Dana-mahatmya
The Glory of Charity
The greatness and merit of various forms of charity (dana) including go-dana, anna-dana, vidya-dana, and their fruits in this life and beyond.
Adhyayas in Dana-mahatmya
Adhyaya 209
Asamuccaya (असमुच्चयः) — Non-conjunction / Non-accumulation (Recensional title-variants noted)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ-ଶୀର୍ଷକ ଦାନଶାସ୍ତ୍ର ଶୈଳୀର ଉପଦେଶକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଏକ ସନ୍ଧି-ସୂଚକ ରୁବ୍ରିକ୍ ଭାବେ କାମ କରେ। ଉପଶୀର୍ଷକରେ ପାଠଭେଦ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି—‘ସୌଭାଗ୍ୟ’ ସହ କେଉଁଠି ‘ଶୁଭ ଫଳର ଯୁଗଳ ଲାଭ’, କେଉଁଠି ‘ସମ୍ୟକ୍ ବୋଧ/ଯଥାର୍ଥ ବୁଝାମଣା’ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ପଦ୍ଧତିରେ ଏପରି ଶୀର୍ଷକ ଥିମ୍-ସ୍ତୁତିରୁ ପ୍ରକ୍ରିୟାତ୍ମକ ପରିଭାଷାକୁ ମୋଡ଼ ଦେବାର ସଙ୍କେତ ଦିଏ। ଏଠାରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦାନର ଔପଚାରିକ ବର୍ଗୀକରଣ—ଇଷ୍ଟ ଓ ପୂର୍ତ୍ତ—ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ ଏବଂ କୁହାଯାଏ ଯେ ଦାନ ଅନିୟମିତ କର୍ମ-ସଞ୍ଚୟ ନୁହେଁ; ଦେଶ-କାଳ, ପାତ୍ର, ଓ ସଙ୍କଳ୍ପ/ଭାବନାର ଯଥାଯଥ ସଂଯୋଗରେ ନିୟମବଦ୍ଧ ଧର୍ମ, ଯାହାର ଫଳ ସଠିକ୍ ସଂଯୋଗ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏହିପରି ଦାନମାହାତ୍ମ୍ୟ ସ୍ତରରେ ଏହା ଏକ ‘ସୂଚୀ-ଗଠି’ ଭଳି ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଠିକତା ସହ ମେଳାଏ।
Adhyaya 210
Mahā-dānāni (The Great Gifts) — Ṣoḍaśa Mahādāna, Meru-dāna, and Dhenū-dāna Procedure
ଦାନର ଲକ୍ଷଣ ପରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ମହାଦାନର ସୁସଂଗଠିତ ବିଧି କହନ୍ତି। ତୁଳାପୁରୁଷ ଓ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଷୋଡଶ ମହାଦାନ ଉଲ୍ଲେଖ—ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପ୍ରତିରୂପ, କଳ୍ପବୃକ୍ଷ/କଳ୍ପଲତା, ଗୋ-ସହସ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କାମଧେନୁ, ଅଶ୍ୱ, ରଥ ଇତ୍ୟାଦି ସୁବର୍ଣ୍ଣନିର୍ମିତ ଦାନ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱଚକ୍ର, ସପ୍ତସାଗର ମଡେଲ୍ ପରି ଆଚାରାନୁଷ୍ଠାନିକ ଅର୍ପଣ। ପରେ ‘ମେରୁ-ଦାନ’ ପର୍ବତଦାନରୂପେ—ଧାନ୍ୟ, ଲବଣ, ଗୁଡ଼, ସୁନା, ତିଳ, କପାସ, ଘିଅ, ରୂପା, ଚିନି ଆଦିକୁ ଦ୍ରୋଣ, ଭାର, ପଲ, ତୁଳା ପରି ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ମାପରେ ମଣ୍ଡପ-ମଣ୍ଡଳରେ ଦେବପୂଜା ପରେ ଗଢ଼ି ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ଦଶ ପ୍ରକାର ଧେନୁ-ଦାନ (ଗୁଡ଼-, ଘୃତ-, ତିଳ-, ଜଳ-, କ୍ଷୀର-, ମଧୁ-ଧେନୁ ଇତ୍ୟାଦି) — ଘଡ଼ା କିମ୍ବା ଢେର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମାଣ, ଦିଗନିୟମ (ଗାଈ ପୂର୍ବମୁଖୀ, ପାଦ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖ), ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଗୁଡ଼ଧେନୁର ଦ୍ରବ୍ୟ, ବର୍ଣ୍ଣ, ଅଳଙ୍କାର ଆଦିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରତିମାବିଧାନ। ଲକ୍ଷ୍ମୀକେନ୍ଦ୍ରିତ ମନ୍ତ୍ରରେ ଧେନୁରୂପା ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ୱାହା/ସ୍ୱଧା ଓ ବିଶ୍ୱଶକ୍ତି ସହ ଏକାତ୍ମ କରି ଦାନ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ, କପିଳା ଗୋଦାନରେ ବଂଶୋନ୍ନତି, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁସମୀପେ ବୈତରଣୀ-ଧେନୁ ଯମଦ୍ୱାରେ ପାରହେବାର ସାହାଯ୍ୟ—ବୋଲି ବିଧିଶୁଦ୍ଧିକୁ ମୋକ୍ଷାଶ୍ୱାସ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
Adhyaya 211
Mahādānas — The Great Gifts (महादानानि)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦାନ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଉପସଂହାର ଓ ସନ୍ଧିରୂପେ ରହି, ‘ମହାଦାନ’ ବିଷୟକ ଖଣ୍ଡକୁ ସମାପ୍ତ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ‘ନାନା-ଦାନ’ର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତାଲିକା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବନା ତିଆରି କରେ। ପାଠଭେଦ ଓ ବିକଳ୍ପ ଉପଶୀର୍ଷକ (ଯଥା ‘କୃଷ୍ଣା ବୈତରଣୀ’ ସଂପୃକ୍ତ ପାଠ) ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଦାନବିଷୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଆଚାର-ଉପବର୍ଗୀକରଣ ସହ ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା। ଆଗ୍ନେୟ ପଦ୍ଧତିରେ ମହାଦାନ କେବଳ ନୀତି-ଉପଦେଶ ନୁହେଁ; ନାମିତ ଦାନରୂପ, ଯୋଗ୍ୟତା-ଧାରଣା ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି ସହିତ ଏକ ପ୍ରାୟୋଗିକ ଧର୍ମ-ପ୍ରଯୁକ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟର ସ୍ଥାନ ପୁରାଣର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ଶିକ୍ଷାକୁ ଦୃଢ କରି—ଉଚ୍ଚ ଶ୍ରେଣୀରୁ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନୀୟ ବିବରଣୀକୁ ଯାଇ, ଶୁଦ୍ଧି, ପିତୃଉନ୍ନତି ଓ ସାମାଜିକ ଉଦାରତାକୁ ମୋକ୍ଷଗତି ସହ ଯୋଡ଼େ।
Adhyaya 212
Meru-dānāni (Meru-Donations) — Kāmya-dāna, Month-wise Offerings, and the Twelvefold Meru Rite
ଅଗ୍ନିଦେବ ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟର ଦାନ-ସୂଚୀ ପରେ କାମ୍ୟ-ଦାନର ସୁସଂଗଠିତ ବିଧି କହନ୍ତି—ମାସଅନୁସାରେ ନିରନ୍ତର ପୂଜା ସହ ଅର୍ପଣ, କେତେକ ପିଷ୍ଟକର ପ୍ରତିମା ରୂପେ, ତାହାର ଫଳ, ଏବଂ ବର୍ଷାନ୍ତ ମହାବିଧି। ପରେ କାର୍ତ୍ତିକରେ ଦ୍ୱାଦଶବିଧ ‘ମେରୁ-ଦାନ’ ବ୍ରତ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ଉପଦେଶିତ, ଯାହା ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦୁହେଁ ଦେଇଥାଏ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମାପ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣାଦି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ମେରୁ ନିର୍ମାଣ କରି, ପଦ୍ମ-ଯନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା–ବିଷ୍ଣୁ–ଈଶ, ଏବଂ ଦିଗକ୍ରମେ ନାମିତ ପର୍ବତମାଳାର ବିନ୍ୟାସ ଦିଆଯାଏ। ମନ୍ତ୍ର, ଗୋତ୍ରୋଚ୍ଚାର ସହ ଦାନ, କପଟ ଧନ ବର୍ଜନ; ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଅୟନ, ଗ୍ରହଣ ଆଦି ଶୁଭକାଳ; ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରଜତ, ଅଶ୍ୱ, ଗୋ, ବସ୍ତ୍ର, ଘୃତ, ଧାନ୍ୟ, ତିଳ, ଖଣ୍ଡ-ମେରୁ ଇତ୍ୟାଦି ବହୁ ପ୍ରକାର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ମେରୁକୁ ବିଷ୍ଣୁସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରି, ଶୁଦ୍ଧି, କୁଳୋନ୍ନତି, ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ ଓ ଅନ୍ତେ ହରିସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଇଁ ନିବେଦନ କରାଯାଏ।
Adhyaya 213
Chapter 213 — पृथ्वीदानानि (Gifts of the Earth)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ପୃଥ୍ୱୀଦାନର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିବରଣୀ ଦେଇ, ଦାନକୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅନୁକରଣ ଓ ଯାଗ-ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀର ମାନ-ସ୍ତର ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ନିଶ୍ଚିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଭାର ଆଦି ମାପରେ ଆଦର୍ଶ ‘ପୃଥିବୀ-ପ୍ରତିରୂପ’ ନିର୍ମାଣ ବିଧି କୁହାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ କୂର୍ମ ଓ ପଦ୍ମ-ରଚନା ଜଗଦାଧାର ଓ ମଙ୍ଗଳ-ବିସ୍ତାର ସୂଚାଏ। ପରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଦାତା ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପାଇ ପିତୃମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ; ବିଷ୍ଣୁ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଦାନରେ କାମଧେନୁ ଫଳ ଖ୍ୟାତ। ଗୋଦାନକୁ ସର୍ବଦାନ କୁହି, ବିଷ୍ଣୁ ସମ୍ମୁଖରେ କପିଳା ଗାଈଦାନ ବଂଶୋଦ୍ଧାରକ, ଅଲଙ୍କୃତ ନାରୀଦାନ ଅଶ୍ୱମେଧ-ସମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ଏବଂ ଉର୍ବର ଭୂମି, ଗ୍ରାମ, ନଗର କିମ୍ବା ହାଟ-ପଟ୍ଟଣ ଦାନ ସମୃଦ୍ଧି-ସୁଖଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ କାର୍ତ୍ତିକରେ ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ (ବଳଦ ମୁକ୍ତି) ବଂଶମୋଚକ ବିଧି ଭାବେ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 214
मन्त्रमाहात्म्यकथनम् (Account of the Greatness of Mantras)
ଭୂମିଦାନ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସମାପ୍ତ ପରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଦାନର ବାହ୍ୟ ପୁଣ୍ୟକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଶିକ୍ଷା—ମନ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରାଣ—ରେ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ନାଭି ତଳ କନ୍ଦରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ନାଡୀଚକ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ୭୨,୦୦୦ ନାଡୀ ଏବଂ ଇଡା, ପିଙ୍ଗଳା, ସୁଷୁମ୍ନା ଆଦି ଦଶ ପ୍ରଧାନ ନାଡୀ ଗଣନା କରନ୍ତି। ଦଶ ବାୟୁ—ପାଞ୍ଚ ମୁଖ୍ୟ (ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ, ବ୍ୟାନ) ଓ ପାଞ୍ଚ ଉପବାୟୁ (ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକର, ଦେବଦତ୍ତ, ଧନଞ୍ଜୟ)—ର ଦେହକାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରାଣ–ଅପାନର ଦିନ-ରାତି ଧ୍ରୁବତା ଦର୍ଶାଯାଏ। ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ବିଷୁବ, ଅୟନ, ଅଧିମାସ, ଋଣ, ଊନରାତ୍ର, ଧନ ଇତ୍ୟାଦି କାଳଚିହ୍ନକୁ ଦେହଲକ୍ଷଣ ଓ ଶ୍ୱାସସଙ୍କେତ ସହ ଯୋଡ଼ି ଶ୍ୱାସ ମାଧ୍ୟମରେ ବିଶ୍ୱକାଳ ପାଠର ମୀମାଂସା ସୂଚିତ ହୁଏ। ପୂରକ, କୁମ୍ଭକ, ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେଚନ କ୍ରମରେ ପ୍ରାଣାୟାମ, ପରେ ଅଜପା-ଜପ (ଗାୟତ୍ରୀର ସ୍ୱାଭାବିକ ଜପ) ଓ ହଂସ ସାଧନା ଉପଦେଶ ମିଳେ। ହୃଦୟପ୍ରଦେଶରେ କୁଣ୍ଡଲିନୀ, ଅମୃତଧ୍ୟାନ, ଏବଂ ଦେହରେ ଦେବତାସ୍ଥାନ—ହୃଦୟେ ବ୍ରହ୍ମା, କଣ୍ଠେ ବିଷ୍ଣୁ, ତାଳୁରେ ରୁଦ୍ର, ଲଲାଟେ ମହେଶ୍ୱର—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ମନ୍ତ୍ରକୁ ‘ପ୍ରାସାଦ’ ସଦୃଶ ଗଠନ ଭାବେ ଧରି ହ୍ରସ୍ୱ-ଦୀର୍ଘ-ପ୍ଲୁତ ମାତ୍ରା, ଫଟ୍ ଦ୍ୱାରା ମାରଣ ପ୍ରୟୋଗ, ହୃଦୟମନ୍ତ୍ରରେ ଆକୃଷ୍ଟି, ଜପ-ହୋମ ସଂଖ୍ୟା, ତ୍ରିଶୂନ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଓଁ-ଗାୟତ୍ରୀ-ରୁଦ୍ରଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ/ଗୁରୁଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟତା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
Adhyaya 215
सन्ध्याविधिः (Sandhyā-vidhi) — The Rite of Twilight Worship
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନାର ବିଧିକ୍ରମ ଓ ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପ୍ରଣବ (ଓଁ) କୁ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରକର୍ମର ସାର ଓ ସମାପ୍ତି-ଚିହ୍ନ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଓଁ–ମହାବ୍ୟାହୃତି (ଭୂଃ, ଭୁବଃ, ସ୍ୱଃ)–ସାବିତ୍ରୀ/ଗାୟତ୍ରୀ ତ୍ରୟକୁ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ‘ମୁଖ’ ବୋଲି ମହିମା କରନ୍ତି ଏବଂ ନିୟମିତ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଜପ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ଓ ବ୍ରହ୍ମପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି କହନ୍ତି। 7/10/20/108/1,000/100,000/10,000,000 ଜପସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ ଫଳଭେଦ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ସିଦ୍ଧି ଦିଆଯାଇଛି; ପାପଶମନ ପାଇଁ ଜପ ସହ ହୋମ (ବିଶେଷତଃ ତିଳ-ହୋମ) ଓ ଉପବାସ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଋଷି–ଛନ୍ଦ–ଦେବତା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ଦେବୋପନୟ/ଜପ/ହୋମର ବିନିଯୋଗ, ଶରୀରସ୍ଥାନରେ ନ୍ୟାସ, ଗାୟତ୍ରୀର ଧ୍ୟାନବର୍ଣ୍ଣ-ରୂପ, ଏବଂ ଶାନ୍ତି, ଆୟୁ, ଶ୍ରୀ, ବିଦ୍ୟା ଆଦି ପାଇଁ ଆହୁତି-ଦ୍ରବ୍ୟ ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ପ୍ରାଣାୟାମ, ମାର୍ଜନ, ଅଘମର୍ଷଣ ଓ ‘ଆପୋ ହି ଷ୍ଠା’, ‘ଦ୍ରୁପଦାଦି’, ‘ପବମାନୀ’ ପ୍ରଭୃତି ବେଦମନ୍ତ୍ର ସହ ସନ୍ଧ୍ୟାଶୁଦ୍ଧିର ସମଗ୍ର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 216
Gāyatrī-nirvāṇa (The Liberative/Concluding Doctrine of Gāyatrī)
ସନ୍ଧ୍ୟା-ବିଧି ସମାପ୍ତ ପରେ ଅଗ୍ନି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ସାଧକ ଗାୟତ୍ରୀ-ଜପ ଓ ସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟା ପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁ; ମନ୍ତ୍ର ରକ୍ଷା ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତଃଶାସନ ମଧ୍ୟ। ପରେ ଶବ୍ଦବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି-ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା—ଗାୟତ୍ରୀ ‘ସାବିତ୍ରୀ’ କାରଣ ସେ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ‘ସରସ୍ୱତୀ’ କାରଣ ସେ ସବିତୃଙ୍କ ବାକ୍-ରୂପ। ‘ଭର୍ଗ’ ଶବ୍ଦକୁ ଦୀପ୍ତି ଓ ଶୋଧନ/ପାକ (ଦହନରେ ପରିଷ୍କାର) ସୂଚକ ଧାତ୍ୱର୍ଥରେ ବୁଝାଇ, ତେଜକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ ପରିଶୋଧନ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ‘ବରେଣ୍ୟଂ’ ପରମ ବରଣୀୟ ପଦ, ସ୍ୱର୍ଗ-ମୋକ୍ଷାର୍ଥୀଙ୍କ ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ; ‘ଧୀମହି’ ଅର୍ଥ ଧୀ-ଧାରଣ ଓ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ। ସମ୍ପ୍ରଦାୟଭେଦ ନିରସନ କରି କୁହାଯାଏ—ମନ୍ତ୍ରର ଆଲୋକ ଏକେ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ, ଶକ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ଭାବେ ପଠିତ; କିନ୍ତୁ ବେଦାରମ୍ଭରେ ଏକ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ପ୍ରତିପାଦିତ। ପରେ ଯଜ୍ଞ-ବିଶ୍ୱକ୍ରମ—ଆହୁତିରେ ଅଗ୍ନି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତାହାରୁ ବର୍ଷା, ଅନ୍ନ ଓ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଏଭଳି ମନ୍ତ୍ର-କର୍ମ ଜଗତ୍ଧାରଣ। ଶେଷରେ ଅଦ୍ୱୈତ ନିଷ୍କର୍ଷ—ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳର ପରମ ଜ୍ୟୋତି ତୁରୀୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁ-ପରମପଦ; ଧ୍ୟାନରେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଓ ତ୍ରିତାପ ନଶି, ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ… ସେଇ ସୌର ପୁରୁଷ ମୁଁ, ଅନନ୍ତ (ଓଁ)’ ତାଦାତ୍ମ୍ୟବୋଧ ହୁଏ।
Adhyaya 217
Gāyatrī-nirvāṇa (गायत्रीनिर्वाणम्) — Śiva-Liṅga Stuti as a Path to Yoga and Nirvāṇa
ଅଗ୍ନି କହନ୍ତି—ଲିଙ୍ଗରୂପେ ଶିବଙ୍କ ସ୍ତୁତି କଲେ ଗାୟତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ବସିଷ୍ଠ ଆଦି ଋଷି ଶଙ୍କରଙ୍କ ଠାରୁ ‘ନିର୍ବାଣ’ ନାମକ ପରବ୍ରହ୍ମ ପାଇଥିଲେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଲିଙ୍ଗ-ସ୍ତୋତ୍ର—ଶିବଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ, ବୈଦିକ, ପରମ, ଆକାଶସଦୃଶ, ସହସ୍ରରୂପ, ଅଗ୍ନିତେଜସ୍ବୀ, ଆଦ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୁତିପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି ନମସ୍କାର କରାଯାଇଛି। ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ପାତାଳ ଓ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅବ୍ୟକ୍ତ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତନ୍ମାତ୍ରା, ପୁରୁଷ, ଭାବ ଓ ତ୍ରିଗୁଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଶେଷରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ତତ୍ତ୍ୱର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଏକାତ୍ମ କରାଯାଏ। ପରେ ପ୍ରାର୍ଥନା—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗ, ଯୋଗ୍ୟ ସନ୍ତାନ, ଅକ୍ଷୟ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ପରମ ଶାନ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ। ଶେଷରେ ଶ୍ରୀପର୍ବତରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ବଂଶର ଅକ୍ଷୟତା ଓ ଅଚଳ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧିର ବର ଦେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ—ଏହା ସ୍ତୋତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶ ଓ ବରପ୍ରଦତ୍ୱ ପ୍ରମାଣ କରେ।