Adhyaya 59

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नपनादिविधानं नाम अष्टपञ्चाशो ऽध्यायः अथोनषष्टितमो ऽध्यायः अधिवासनकथनं भगवानुवाच हरेः सान्निध्यकरणमधिवासनमुच्यते सर्वज्ञं सर्वगं ध्यात्वा आत्मानं पुरुषोत्तमं

ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଆଗ୍ନେୟପୁରାଣରେ ‘ସ୍ନପନାଦିବିଧାନ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ‘ଅଧିବାସନକଥନ’ ନାମକ ଏକୋନଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ଭଗବାନ କହିଲେ—ହରିଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା କର୍ମକୁ ‘ଅଧିବାସନ’ କୁହାଯାଏ। ସର୍ବଜ୍ଞ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସଂଯତ କରି, ସେହି ପରମ ବିଭୁରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 2

ओंकारेण समायोज्य चिच्छक्तिमभिमानिनीं निःसार्यात्मैकतां कृत्वा स्वस्मिन् सर्वगते विभौ

ଓଁକାରରେ ଚିତ୍ତକୁ ସମାୟୋଜିତ କରି, ବ୍ୟକ୍ତି-ଅଭିମାନୀ ଚିତ୍ଶକ୍ତିକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ କରି, ଆତ୍ମଏକତା ସ୍ଥାପନ କରି, ନିଜ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁ-ସ୍ୱରୂପରେ ସ୍ଥିତ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 3

योजयेन्मरुतां पृथ्वीं वह्निवीजेन दीपयेत् संहरेद्वायुना चाग्निं वायुमाकाशतो नयेत्

ପୃଥିବୀ-ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବାୟୁ-ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ କରିବା ଉଚିତ; ବହ୍ନି-ବୀଜରେ ଅନ୍ତରାଗ୍ନିକୁ ଦୀପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ସଂହାର କରି, ବାୟୁକୁ ଆକାଶରେ ନେବା ଉଚିତ।

Verse 4

मतिशालिनीमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः कृत्वा पुंसीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अधिभूतादिदेवैस्तु साध्याख्यैर् विभवैः सह तन्मात्रपात्रकान् कृत्वा संहरेत्तत् क्रमाद् बुधः

ଅଧିଭୂତ ଓ ଅଧିଦେବ—ଏବଂ ‘ସାଧ୍ୟ’ ନାମକ ବିଭବସହ—ଏସବୁକୁ ତନ୍ମାତ୍ରାର ପାତ୍ର ଭାବେ କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ କ୍ରମକ୍ରମେ ସେମାନଙ୍କର ଲୟ (ପୁନଃଅବଶୋଷଣ) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 5

आकाशं मनसाहत्य मनोहङ्करणे कुरु अहङ्कारञ्च महति तञ्चाप्यव्याकृते नयेत्

ଆକାଶକୁ ମନରେ ଲୀନ କରି ମନକୁ ଅହଂକାରରେ ସ୍ଥାପନ କର। ପରେ ଅହଂକାରକୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଲୀନ କରି, ସେହି ମହତ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅବ୍ୟାକୃତରେ ନେଇଯା।

Verse 6

अव्याकृतं ज्ञानरूपे वासुदेवः स ईरितः स तामव्याकृतिं मायामभ्यष्ट सिसृक्षया

ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଅବ୍ୟାକୃତକୁ ହିଁ ବାସୁଦେବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସୃଷ୍ଟିଇଚ୍ଛାରେ ସେ ଏହି ଅବ୍ୟାକୃତ ମାୟାକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲେ।

Verse 7

सङ्कर्षणं सं शब्दात्मा स्पर्शाख्यमसृजत् प्रभुः क्षोभ्य मायां स प्रद्युम्नं तेजोरूपं स चासृजत्

ପ୍ରଭୁ ଶବ୍ଦାତ୍ମା ସଙ୍କର୍ଷଣରୂପେ ‘ସ୍ପର୍ଶ’ ନାମକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପରେ ମାୟାକୁ କ୍ଷୋଭିତ କରି ତେଜୋରୂପ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନକୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।

Verse 8

अनिरुद्धं रसमात्रं ब्रह्माणं गन्धरूपकं अनिरुद्धः स च ब्रह्मा अप आदौ ससर्ज ह

ଅନିରୁଦ୍ଧ ରସମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଗନ୍ଧରୂପ ତତ୍ତ୍ୱ। ସେହି ଅନିରୁଦ୍ଧ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା ସହ ଆଦିରେ ଜଳକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 9

तस्मिन् हिरण्मयञ्चाण्डं सो ऽसृजत् पञ्चभूतवत् तस्मिन् सङ्क्रामिते जीवे शक्तिरात्मोपसंहृता

ସେଥିରେ ସେ ପଞ୍ଚମହାଭୂତମୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଅଣ୍ଡ (ହିରଣ୍ୟାଣ୍ଡ) ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଜୀବ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ ସୃଜନଶକ୍ତି ଆତ୍ମାରେ ପୁନଃ ସଂହୃତ ହେଲା।

Verse 10

प्राणो जीवेन संयुक्तो वृत्तिमानिति शब्द्यते जीवोव्याहृतिसञ्ज्ञस्तु प्राणेष्वाध्यात्मिकः स्मृतः

ଜୀବ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ପ୍ରାଣକୁ ‘ବୃତ୍ତିମାନ’ ଅର୍ଥାତ୍ କ୍ରିୟାଶୀଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ବ୍ୟାହୃତି’ ସଞ୍ଜ୍ଞାଧାରୀ ଜୀବ ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 11

प्राणैर् युक्ता ततो बुद्धिः सञ्जाता चाष्टमूर्तिकी अहङ्कारस्ततो जज्ञे मनस्तस्मादजायत

ତତ୍ପରେ ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିକ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେଠାରୁ ଅହଙ୍କାର ଜନ୍ମିଲା, ଏବଂ ସେଠାରୁ ମନ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 12

अर्थाः प्रजज्ञिरे पञ्च सङ्कल्पादियुतास्ततः शब्दः स्पर्शश् च रूपञ्च रसो गन्ध इति स्मृता

ତାପରେ ସଙ୍କଳ୍ପ ଆଦି ସହିତ ପାଞ୍ଚଟି ବିଷୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ—ଏହିପରି ସ୍ମୃତ।

Verse 13

ज्ञानशक्तियुतान्येतैर् आरब्धानीन्द्रियाणि तु र् इति ङ, चिहिनितपुस्तकपाठः मनसाहृत्य मनो ऽहङ्करणे क्षरे इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वासुदेवे समाहित इति ङ, इति चिह्नितपुस्तकपाठः सङ्क्रमते जीव इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चाष्टवृत्तिकीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः त्वक्श्रोत्रघ्राणचक्षूंषि जिह्वाबुद्धीन्द्रियाणि तु

ଜ୍ଞାନଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଜୀବ ମନ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରି ମନରେ, ତଦନନ୍ତରେ କ୍ଷର ଅହଙ୍କାର-ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ବାସୁଦେବରେ ସମାହିତ ହେଲେ ଏହି ଶକ୍ତିମାନେ ନିଗୃହୀତ ହୁଅନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ—ତ୍ୱକ୍, ଶ୍ରୋତ୍ର, ଘ୍ରାଣ, ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ୱା ଏବଂ ଅନ୍ତଃକରଣରୂପ ବୁଦ୍ଧି।

Verse 14

पादौ पायुःस् तथा पाणी वागुपस्थश् च पञ्चमः कर्मेन्द्रियाणि चैतानि पञ्चभूतान्यतः शृणु

ପାଦ, ପାୟୁ, ପାଣି, ବାକ୍ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଉପସ୍ଥ—ଏଗୁଡ଼ିକ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଏବେ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।

Verse 15

आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा स्थूलमेभिः शरीरन्तु सर्वाधारं प्रजायते

ଏହିମାନଙ୍କୁ ନେଇ—ଆକାଶ, ବାୟୁ, ତେଜ, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ—ସ୍ଥୂଳ ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ସମସ୍ତ (ଦେହଗତ) କ୍ରିୟାର ଆଧାର।

Verse 16

एतेषां वाचका मन्त्रा न्यासायोच्यन्त उत्तमाः जीवभूतं मकारन्तु देवस्य व्यापकं न्यसेत्

ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ବାଚକ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ନ୍ୟାସ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ମ’କାର—ଜୀବସ୍ୱରୂପ—କୁ ଦେବତାଙ୍କ ସର୍ବବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 17

प्राणतत्त्वं भकारन्तु जीवोपाधिगतं न्यसेत् हृदयस्थं बकारन्तु बुद्धितत्त्वं न्यसेद् बुधः

‘ଭ’କାରରେ ପ୍ରାଣତତ୍ତ୍ୱ—ଜୀବୋପାଧିସଂଯୁକ୍ତ—କୁ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ହୃଦୟରେ ‘ବ’କାରକୁ ବୁଦ୍ଧିତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 18

फकारमपि तत्रैव अहङ्कारमयं न्यसेत् मनस्तत्त्वं पकारन्तु न्यसेत्सङ्कल्पसम्भवं

ସେଠାରେଇ ‘ଫ’କାରକୁ ଅହଙ୍କାରମୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ‘ପ’କାରକୁ ସଙ୍କଳ୍ପଜନ୍ୟ ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 19

शब्दतन्मात्रतत्त्वन्तु नकारं मस्तके न्यसेत् स्पर्शात्मकं धकारन्तु वक्त्रदेशे तु विन्यसेत्

ଶବ୍ଦ-ତନ୍ମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ‘ନ’କାରକୁ ମସ୍ତକରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶସ୍ୱରୂପ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ‘ଧ’କାରକୁ ମୁଖ-ପ୍ରଦେଶରେ ବିନ୍ୟସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 20

दकारं रूपतत्त्वन्तु हृद्देशे विनिवेशयेत् थकारं वस्तिदेशे तु रसतन्मात्रकं न्यसेत्

ହୃଦୟ-ପ୍ରଦେଶରେ ରୂପ-ତତ୍ତ୍ୱସ୍ୱରୂପ ‘ଦ’ ଅକ୍ଷରକୁ ନ୍ୟାସ କରିବ। ଏବଂ ବସ୍ତି-ପ୍ରଦେଶରେ ରସ-ତନ୍ମାତ୍ରସ୍ୱରୂପ ‘ଥ’ ଅକ୍ଷରକୁ ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 21

तकारं गन्धतन्मात्रं जङ्घयोर्विनिवेशयेत् णकारं श्रोत्रयोर् न्यस्य ढकारं विन्यसेत्त्वचि

ଦୁଇ ଜଂଘାରେ (ପିଣ୍ଡଳୀରେ) ଗନ୍ଧ-ତନ୍ମାତ୍ରସ୍ୱରୂପ ‘ତ’ ଅକ୍ଷରକୁ ନ୍ୟାସ କରିବ। ଦୁଇ କାନରେ ‘ଣ’ ଅକ୍ଷର ରଖି, ତ୍ୱଚାରେ ‘ଢ’ ଅକ୍ଷରକୁ ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 22

डकारं नेत्रयुग्मे तु रसनायां ठकारकं टकारं नासिकायान्तु ञकारं वाचि विन्यसेत्

ନେତ୍ର-ଯୁଗ୍ମରେ ‘ଡ’ ଅକ୍ଷର ରଖିବ। ଜିହ୍ୱାରେ ‘ଠ’ ଅକ୍ଷର, ନାସିକାରେ ‘ଟ’ ଅକ୍ଷର, ଏବଂ ବାକ୍-ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ (ମୁଖ/ବାଣୀ) ‘ଞ’ ଅକ୍ଷରକୁ ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 23

झकारं करयोर् न्यस्य पाणितत्त्वं विचक्षणः जकारं पदयोर् न्यस्य छं पायौ चमुपस्थके

ବିଚକ୍ଷଣ ସାଧକ ଦୁଇ ହାତରେ ‘ଝ’ ଅକ୍ଷର ନ୍ୟାସ କରି ପାଣି-ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ଦୁଇ ପାଦରେ ‘ଜ’ ଅକ୍ଷର ନ୍ୟାସ କରିବ; ଗୁଦରେ ‘ଛ’ ଏବଂ ଉପସ୍ଥରେ ‘ଚ’ ଅକ୍ଷର ରଖିବ।

Verse 24

विन्यसेत् पृथिवीतत्त्वं ङकारं पादयुग्मके वस्तौ घकारं गं तत्त्वं तैजसं हृदि विन्यसेत्

ପାଦ-ଯୁଗ୍ମରେ ପୃଥିବୀ-ତତ୍ତ୍ୱ—ବୀଜ ‘ଙ’—କୁ ନ୍ୟାସ କରିବ। ଶ୍ରୋଣି/ବସ୍ତୁ ପ୍ରଦେଶରେ ‘ଘ’ ଅକ୍ଷର ରଖିବ, ଏବଂ ହୃଦୟରେ ‘ଗ’ ବୀଜ ସହିତ ତୈଜସ (ଅଗ୍ନି) ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 25

मकारन्तद्देहस्येति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विनियोजयेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः खकारं वायुतत्त्वञ्च नासिकायां निवेशयेत् ककारं विन्यसेन्नित्यं खतत्त्वं मस्तके बुधः

“ମକାରାନ୍ତଦ୍ଦେହସ୍ୟେତି”—ଏହା ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ପାଠ; ଏବଂ “ବିନିଯୋଜୟେତ୍”—ଏହା ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିତ ପାଠ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ଖକାରକୁ ବାୟୁ-ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ନାସିକାରେ ସ୍ଥାପନ କରୁ; ଏବଂ କକାରକୁ ସଦା ଖ-ତତ୍ତ୍ୱ (ଆକାଶ-ତତ୍ତ୍ୱ) ସହିତ ମସ୍ତକରେ ନ୍ୟାସ କରୁ।

Verse 26

हृत्पुण्डरीके विन्यस्य यकारं सूर्यदैवतं द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयादभिनिःसृताः

ହୃଦୟ-ପୁଣ୍ଡରୀକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବତାଧିଷ୍ଠିତ ‘ୟ’ ଅକ୍ଷରର ନ୍ୟାସ କଲେ, ହୃଦୟରୁ ବାହାତ୍ତର ହଜାର ନାଡ଼ୀ (ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରବାହ) ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରେ।

Verse 27

कलाषोडशसंयुक्तं मकारं तत्र विन्यसेत् तन्मध्ये चिन्तयेन्मन्त्री विन्दुं वह्नेस्तु मण्डलं

ସେଠାରେ ଷୋଳ କଳା-ସଂଯୁକ୍ତ ‘ମ’ ଅକ୍ଷରର ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଅଗ୍ନି-ମଣ୍ଡଳରୂପ ବିନ୍ଦୁକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ।

Verse 28

हकारं विन्यसेत्तत्र प्रणवेन सुरोत्तमः ॐ आं परमेष्ठ्यात्मने आं नमः पुरुषात्मने

ସେଠାରେ ଦେବୋତ୍ତମ ପ୍ରଣବ (ଓଂ) ସହିତ ‘ହ’ ଅକ୍ଷରର ନ୍ୟାସ କରି ଜପ କରୁ—“ଓଂ ଆଂ, ପରମେଷ୍ଠୀ-ସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମାକୁ ନମଃ; ଆଂ, ପୁରୁଷ-ସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମାକୁ ନମଃ।”

Verse 29

ॐ वां मनोनिवृत्त्यात्मने नाञ्च विश्वात्मने नमः ॐ वं नमः सर्वात्मने इत्य् उक्ताः पञ्च शक्तयः

“ଓଂ ବାଂ—ମନୋନିବୃତ୍ତି-ସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମାକୁ ନମଃ; ଏବଂ ବିଶ୍ୱାତ୍ମାକୁ ନମଃ। ଓଂ ବଂ—ସର୍ବାତ୍ମାକୁ ନମଃ।” ଏହିପରି ପାଞ୍ଚ ଶକ୍ତି (ଶକ୍ତି-ମନ୍ତ୍ର) ଉଚ୍ଚାରିତ।

Verse 30

स्थाने तु प्रथमा योज्या द्वितीया आसने मता तृतीया शयने तद्वच्चतुर्थी पानकर्मणि

ବିଧିର ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଥମଟି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ଆସନରେ ବସିଲେ ଦ୍ୱିତୀୟା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଶୟନରେ ତୃତୀୟା, ଏବଂ ପାନକର୍ମରେ ତଦ୍ରୂପ ଚତୁର୍ଥୀର ବିଧାନ।

Verse 31

प्रत्यर्चायां पञ्चमी स्यात्पञ्चोपनिषदः स्मृताः हूङ्कारं विन्यसेन्मध्ये ध्यात्वा मन्त्रमयं हरिं

ପ୍ରତ୍ୟର୍ଚ୍ଚା (ଉପପୂଜା)ରେ ପଞ୍ଚମୀର ବିଧାନ ଅଛି; ଏହାକୁ ‘ପଞ୍ଚ ଉପନିଷଦ’ (ପାଞ୍ଚ ଗୁହ୍ୟ ଅଂଶ) ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ରମୟ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ମଧ୍ୟରେ ‘ହୂଂ’ ବୀଜ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 32

यां मूर्तिं स्थापयेत्तस्मात् मूलमन्त्रं न्यसेत्ततः ॐ नमो भगवते वासुदेवाय मूलकं

ଏହେତୁ ଯେଉଁ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ, ତାହା ପରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ରର ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ମୂଳମନ୍ତ୍ର—“ଓଂ ନମୋ ଭଗବତେ ବାସୁଦେବାୟ।”

Verse 33

शिरोघ्राणललाटेषु मुखकण्ठहृदि क्रमात् भुजयोर्जङ्घयोरङ्घ्य्रोः केशवं शिरसि न्यसेत्

କ୍ରମାନୁସାରେ ଶିର, ନାସିକା ଓ ଲଲାଟରେ; ମୁଖ, କଣ୍ଠ ଓ ହୃଦୟରେ; ଦୁଇ ଭୁଜା, ଦୁଇ ଜଂଘା ଓ ଦୁଇ ପାଦରେ—ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ କେଶବଙ୍କୁ ଶିରରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 34

नारायणं न्यसेद्वक्त्रे ग्रीवायां माधवं न्यसेत् अने इत्य् उक्ताः पञ्चशक्तयः इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दानकर्मणि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अभ्यर्चायामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः क्षकारमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः या मूर्तिः स्थाप्यते तस्यामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गोविन्दं भुजयोर्न्यस्य विष्णुं च हृदये न्यसेत्

ମୁଖରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ, ଗ୍ରୀବାରେ ମାଧବଙ୍କ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଦୁଇ ଭୁଜାରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ହୃଦୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 35

मधुसूदनकं पृष्ठे वामनं जठरे न्यसेत् कक्ष्यान्त्रिविक्रमं न्यस्य जङ्घायां श्रीधरं न्यसेत्

ନ୍ୟାସରେ ପିଠିରେ ‘ମଧୁସୂଦନ’ ସ୍ଥାପନ କରିବ; ଉଦରରେ ‘ବାମନ’। କକ୍ଷ/ପାର୍ଶ୍ୱରେ ‘ତ୍ରିବିକ୍ରମ’ ନ୍ୟସି, ଜଂଘାରେ (ତଳ ପାଦରେ) ‘ଶ୍ରୀଧର’ ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 36

हृषीकेशं दक्षिणायां पद्मनाभं तु गुल्फके दामोदरं पादयोश् च हृदयादिषडङ्गकं

ନ୍ୟାସରେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ‘ହୃଷୀକେଶ’ ସ୍ଥାପନ କରିବ, ଗୁଲ୍ଫକେ (ଗୋଡ଼ଘୁଣ୍ଟି/ଟଖଣାରେ) ‘ପଦ୍ମନାଭ’; ଏବଂ ପାଦଦ୍ୱୟରେ ‘ଦାମୋଦର’। ପରେ ହୃଦୟାଦି ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 37

एतत् साधारणं प्रोक्तमादिर्मूर्तेस्तु सत्तम अथवा यस्य देवस्य प्रारब्धं स्थापनं भवेत्

ହେ ସତ୍ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହାକୁ ସାଧାରଣ ବିଧି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ମୂର୍ତ୍ତି-ସ୍ଥାପନର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ନିୟମ। କିମ୍ବା ଯେ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ଥାପନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେହି ଦେବତା ପାଇଁ ଏହି ବିଧି ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ।

Verse 38

तस्यैव मूलमन्त्रेण सजीवकरणं भवेत् यस्या मूर्तेस्तु यन्नाम तस्याद्यं चाक्षरं च यत्

ସେହି ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସଜୀବକରଣ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ମୂର୍ତ୍ତିର ଯେ ନାମ, ସେହି ରୂପର ନାମ ଏବଂ ତାହାର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର (ଆଦ୍ୟାକ୍ଷର) ଗ୍ରହଣ କରିବ।

Verse 39

तत् स्वैरैर् द्वादशैर् भेद्य ह्य् अङ्गानि परिकल्पयेत् हृदयादीनि देवेश मूलञ्च दशमाक्षरं

ତାପରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ତାହାକୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ଅଙ୍ଗ-ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବ—ହେ ଦେବେଶ! ହୃଦୟାଦି (ଷଡ଼ଙ୍ଗ) ଏବଂ ମୂଳକୁ ଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରୂପେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କରିବ।

Verse 40

यथा देवे तथा देहे तत्त्वानि विनियोजयेत् चक्राब्जमण्दले विष्णुं यजेद्गन्धादिना तथा

ଯେପରି ଦେବତାରେ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ବିନିଯୋଗ କରାଯାଏ, ସେପରି ନିଜ ଦେହରେ ମଧ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ-ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଚକ୍ରାକାର ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଗନ୍ଧ ଆଦି ଉପଚାରରେ ପୂଜା କର।

Verse 41

पूर्ववच्चासनं ध्यायेत्सगात्रं सपरिच्छदं शुभञ्चक्रं द्वादशारं ह्य् उपरिष्टाद्विचिन्तयेत्

ପୂର୍ବବତ୍ ଆସନକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ—ଅଙ୍ଗରୂପ ଓ ପରିଚ୍ଛଦ ସହିତ। ତାହାର ଉପରେ ପୁନଃ ଦ୍ୱାଦଶ ଆରବିଶିଷ୍ଟ ଶୁଭ ଚକ୍ରକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବ।

Verse 42

त्रिनाभिचक्रं द्विनेमि स्वरैस्तच्च समन्वितं पृष्ठदेशे ततः प्राज्ञः प्रकृत्यादीन्निवेशयेत्

ତାପରେ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣସହିତ ସମନ୍ୱିତ, ତିନି ନାଭି ଓ ଦୁଇ ନେମିବିଶିଷ୍ଟ ଚକ୍ରକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବ। ତଦନନ୍ତରେ ପୃଷ୍ଠଦେଶରେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ସାଧକ ପ୍ରକୃତି ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ନିବେଶ କରିବ।

Verse 43

पूजयेदारकाग्रेषु सूर्यं द्वादशधा पुनः एदाहुतिभिस् तथा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ध्यायेत् तन्मात्रमिति ग, चिह्ह्नितपुस्तकपाठः ध्यायेत् समात्रमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजयेद् द्वादशाग्रेषु इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पूजयेद् द्वादशारेषु इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कलाषोडशसंयुक्तं सोमन्तत्र विचिन्तयेत्

ଦ୍ୱାଦଶ ଅଗ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାରେ ପୂଜା କରିବ; ଏବଂ ସେହିପରି ଆହୁତିମାନ ମଧ୍ୟ ଦେବ। ସେଠାରେ ଷୋଡଶ କଳାସଂଯୁକ୍ତ ସୋମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତନ କରିବ।

Verse 44

सबलं त्रितयं नाभौ चिन्तयेद्देशिकोत्तमः पद्मञ्च द्वादशदलं पद्ममध्ये विचिन्तयेत्

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଶିକ ନାଭିରେ ବଳସହିତ ତ୍ରିତୟକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ; ଏବଂ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଦ୍ୱାଦଶଦଳ ପଦ୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତନ କରିବ।

Verse 45

तन्मध्ये पौरुषीं शक्तिं ध्यात्वाभ्यर्च्य च दिशिकः प्रतिमायां हरिं न्यस्य तत्र तं पूजयेत् सुरान्

ସେହି (ଯଜ୍ଞସ୍ଥାନ/ମଣ୍ଡଳ) ମଧ୍ୟରେ ପୌରୁଷୀ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ; ପରେ ପ୍ରତିମାରେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ନ୍ୟାସ କରି, ସେଠାରେ ଦେବଗଣ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ।

Verse 46

गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् साङ्गं सावरणं क्रमात् द्वादशाक्षरवीजैस्तु केशवादीन् समर्चयेत्

ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଆଦିଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ଦେବତାଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗ (ଅଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗ ସହ) ଓ ସାବରଣ (ଆବରଣ-ଦେବତା ସହ) ଭଲଭାବେ ପୂଜା କରିବ; ପରେ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ବୀଜମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା କେଶବ ଆଦିଙ୍କୁ ସମର୍ଚ୍ଚନ କରିବ।

Verse 47

द्वादशारे मण्डले तु लौकपालादिकं क्रमात् प्रतिमामर्चयेत् पश्चाद्गन्धपुष्पादिभिर्द्विजः

ଦ୍ୱାଦଶାର ମଣ୍ଡଳରେ ଦ୍ୱିଜ ଲୋକପାଳ ଆଦିଙ୍କ ପ୍ରତିମାକୁ କ୍ରମେ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବ; ପରେ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଆଦିଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ଉପଚାର-ପୂଜା କରିବ।

Verse 48

पौरुषेण तु सूक्तेन श्रियाः सूक्तेन पिण्डिकां जननादिक्रमात् पश्चाज्जनयेद्वैष्णवानलं

ପୌରୁଷ ସୂକ୍ତ ଓ ଶ୍ରୀ ସୂକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପିଣ୍ଡିକା (ଯଜ୍ଞପିଣ୍ଡ) ତିଆରି କରିବ; ପରେ ଜନନ ଆଦି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରମାନୁସାରେ ବୈଷ୍ଣବ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ/ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବ।

Verse 49

हुत्वाग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्य् अग्निरुच्यते

‘ହୁତମ୍’ ବୋଲି ଆହୁତି ଦେଇ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି କୁଣ୍ଡରେ ଅଗ୍ନିର ପ୍ରଣୟନ (ନେଇଯାଇ ସ୍ଥାପନ) କରିବ। ଅଗ୍ନି-ପ୍ରଣୟନର ମନ୍ତ୍ର ‘ତ୍ୱମ୍ ଅଗ୍ନେ …’; କାରଣ ସେଠାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ‘ଅଗ୍ନି’ ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଏ।

Verse 50

दक्षिणेग्निं हुतमिति कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः अग्निमग्नीति पूर्वे तु कुण्डेग्निं प्रणयेद्बुधः

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ‘ହୁତମ୍ ଇତି’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ କୁଣ୍ଡାଗ୍ନିକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବେ। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ‘ଅଗ୍ନିମ୍ ଅଗ୍ନି’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି କୁଣ୍ଡାଗ୍ନିକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବେ।

Verse 51

उत्तरे प्रणयेदग्निमग्निमग्नी हवामहे अग्निप्रणयने मन्त्रस्त्वमग्ने ह्य् अग्निरुच्यते

ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ‘ଅଗ୍ନିମ୍ ଅଗ୍ନି ହବାମହେ’ ଜପ କରି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବେ। ଅଗ୍ନି-ପ୍ରଣୟନର ମନ୍ତ୍ର—‘ତ୍ୱମ୍ ଅଗ୍ନେ ହ୍ୟଗ୍ନିରୁଚ୍ୟତେ’, ଅର୍ଥାତ ‘ହେ ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଉଚ୍ଚରିତ’।

Verse 52

पलाशसमिधानान्तु अष्टोत्तरसहस्रकं कुण्डे कुण्डे होमयेच्च व्रीहीन् वेदादिकैस् तथा

ପଲାଶ ସମିଧାକୁ ଇନ୍ଧନ କରି ଏକ ହଜାର ଆଠ ଆହୁତି ଦେବେ; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ କୁଣ୍ଡରେ ବେଦପାଠ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରସହ ଧାନ୍ୟ (ଚାଉଳ) ଦାଣା ମଧ୍ୟ ହୋମ କରିବେ।

Verse 53

साज्यांस्तिलान् व्याहृतिभिर्मूलमन्त्रेण वै घृतं कुर्यात्ततः शान्तिहोमं मधुरत्रितयेन च

ବ୍ୟାହୃତି ସହ ଘି ମିଶା ତିଳର ଆହୁତି ଦେବେ; ଏବଂ ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ଘୃତାହୁତି କରିବେ। ତାପରେ ମଧୁରତ୍ରିତୟ ସହ ଶାନ୍ତିହୋମ ସମ୍ପାଦନ କରିବେ।

Verse 54

द्वादशार्णैः स्पृशेत् पादौ नाभिं हृन् मस्तकं ततः घृतं दधि पयो हुत्वा स्पृशेन्मूर्धन्यथो ततः

ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଥମେ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରିବେ, ପରେ ନାଭି, ହୃଦୟ ଓ ମସ୍ତକ ସ୍ପର୍ଶ କରିବେ। ଅଗ୍ନିରେ ଘୃତ, ଦଧି ଓ ପୟଃ ଆହୁତି ଦେଇ, ତାପରେ ମୂର୍ଧା (ଶିରୋଚ୍ଚ) ସ୍ପର୍ଶ କରିବେ।

Verse 55

ध्यात्वा पश्चात्तु देशिक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्र तान् पूजयेत् सुरामिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः स्पृष्ट्वा शिरोनाभिपादांश् चतस्रः स्थापयेन्नदीः गङ्गा च यमुना गोदा क्रमान्नाम्ना सरस्वती

ତଦନନ୍ତରେ ଧ୍ୟାନ କରି (ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ପାଠରେ ‘ଦେଶିକ…’ ଓ ‘ସୁରାମ…’ ଯୋଗ ସୂଚିତ) ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ। ଶିର, ନାଭି ଓ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଚାରି ପବିତ୍ର ନଦୀ ସ୍ଥାପନ କରିବ—ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା, ଗୋଦାବରୀ ଏବଂ କ୍ରମରେ ନାମ ଉଚ୍ଚାରି ସରସ୍ୱତୀ।

Verse 56

दहेत्तु विष्णुगायत्र्या गायत्र्या श्रपयेच्चरुं होमयेच्च बलिं दद्यादुत्तरे भोजयेद्द्विजान्

ବିଷ୍ଣୁ-ଗାୟତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା (ଆହୁତି/ଅଗ୍ନି) ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିବ; ଏବଂ (ସାଧାରଣ) ଗାୟତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ଚରୁ ରାନ୍ଧିବ। ପରେ ହୋମ କରିବ, ବଲି ଦେବ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଦ୍ୱିଜ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବ।

Verse 57

सामाधिपानां तुष्ट्यर्थं हेमगां गुरवे ददेत् दिक्पतिभ्यो बलिं दत्त्वा रात्रौ कुर्याच्च जागरं ब्रह्मगीतादिशब्देन सर्वभागधिवासनात्

ସମାଧି-ବିଧିର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତାମାନଙ୍କ ତୁଷ୍ଟି ପାଇଁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗାଈ ଦାନ ଦେବ। ଦିକ୍ପତିମାନଙ୍କୁ ବଲି ଦେଇ ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରିବ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଗୀତା ଆଦି ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ରଧ୍ୱନିରେ ସମସ୍ତ ଭାଗର ଅଧିବାସନ (ସଂସ୍କାର) କରିବ।