्णवीं सितां शङ्खचक्रधरां वामे दक्षिणे सगदाभयं
ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣା ବୈଷ୍ଣବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ, ଯିଏ ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ (ଗରୁଡ଼) ଓ ପଦ୍ମାସନରେ ଆସୀନା। ବାମ ହସ୍ତେ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର, ଦକ୍ଷିଣେ ଗଦା ଧରି ଅଭୟମୁଦ୍ରା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 29
रौद्रीं ध्यायेद् वृषाब्जस्थां त्रिनेत्रां शशिभूषितां त्रिशूलाक्षधरां दक्षे वामे साभयशक्तिकां
ରୌଦ୍ରୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ—ଯିଏ ବୃଷଭ ଓ ପଦ୍ମାସନରେ ଆସୀନା, ତ୍ରିନେତ୍ରୀ ଏବଂ ଶଶିଭୂଷିତା। ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତେ ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ପରଶୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ବାମେ ଶକ୍ତି (ଭାଲ) ଧରି ଅଭୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 30
साक्षिणीं कर्मणां सन्ध्यां आत्मानंतत्प्रभानुगं चतुर्थी ज्ञानिनः सन्ध्या निशीथादौ विभाव्यते
କର୍ମର ସାକ୍ଷିଣୀ ଯେ ସନ୍ଧ୍ୟା—ଅର୍ଥାତ୍ ସେହି ପ୍ରଭାକୁ ଅନୁଗମନ କରୁଥିବା ଆତ୍ମା—ତା ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ଚତୁର୍ଥ ସନ୍ଧ୍ୟା; ନିଶୀଥର ଆରମ୍ଭରେ ତାହା ଧ୍ୟାନଯୋଗ୍ୟ।
Verse 31
हृद्बिन्दुब्रह्मरन्ध्रेषु अरूपा तु परे स्थिता शिवबोधपरा या तु सा सन्ध्या मरमोच्यते
ଯେ ଅନ୍ତର୍ସାଧନା ଅରୂପ, ହୃଦୟ, ବିନ୍ଦୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରରେ ପରମତତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ ଶିବବୋଧପରାୟଣ—ତାହାକୁ ରହସ୍ୟ-ସନ୍ଧ୍ୟା କୁହାଯାଏ।
Verse 32
पैत्र्यं मूले प्रदेशिन्याः कनिष्ठायाः प्रजापतेः ब्राह्म्यमङ्गुष्ठमूलस्थं तीर्थं दैवं कराग्रतः
ତର୍ଜନୀର ମୂଳେ ପିତୃ ତୀର୍ଥ, କନିଷ୍ଠାର ମୂଳେ ପ୍ରଜାପତି ତୀର୍ଥ। ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠର ମୂଳେ ବ୍ରାହ୍ମ୍ୟ ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ହାତର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଅର୍ଥାତ୍ ଆଙ୍ଗୁଳି ଟିପ୍ରେ ଦୈବ ତୀର୍ଥ।
Verse 33
सव्यपाणितले वह्नेस्तीर्थं सोमस्य वामतः ऋषीणां तु समग्रेषु अङ्गुलीपर्वसन्धिषु
ବାମ ହାତର ତଳୁରେ ଅଗ୍ନି-ତୀର୍ଥ, ତାହାର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସୋମ-ତୀର୍ଥ। ଋଷିମାନଙ୍କ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ସମଗ୍ର ଭାବେ ଆଙ୍ଗୁଳିର ପର୍ବ-ସନ୍ଧି (ଗଠି)ରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 34
ततः शिवात्मकैर् मन्त्रैः कृत्वा तीर्थं शिवात्मकं मार्जनं संहितामन्त्रैस्तत्तोयेन समाचरेत्
ତାପରେ ଶିବାତ୍ମକ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥଜଳକୁ ଶିବମୟ କରି, ସଂହିତା-ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସେହି ଜଳରେ ମାର୍ଜନ (ଶୁଦ୍ଧି-ପ୍ରୋକ୍ଷଣ) ଆଚରଣ କରିବ।
Verse 35
वामपाणिपतत्तोययोजनं सव्यपाणिना उत्तमाङ्गे क्रमान्मन्त्रैर् मार्जनं समुदाहृतं
ବାମ ହସ୍ତତଳରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଳକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଡାହାଣ ହାତରେ ମନ୍ତ୍ରକ୍ରମାନୁସାରେ ମସ୍ତକରେ ଲଗାଇବାକୁ ‘ମାର୍ଜନ’ (ଶୁଦ୍ଧି-ଛିଟା) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 36
नीत्वा तदुपनासाग्रं दक्षपाणिपुटस्थितं बोधरूपं सितं तोयं वाममाकृष्य स्तम्भयेत्
ଡାହାଣ ହାତର ପୁଟରେ ଧରା, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶ୍ୱେତ ଜଳକୁ ନାସାଗ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇ, ବାମ ନାସାରନ୍ଧ୍ରରେ ଆକର୍ଷି ଭିତରକୁ ଟାଣି (ବିକାର/ପ୍ରବାହ) ସ୍ତମ୍ଭିତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 37
तत्पापं कज्जलाभासम्पिङ्गयारिच्य मुष्टिना क्षिपेद्वज्रशिलायान्तु तद्भवेदघमर्षणं
କଜ୍ଜଳଭାସ ଥିବା ସେହି ପାପକୁ ପିଙ୍ଗା (ହଳଦିଆ/ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ) ଉପକରଣରେ ଖୋସି ନେଇ, ମୁଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା କଠିନ ବଜ୍ରଶିଳା ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ଏହି କ୍ରିୟା ‘ଅଘମର୍ଷଣ’—ପାପନାଶକ ବିଧି।
Verse 38
स्वाहान्तशिवमन्त्रेण कुशपुष्पाक्षतान्वितं शिवायार्घ्याञ्जलिन्दत्वा गायत्रीं शक्तितो जपेत्
‘ସ୍ୱାହା’ ଅନ୍ତ ଥିବା ଶିବମନ୍ତ୍ରରେ, କୁଶ, ପୁଷ୍ପ ଓ ଅକ୍ଷତ ସହିତ, ଶିବଙ୍କୁ ଅଞ୍ଜଳିରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 39
दाक्षिण्यः कर्मणां सन्ध्या इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कुम्भयेदिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तर्पणं सम्प्रवक्ष्यामि देवतीर्थेन मन्त्रकात् तर्पयेद्धौं शिवायेति स्वाहान्यान् स्वाहया युतान्
ଏବେ ମୁଁ ଦେବତୀର୍ଥ ମୁଦ୍ରା ଓ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ତର୍ପଣବିଧି କହୁଛି। ‘ଧୌଂ ଶିବାୟ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ‘ସ୍ୱାହା’ ଯୁକ୍ତ ଅନ୍ୟ ଅର୍ପଣମାନେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 40
ह्रां हृद्याय ह्रीं शिरसे ह्रूं शिखायै ह्रैं कवचाय अस्त्रायाष्टौ देवगणान् हृदादित्येभ्य एव च
‘ହ୍ରାଂ’ ହୃଦୟରେ, ‘ହ୍ରୀଂ’ ଶିରରେ, ‘ହ୍ରୂଂ’ ଶିଖାରେ, ‘ହ୍ରୈଂ’ କବଚରୂପେ ନ୍ୟାସ କର; ପରେ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କର। ଏଭଳି ହୃଦୟାଦି ଦେବତାଠାରୁ ଆଦିତ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଷ୍ଟ ଦେବଗଣଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ/ନ୍ୟାସ କର।
Verse 41
हां वसुभ्यो ऽथ रुद्रेभ्यो विश्वेभ्यश् चैव मरुद्भ्यः भृगुभ्यो हामङ्गिरोभ्य ऋषीन् कण्ठोपवीत्यथ
ତାପରେ ‘ହାଂ’ ଆହୁତି-ମନ୍ତ୍ର ବସୁମାନଙ୍କୁ, ପରେ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ; ଏବଂ ବିଶ୍ୱେଦେବ ଓ ମରୁଦ୍ଗଣଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କର। ତଦନନ୍ତରେ ଭୃଗୁ ଓ ଆଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ, ପଛରେ କଣ୍ଠୋପବୀତ ଧାରଣ କରି ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କର।
Verse 42
अत्रेये ऽथ वसिष्ठाय नमश्चाथ पुलस्तये कृतवे भारद्वजाय विश्वामित्राय वै नमः
ଆତ୍ରେୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; କ୍ରତୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 43
प्रचेतसे मनुष्यांश् च सनकाय वषट् तथा हां सनन्दाय वषट् सनातनाय वै वषट्
ପ୍ରଚେତସ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ—ବଷଟ୍; ଏବଂ ସନକଙ୍କୁ—ବଷଟ୍; ‘ହାଂ’ ସହିତ ସନନ୍ଦନଙ୍କୁ—ବଷଟ୍; ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ସନାତନଙ୍କୁ—ବଷଟ୍।
Verse 44
सनत्कुमाराय वषट् कपिलाय तथा वषट् पञ्चशिखाय द्युभवे संलग्नकरमूलतः
ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ—ବଷଟ୍; କପିଲଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—ବଷଟ୍; ପଞ୍ଚଶିଖଙ୍କୁ—ବଷଟ୍; ଏବଂ ଦ୍ୟୁଭବଙ୍କୁ—ବଷଟ୍—ଏହା ଆଙ୍ଗୁଳିମୂଳଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ର କରି (ସଂଲଗ୍ନକରମୂଳତଃ) କରିବା ଉଚିତ।
Verse 45
सर्वेभ्यो भूतेभ्यो वौषट् भूतान् देवपितॄनथ दक्षस्कन्धोपवीती च कुशमूलाग्रतस्तिलैः
“ସର୍ବେଭ୍ୟୋ ଭୂତେଭ୍ୟୋ ବୌଷଟ୍” ବୋଲି କହି, ପରେ ଭୂତ, ଦେବ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଡାହାଣ କାନ୍ଧରେ ରଖି, ମୂଳ-ଅଗ୍ରସହିତ କୁଶ ଓ ତିଳ ସହ କ୍ରିୟା କରିବା।
Verse 46
कव्यबालानलायाथ सोमाय च यमाय च अर्यम्णे चाग्निसोमाय वर्हिषद्भ्यः स्वधायुतान्
ତାପରେ ସ୍ୱଧା-ଯୁକ୍ତ ଆହୁତି କବ୍ୟବାହନ, ଅନଲ, ସୋମ, ଯମ, ଅର୍ୟମା, ଅଗ୍ନି-ସୋମ ଏବଂ ବର୍ହିଷଦ୍ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 47
आज्यपाय च सोमाय विशेषसुरवत् पितॄन् ॐ हां ईशानाय पित्रे स्वधा दद्यात् पितामहे
ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦେବମାନଙ୍କ ପରି ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଆଜ୍ୟପା ଓ ସୋମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। “ଓଁ ହାଂ ଈଶାନାୟ ପିତ୍ରେ ସ୍ୱଧା” ମନ୍ତ୍ରରେ ପିତାମହଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା ଅର୍ପଣ କରିବା।
Verse 48
शान्तप्रपितामहाय तथाप्रेतपितॄंस् तथा पितृभ्यः पितामहेभ्यः स्वधाथ प्रपितामहे
“ଶାନ୍ତ ପ୍ରପିତାମହମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା” ଅର୍ପଣ କରିବା; ଏହିପରି ପ୍ରେତ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ। ପିତୃ ଓ ପିତାମହଙ୍କୁ “ସ୍ୱଧା” ବୋଲି, ପ୍ରପିତାମହଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଧା ଦେବା।
Verse 49
वृद्धप्रपितामहेभ्यो मातृभ्यश् च स्वधा तथा हां मातामहेभ्यः स्वधा हां प्रमातामहेभ्यश् च
ବୃଦ୍ଧ ପ୍ରପିତାମହମାନଙ୍କୁ ଓ ମାତୃମାନଙ୍କୁ “ସ୍ୱଧା” ଏବଂ “ହାଂ” ବୋଲି ଅର୍ପଣ କରିବା। ମାତାମହମାନଙ୍କୁ “ସ୍ୱଧା ହାଂ” ଏବଂ ପ୍ରମାତାମହମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଅର୍ପଣ କରିବା।
Verse 50
वृद्धप्रमातामहेभ्यः सर्वेभ्यः पितृभ्यस् तथा मरीचये पुलस्त्यायेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हां ईशानाय पित्रे च सदाज्याय पितामहायेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्भेभ्यः स्वधा ज्ञातिभ्यः सर्वाचार्येभ्य एव च दिशां दिक्पतिसिद्धानां मातॄणां ग्रहरक्षसां
(ଆହୁତି) ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଓ ମାତାମହମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପିତୃମାନଙ୍କୁ; ଏବଂ (ଚିହ୍ନିତ ପାଠାନ୍ତର ଅନୁସାରେ) ମରୀଚି ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ—ଏମିତି ପାଠ ମିଳେ। ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନିତ ପାଠରେ—“ହାଂ—ଇଶାନଙ୍କୁ ପିତାରୂପେ ଓ ସଦାଜ୍ୟଙ୍କୁ ପିତାମହରୂପେ” ବୋଲି ଅଛି। ପରେ ସ୍ୱଧା-ମନ୍ତ୍ର ସହ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାତି, ସମସ୍ତ ଆଚାର୍ୟ; ଏବଂ ଦିକ୍ପତି, ସିଦ୍ଧ, ମାତୃଗଣ, ଗ୍ରହ ଓ ରାକ୍ଷସରୂପ ରକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
A tightly ordered purification protocol: ritual clay extraction and re-filling, astra-mantra śodhana, mudrā-regulated applications, directional mantra-projection, and graded baths (malasnāna → vidhisnāna), culminating in Sandhyā, mārjana/aghamarṣaṇa, and tarpaṇa sequences.
It frames bodily and environmental purity as a sādhana: mantra, prāṇāyāma, and sandhyā-meditations convert routine cleansing into inner alignment with Śiva-consciousness, making external ritual readiness (for worship/pratiṣṭhā) inseparable from inner discipline aimed at purification of karma and realization.
Brāhmī in the morning (red, four-faced, four-armed), Vaiṣṇavī at midday (white, Garuḍa-seat, conch/discus), and Raudrī in the evening (three-eyed, moon-adorned, trident/axe), plus a fourth ‘witness’ Sandhyā for knowers and an inner formless Sandhyā focused on Śiva-realization.
Pitṛ-tīrtha at the base of the forefinger, Prajāpati-tīrtha at the base of the little finger, Brāhma-tīrtha at the base of the thumb, Daiva-tīrtha at the fingertips; additionally Agni-tīrtha on the left palm, Soma-tīrtha to its left side, and Ṛṣi-tīrthas at finger-joint junctions.