Veda-vidhana & Vamsha
Vedic Ordinances & Lineages
The arrangement of the Vedas, their branches (shakhas), transmission lineages, and the genealogies of the great royal and sage dynasties.
Adhyayas in Veda-vidhana & Vamsha
Adhyaya 259
अध्याय १ — यजुर्विधानम् (Agni Purana, Chapter 259: Yajur-vidhāna)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଗ୍ବିଧାନରୁ ଯଜୁର୍ବିଧାନକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ପୁଷ୍କର ରାମଙ୍କୁ ଶିଖାନ୍ତି ଯେ ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ରାଧାରିତ ବିଧି ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଉଭୟ ଦିଏ; ଆରମ୍ଭରେ ‘ଓଁ’ ଓ ମହାବ୍ୟାହୃତିର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଏହା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କର୍ମ-କୋଷ ଭଳି ହୋମଦ୍ରବ୍ୟ (ଘୃତ, ଯବ, ତିଳ, ଧାନ୍ୟ, ଦଧି, କ୍ଷୀର, ପାୟସ), ସମିଧ (ଉଦୁମ୍ବର, ଅପାମାର୍ଗ, ପଲାଶ ଆଦି) ଓ ମନ୍ତ୍ରସମୂହକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳ ପାଇଁ ନିୟୋଜନ କରେ—ଶାନ୍ତି, ପାପନାଶ, ପୁଷ୍ଟି, ଆରୋଗ୍ୟ, ଧନ-ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ବଶ୍ୟ/ବିଦ୍ୱେଷ/ଉଚ୍ଚାଟନ, ଯୁଦ୍ଧବିଜୟ, ଅସ୍ତ୍ର-ରଥରକ୍ଷା, ବର୍ଷାସାଧନ, ଏବଂ ଚୋର, ସର୍ପ, ରାକ୍ଷସୀ ବାଧା ଓ ଅଭିଚାର ନିବାରଣ। ସହସ୍ର-ଲକ୍ଷ-କୋଟି ହୋମର ସଂଖ୍ୟାନିୟମ, ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣାଦି କାଳବ୍ରତ, ଗୃହ ବାସ୍ତୁଦୋଷ ହରଣ, ଗ୍ରାମ/ପ୍ରଦେଶ ମହାମାରୀ ଶମନ ଓ ଚଉମୁହାଣୀରେ ବଳି-ଆହୁତି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ବୈଷ୍ଣବୀ ରୂପେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମପଦ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରି, ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାକୁ ଧର୍ମଶୁଦ୍ଧି ଓ ପରମଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
Adhyaya 260
Sāma-vidhāna (Procedure of the Sāman Hymns)
ଯଜୁର୍-ବିଧାନ ସମାପ୍ତ ପରେ ପୁଷ୍କର ସାମ-ବିଧାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସାମ-ପ୍ରୟୋଗକୁ ଶାନ୍ତି, ରକ୍ଷା ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଯଜ୍ଞ-ତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ବୈଷ୍ଣବୀ, ଛାନ୍ଦସୀ, ସ୍କନ୍ଦୀ, ପୈତ୍ର୍ୟା ଆଦି ସଂହିତା-ଜପ ଏବଂ ଶାନ୍ତାତୀୟ, ଭୈଷଜ୍ୟ, ତ୍ରି-ସପ୍ତୀୟ, ଅଭୟ, ଆୟୁଷ୍ୟ, ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟୟନ, ବାସ୍ତୋଷ୍ପତି, ରୌଦ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଗଣ-ହୋମକୁ ଫଳ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି—ଶାନ୍ତି, ରୋଗନାଶ, ପାପମୋଚନ, ନିର୍ଭୟତା, ବିଜୟ, ସମୃଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନବୃଦ୍ଧି, ସୁରକ୍ଷିତ ଯାତ୍ରା ଓ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ-ନିବାରଣ। ଶାଖାଭେଦରେ ମନ୍ତ୍ର-ପାଠାନ୍ତର ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଘୃତାହୁତି, ମେଖଲା-ବନ୍ଧ, ନବଜାତ ତାବିଜ, ଶତାବରୀ-ମଣି, ଗୋସେବା-ନିୟମ, ଶାନ୍ତି/ପୁଷ୍ଟି ଓ ଅଭିଚାର ଦ୍ରବ୍ୟ ଭଳି ଉପାଙ୍ଗ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ବିନିଯୋଗରେ ଋଷି-ଦେବତା-ଛନ୍ଦ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନିବାର୍ୟ ଏବଂ ଶତ୍ରୁକର୍ମରେ କଣ୍ଟକ ସମିଧ ବିଧି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 261
Sāmavidhāna (Procedure concerning the Sāma Veda) — Colophon and Closure
ଏହି ଖଣ୍ଡଟି ଔପଚାରିକ ଅଧ୍ୟାୟ-ସମାପ୍ତି (କଲୋଫନ) ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣର ‘ସାମବିଧାନ’ ପ୍ରକରଣ ସମାପ୍ତ ହେଲା ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି ଅଧ୍ୟାୟର ନାମ ଓ ବିଷୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ। ଏଥିରେ ଗ୍ରନ୍ଥର ଶାସ୍ତ୍ରସଦୃଶ, କ୍ରମବଦ୍ଧ ଗଠନ ପ୍ରକାଶ ପାଏ—ବିଧାନଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ, ବିଷୟ-ସୀମିତ ଏକକରେ ଶିଖାଯାଏ। ଏହି ଉପସଂହାର ପାଠକଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ବେଦୀୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା-ସଂଗ୍ରହରୁ ଅନ୍ୟଟିକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ; ସାମନ୍ ବ୍ୟବହାରର ଯଥାବିଧି ଶିଷ୍ଟାଚାର ଏବେ ଅଥର୍ବଣ ପରମ୍ପରାକୁ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତାରିତ ହେବ ବୋଲି ସୂଚାଏ। ‘ଆଗ୍ନେୟ ବିଦ୍ୟା’ର ବିଶାଳ ପ୍ରବାହରେ ଏପରି କଲୋଫନ ଦର୍ଶାଏ ଯେ କର୍ମଜ୍ଞାନ ଛିଟିଆ ଆଖ୍ୟାନ ନୁହେଁ, ଧର୍ମସିଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସୁସଂଗଠିତ ଶାସ୍ତ୍ର।
Adhyaya 262
Utpāta-śānti (Pacification of Portents)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୂର୍ବ ଅଥର୍ବବିଧାନରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ‘ଉତ୍ପାତ-ଶାନ୍ତି’—ରାଜ୍ୟ, ସମାଜ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କଲ୍ୟାଣକୁ ବାଧା ଦେଉଥିବା ଅଶୁଭ ଉପଦ୍ରବ ନିବାରଣର ବିଧି—କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରେ। ପୁଷ୍କର କହନ୍ତି ଯେ ବୈଦିକ ସ୍ତୋତ୍ରପାଠରେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସ୍ଥିରତା ବଢ଼େ: ପ୍ରତିବେଦସହିତ ଶ୍ରୀସୂକ୍ତକୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ବିବର୍ଧନ ଭାବେ ଦେଖାଇ, ଯଜୁର୍ବେଦୀୟ ଓ ସାମବେଦୀୟ ଶ୍ରୀ-ଆହ୍ୱାନ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଜପ, ହୋମ, ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ବିଷ୍ଣୁ-ଅର୍ପଣ/ଆହୁତିର ପ୍ରୟୋଗ ଦିଆଯାଇଛି; ପୁରୁଷସୂକ୍ତକୁ ସର୍ବଦାୟକ, ପାବନ ଓ ମହାପାପ-ଶୋଧକ କୁହାଯାଇଛି। ଶାନ୍ତିର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ସହ ଅମୃତା, ଅଭୟା, ସୌମ୍ୟା—ଏଇ ତିନି ଶାନ୍ତି, ଦେବତା-ସଂପୃକ୍ତ ମଣି-ତାବିଜ ଓ ମନ୍ତ୍ରାଭିମନ୍ତ୍ରଣ ବିଧି ମଧ୍ୟ ଅଛି। ପରେ ଉତ୍ପାତକୁ ଦିବ୍ୟ, ଆକାଶୀୟ ଓ ଭୌମ ଭାଗରେ—ଉଲ୍କା, ପରିବେଷ, ବିକୃତ ବର୍ଷା, ଭୂକମ୍ପ, ପ୍ରତିମା-ବିକାର, ଅଗ୍ନି-ଅନିଷ୍ଟ, ବୃକ୍ଷ-ନିମିତ୍ତ, ଜଳଦୂଷଣ, ଅସାମାନ୍ୟ ଜନ୍ମ, ପଶୁ-ବିପର୍ୟାସ, ଗ୍ରହଣ ଇତ୍ୟାଦି—ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ପ୍ରଜାପତି/ଅଗ୍ନି/ଶିବ/ପର୍ଜନ୍ୟ-ବରୁଣ ପୂଜାକୁ ପ୍ରତିକାର ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ। ଶେଷରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଦେବପୂଜା, ଜପ ଓ ହୋମକୁ ମୁଖ୍ୟ ଶାନ୍ତିକାରକ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 263
Devapūjā, Vaiśvadeva Offering, and Bali (देवपूजावैश्वदेवबलिः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉତ୍ପାତ-ଶାନ୍ତି ପରେ ବିଷ୍ଣୁକେନ୍ଦ୍ରିତ ଗୃହ୍ୟ-ନିତ୍ୟକର୍ମର ସୁସଂଗଠିତ ବିଧାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୁଷ୍କର ‘ଆପୋ ହି ଷ୍ଠା’ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ନାନ, ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ, ଏବଂ ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନ, ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇଛନ୍ତି। ଗନ୍ଧ, ବସ୍ତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ, ଦୀପ, ମଧୁପର୍କ, ନୈବେଦ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ଉପଚାରକୁ ବୈଦିକ ସୂକ୍ତ (ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଆଦି) ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉପାୟ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସହ ହୋମ—ବାସୁଦେବ ଓ ଅଗ୍ନି, ସୋମ, ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ପ୍ରଜାପତି, ଅନୁମତି, ରାମ, ଧନ୍ୱନ୍ତରି, ବାସ୍ତୋଷ୍ପତି, ଦେବୀ, ସ୍ୱିଷ୍ଟକୃତ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ କ୍ରମେ ଆହୁତି; ତାପରେ ଦିଗନୁସାରେ ବଳି-ବିତରଣ। ଭୂତବଳି, ପିତୃଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ପିଣ୍ଡଦାନ, କାକ ଓ ଯମବଂଶୀୟ ଦୁଇ କୁକୁରକୁ ପ୍ରତୀକ ଭୋଜନ, ଅତିଥି-ଦୀନଙ୍କ ସତ୍କାର, ଏବଂ ଶେଷରେ ଅବୟଜନ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ମନ୍ତ୍ର—ଦୈନିକ ଆଚାରକୁ ନୀତି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ରକ୍ଷାର ସମନ୍ୱୟ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
Adhyaya 264
Chapter 264 — Dikpālādi-snāna (Bathing rites for the Dikpālas and associated deities)
ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସର୍ବକାର୍ଯ୍ୟସାଧକ ଶାନ୍ତିଦାୟକ ସ୍ନାନବିଧି କହନ୍ତି—ନଦୀତଟ, ସରୋବର, ଗୃହ, ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ତୀର୍ଥରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ସ୍ନାନ କରିବା। ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟାନୁସାରେ ଫଳ—ଜ୍ୱର ଓ ଗ୍ରହପୀଡା (ବିଶେଷତଃ ବିନାୟକ-ଗ୍ରହଦୋଷ) ଶମନ, ଛାତ୍ରମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ, ବିଜୟାର୍ଥୀଙ୍କୁ ଜୟ, ଗର୍ଭପାତ ଦୋଷରେ ପଦ୍ମସରସୀରେ ସ୍ନାନ, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ନବଜାତ ହାନି ହେଲେ ଅଶୋକବୃକ୍ଷ ସମୀପରେ ସ୍ନାନ। କାଳନିର୍ବାଚନରେ ବୈଷ୍ଣବ ଦିନ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ରେବତୀ କିମ୍ବା ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଥିବା ସମୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ପୂର୍ବରୁ ସାତଦିନିଆ ଉତ୍ସାଦନ-ଶୋଧନ ଅଛି। ଦ୍ରବ୍ୟବିଧିରେ ଔଷଧିଚୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଯବଚୂର୍ଣ୍ଣଯୁକ୍ତ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟରେ ଉଦ୍ୱର୍ତ୍ତନ, କୁମ୍ଭରେ ଔଷଧି ସଂସ୍କାର ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ଦିଗ-ବିଦିଗରେ ସ୍ନାନମଣ୍ଡଳ ନିର୍ମାଣ କରି ହର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦିକ୍ପାଳମାନଙ୍କୁ ଆୟୁଧ-ପରିବାର ସହ ସ୍ଥାପନ/ଲେଖନ କରି, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜା ସହ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆହୁତିରେ ହୋମ କରାଯାଏ। ଉପସଂହାରରେ ଇନ୍ଦ୍ରାଭିଷେକ ଦ୍ୱାରା ଦୈତ୍ୟଜୟର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ, ସଂଘର୍ଷାରମ୍ଭରେ ଶୁଭସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହାକୁ ଧାର୍ମିକ ଉପାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 265
Vināyaka-snāna (The Vinayaka Bath) — Obstacle-Removal and Consecratory Bathing Rite
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିନାୟକଦୋଷ (କର୍ମଜନ୍ୟ ବିଘ୍ନ) ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ବିଶେଷ ସ୍ନାନ/ସ୍ନାପନ-ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱପ୍ନ-ନିମିତ୍ତ ଓ ଲକ୍ଷଣ—ଭୟଙ୍କର ଦର୍ଶନ, ଅକାରଣ ଭୟ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ପୁନଃପୁନଃ ବିଫଳତା, ବିବାହ ଓ ସନ୍ତାନରେ ବାଧା, ଶିକ୍ଷାଦାନ-ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା—ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପରେ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର (ହସ୍ତ, ପୁଷ୍ୟ, ଅଶ୍ୱୟୁଜ, ସୌମ୍ୟ), ବୈଷ୍ଣବ ଅବସର ଓ ଭଦ୍ରପୀଠରେ ବସି ସରିଷା-ଘୃତ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ, ଔଷଧି-ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଶିରୋଲେପନ, ଏବଂ ଚାରି କଳଶରେ ଅଭିଷେକ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଶୁଦ୍ଧିଦ୍ରବ୍ୟ ଗୋଶାଳା, ବାଲ୍ମୀକ, ସଙ୍ଗମ, ସରୋବର ଭଳି ସୀମାନ୍ତ/ଶକ୍ତିସ୍ଥଳରୁ ଆଣାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ରରେ ବରୁଣ, ଭଗ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ ଓ ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ ହୁଏ। ଚଉମୁହାଣୀରେ ମିତ, ସମ୍ମିତ, ଶାଳକ, କଣ୍ଟକ, କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ, ରାଜପୁତ୍ର ନାମରେ ବିନାୟକ-ଗଣଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ନରେ ବଳି ଦେଇ ଶାନ୍ତି କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ବିନାୟକମାତା ଓ ଅମ୍ବିକା ପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ଗୁରୁଦାନରେ ବିଧି ସମାପ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ରୀ, ସିଦ୍ଧି ଓ ନିଶ୍ଚିତ ସଫଳତା ଦେଇଥାଏ।
Adhyaya 266
Māheśvara-snāna: Lakṣa/Koṭi-homa, Protective Baths, Unguents, and Graha-Śānti
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୂର୍ବ ଵିନାୟକ-ସ୍ନାନରୁ ସଂକ୍ରମଣ-ସୂଚକ ସହ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ଉଶନା ବଳିଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କରିଥିବା ରାଜା/ନେତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଜୟବର୍ଧକ ‘ମାହେଶ୍ୱର-ସ୍ନାନ’ ବିଧିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ପ୍ରଭାତ ପୂର୍ବରୁ ଦେବପୀଠ/ଦେବତାଙ୍କୁ କଳଶ-ଜଳରେ ସ୍ନାପନ, ବିବାଦ-ଭଙ୍ଗ ମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଉଗ୍ର ସୌରତେଜ ଓ ସଂବର୍ତ୍ତକାଗ୍ନି-ସଦୃଶ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ଶିବଙ୍କ ସ୍ମରଣ ସହ ରକ୍ଷାମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ରହିଛି। ପରେ ତିଳ-ତଣ୍ଡୁଳ ଆହୁତି, ପଞ୍ଚାମୃତ-ସ୍ନାନ ଓ ଶୂଳପାଣି ପୂଜା କରାଯାଏ। ତାପରେ ଘିଅ, ଗୋ-ଉତ୍ପାଦ, ଦୁଧ-ଦହି, କୁଶଜଳ, ଶତମୂଳ, ଶୃଙ୍ଗ-ସଂସ୍କୃତ ଜଳ, ଔଷଧି-ବନସ୍ପତି ମିଶ୍ରଣ ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ନାନଦ୍ରବ୍ୟର ବର୍ଗୀକରଣ କରି ଫଳ—ଆୟୁ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ପାପକ୍ଷୟ, ରକ୍ଷା, ମେଧା—ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ବିଷ୍ଣୁପାଦୋଦକକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସ୍ନାନ କୁହାଯାଇ, ଏକାକୀ ଅର୍କପୂଜା ଓ ତାବିଜ-ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ପିତ୍ତ, ଅତିସାର, ବାତ, କଫ ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ୟିତ ଆହୁତି ଓ ସ୍ନେହ-ସ୍ନାନ ଚିକିତ୍ସା ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଚତୁରସ୍ର କୁଣ୍ଡରେ ଲକ୍ଷ/କୋଟି ହୋମ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆହୁତି, ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀ ସହ ଗ୍ରହପୂଜା ଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ସମଗ୍ର ଶାନ୍ତି ସାଧନ କରାଯାଏ।
Adhyaya 267
Nīrājana-vidhiḥ (Procedure of Nīrājana / Auspicious Lamp-Waving and Royal Propitiation)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନୀରାଜନକୁ ଶାନ୍ତି ଓ ବିଜୟଦାୟକ ରାଜକୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଭାବେ, ପଞ୍ଜିକାନୁସାରେ ଚାଲୁଥିବା ବିଧିଚକ୍ର ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ପୁଷ୍କର ବାର୍ଷିକ‑ମାସିକ ପୂଜାର ଲୟ—ବିଶେଷକରି ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ର ଦିନ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ—ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, ଋତୁକାଳୀନ ମୁଖ୍ୟ ଆଚାର ଭାବେ ଅଗସ୍ତ୍ୟୋଦୟରେ ହରିଙ୍କ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ପୂଜା ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରବୋଧନରେ ପାଞ୍ଚଦିନିଆ ଉତ୍ସବ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରକେନ୍ଦ୍ରିତ ସାର୍ବଜନୀନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ସ୍ଥାପନ, ଶଚୀ‑ଶକ୍ର ପୂଜା, ଉପବାସ, ତିଥିଆଧାରିତ କର୍ମ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦେବବର୍ଗ ସ୍ମରଣ ସହ ଜୟସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ ରହିଛି। ଆୟୁଧ ଓ ରାଜଚିହ୍ନ ପୂଜା, ବିଜୟାର୍ଥେ ଭଦ୍ରକାଳୀ ପୂଜା, ଈଶାନ ଦିଗରୁ ନୀରାଜନ ପରିକ୍ରମା, ତୋରଣ ସ୍ଥାପନ, ଗ୍ରହାଦି ଦେବତା ଓ ଅଷ୍ଟ ଦିଗ୍ଗଜଙ୍କ କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି। ହୋମଦ୍ରବ୍ୟ, ଅଶ୍ୱ‑ଗଜ ସ୍ନାନ, ଦ୍ୱାର ମାର୍ଗରେ ଶୋଭାଯାତ୍ରା, ବଳି ବିତରଣ, ଦୀପ୍ତ ଦିଗ ସହ ତ୍ରିବାର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଏବଂ ଶେଷରେ ରାଜ୍ୟରକ୍ଷା‑ସମୃଦ୍ଧିବୃଦ୍ଧି‑ଶତ୍ରୁନାଶ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 268
Mantras for the Parasol and Other Royal/Worship Emblems (छत्रादिमन्त्रादयः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନୀରାଜନ ପରେ ଛତ୍ର, ଅଶ୍ୱ, ଧ୍ୱଜ, ଖଡ୍ଗ, କବଚ ଓ ଭେରୀ ଆଦି ରାଜ-ଯୁଦ୍ଧଚିହ୍ନମାନଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରାଭିମନ୍ତ୍ରଣ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୁଷ୍କର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସତ୍ୟବଳ ଏବଂ ସୋମ-ବରୁଣ ଦେବଶକ୍ତିକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ରକ୍ଷା ଓ ବିଜୟଦାୟକ ମନ୍ତ୍ର ଦିଅନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜ, ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନିୟମ ଓ ବାୟୁବେଗ ଯୁଦ୍ଧରେ ସ୍ଥିରତା ଓ ଶୁଭତା ଆଣେ। ଭୂମି ପାଇଁ ମିଥ୍ୟା କହିବାର ପାପ ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମର ନୀତି ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଗରୁଡ ନାମ, ଐରାବତସ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ର, ଦିକ୍ପାଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଗଣଙ୍କ ସ୍ମରଣରେ ସର୍ବଦିଗର ରକ୍ଷା କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ନିୟମିତ ପୂଜା, ବିଜୟକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରୟୋଗ, ବାର୍ଷିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ଦୈବଜ୍ଞାନୀ ପଣ୍ଡିତ ପୁରୋହିତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜାଭିଷେକର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 269
Viṣṇu-Pañjara (विष्णुपञ्जरम्) — The Protective Armor of Viṣṇu
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ‘ବିଷ୍ଣୁ-ପଞ୍ଜର’ ନାମକ କବଚରୂପ ରକ୍ଷାବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତ୍ରିପୁରବଧର ମହାଯୁଦ୍ଧ ପୂର୍ବରୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ବିଧିପୂର୍ବକ ଏହା ଉପଦେଶ କରନ୍ତି; ଏଥିରୁ ଉଚ୍ଚତମ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିୟତ ରକ୍ଷାବିଧି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ପୁଷ୍କର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ଓ ଆୟୁଧକୁ ଦିଗମାନେ ବିନ୍ୟାସ କରି ରକ୍ଷାତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର, ଦକ୍ଷିଣେ ଗଦା, ପଶ୍ଚିମେ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନୁ, ଉତ୍ତରେ ଖଡ୍ଗ; ମଧ୍ୟଦିଗ, ଶରୀରଦ୍ୱାର, ପୃଥିବୀରେ ବରାହ ଓ ଆକାଶରେ ନରସିଂହ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବତ୍ର ରକ୍ଷା। ସୁଦର୍ଶନ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଗଦା ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗନାଦ ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ, ପିଶାଚ, ଡାକିନୀ, ପ୍ରେତ, ବିନାୟକ, କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ ଆଦି ଏବଂ ପଶୁ-ସର୍ପଭୟକୁ ଦୂର କରି ନାଶ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ବାସୁଦେବ କୀର୍ତ୍ତନରେ ବୁଦ୍ଧି-ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ଓ ସତ୍ୟନାମଜପରେ ‘ତ୍ରିବିଧ ଅଶୁଭ’ ନାଶ—ଏଭଳି ରିତୁଆଲ୍ ରକ୍ଷାକୁ ଅଦ୍ୱୈତ-ଭକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 270
Vedaśākhā-dikīrtana (Enumeration of the Vedic Branches) and Purāṇa-Vaṃśa (Lineages of Transmission)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ମନ୍ତ୍ରର ସାର୍ବଭୌମ ହିତକାରିତା ଘୋଷଣା କରି ତାହାକୁ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ସାଧନର ଉପାୟ ବୋଲି କହେ; ଏହିପରି ବେଦାଧ୍ୟୟନକୁ ମୋକ୍ଷସାଧକ ଓ ଲୋକିକ ଫଳପ୍ରଦ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ପରେ ବେଦବିଧାନରେ ମନ୍ତ୍ରସଂଖ୍ୟା, ବିଶେଷତଃ ଋଗ୍ ଓ ଯଜୁଃର ପ୍ରମୁଖ ଶାଖାବିଭାଗ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୋଷ୍ଠୀସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନାମିତ ସଂହିତା/ପାଠ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ସାମବେଦର ମୁଖ୍ୟ ସଂହିତା ଓ ଗାନଭେଦର ବର୍ଗୀକରଣ, ଅଥର୍ବବେଦରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟପରମ୍ପରା ନାମ ଏବଂ ଉପନିଷଦ ସଂଖ୍ୟା ବିଷୟରେ ବିଶେଷ କଥନ ଦିଆଯାଏ। ତଦନନ୍ତରେ ବଂଶବର୍ଣ୍ଣନାରେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ନିମିତ୍ତ ଭାବେ ଶାଖାଭେଦାଦି ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ କୁହାଯାଏ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବେଦ-ଇତିହାସ-ପୁରାଣର ମୂଳ ସ୍ରୋତ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ବ୍ୟାସରୁ ଲୋମହର୍ଷଣ (ସୂତ) ଓ ପରେ ଶିଷ୍ୟପରମ୍ପରାରେ ପୁରାଣସଂହିତା ସଂଗ୍ରହ ଦେଖାଇ, ଅଗ୍ନେୟ ପୁରାଣକୁ ବେଦସାର, ଭକ୍ତି-ଦର୍ଶନସମୃଦ୍ଧ, ଲୋକସିଦ୍ଧି ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି ମହିମା କରାଯାଏ।
Adhyaya 271
Dānādi-māhātmya — The Glory of Gifts, Manuscript-Donation, and Purāṇic Transmission
ବେଦଶାଖା ବିବରଣ ପରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦାନକୁ ଧର୍ମର ପ୍ରଧାନ ସାଧନ ଏବଂ ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ ଶାସ୍ତ୍ର-ସଂରକ୍ଷଣର ଉପାୟ ଭାବେ କହେ। ପୁଷ୍କର ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ, ମାସ, ନକ୍ଷତ୍ର, ବିଷୁବ ଓ ଅୟନ ଭଳି କାଳଚିହ୍ନ ଅନୁସାରେ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଦାନକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ‘ବିଦ୍ୟାଦାନ’ ଉପରେ—ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣାଦି ଗ୍ରନ୍ଥ ଲେଖାଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ପଣ କରିବା। ଜଳଧେନୁ, ଗୁଡ଼ଧେନୁ, ତିଳଧେନୁ ଭଳି ପ୍ରତୀକ ଧେନୁଦାନ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହ, କୂର୍ମ, ମତ୍ସ୍ୟ, ହଂସ, ଗରୁଡ଼ ରୂପ; ସହିତ ପୁରାଣସମୂହ, ଶ୍ଲୋକସଂଖ୍ୟା ଓ ପ୍ରକାଶ-ପରମ୍ପରା (ଅଗ୍ନି→ବସିଷ୍ଠ, ଭବ→ମନୁ, ସାବର୍ଣ୍ଣି→ନାରଦ) ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ଭାରତପାଠ ଚକ୍ରରେ ପାଠକ ଓ ପାଣ୍ଡୁଲିପିକୁ ପୂଜା, ଭୋଜନ, ସମ୍ମାନ ଓ ପୁନଃପୁନ ଦାନର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ଧର୍ମସାହିତ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ‑ପ୍ରସାରରେ ଆୟୁ, ଆରୋଗ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।
Adhyaya 272
Sūryavaṃśa-kīrtana (Proclamation of the Solar Dynasty)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜବଂଶମାନଙ୍କର ଶୃଙ୍ଖଳାବଦ୍ଧ ବଂଶାବଳୀ ଦେଖାନ୍ତି। ଆରମ୍ଭ ବିଶ୍ୱବଂଶରୁ—ହରି→ବ୍ରହ୍ମା→ମରୀଚି→କଶ୍ୟପ→ବିବସ୍ୱାନ। ବିବସ୍ୱାନଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ସନ୍ତାନ (ମନୁ, ଯମ-ଯମୁନା, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ଶନି ଆଦି) ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କୁ ସାମାଜିକ ଓ ରାଜଧର୍ମର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି। ମନୁଠାରୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଜନପଦ-ରାଜ୍ୟ (ଶକ, ଉତ୍କଳ, ଗୟାପୁରୀ, ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ, ଆନର୍ତ/କୁଶସ୍ଥଳୀ ଇତ୍ୟାଦି) ଶାଖାରୂପେ ବିସ୍ତାର ପାଉଛି। କକୁଦ୍ମୀ-ରୈବତ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କାଳବିଳମ୍ବ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ବଂଶପରିବର୍ତ୍ତନ, ଦ୍ୱାରବତୀ ସ୍ଥାପନା ଓ ରେବତୀଙ୍କ ବଳଦେବ ସହ ବିବାହ ମାଧ୍ୟମରେ ବଂଶକୁ ସର୍ବଭାରତୀୟ ପବିତ୍ର ଇତିହାସ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ପରେ ମାନ୍ଧାତା, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ସଗର, ଭଗୀରଥ ଠାରୁ ରଘୁବଂଶ, ଦଶରଥ ଓ ରାମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମ ଆସେ; ରାମକଥା ନାରଦଶ୍ରବଣରୁ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରଚନା ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ। ଶେଷରେ କୁଶଠାରୁ ଶ୍ରୁତାୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଗଣାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶଧାରକ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି ରାଜଧର୍ମ, ଅଞ୍ଚଳୀୟ ସ୍ମୃତି ଓ ଇତିହାସୀୟ ଆଦର୍ଶକୁ ଏକ ବଂଶସୂତ୍ରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
Adhyaya 273
Somavaṁśa-varṇanam (Description of the Lunar Dynasty)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସୋମବଂଶର ପାପନାଶକ ପାଠ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିଜାତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦିମୂଳରୁ ଅତ୍ରି ଓ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବଂଶଜମାନଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ସୋମଙ୍କ ରାଜସୂୟ ଅଭିଷେକ ତାଙ୍କ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରେ; କିନ୍ତୁ କାମବିକାରରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ଭଙ୍ଗ ହୁଏ—କାମପୀଡିତ ଦେବସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମର୍ତ୍ୟଙ୍କ ସହ ସଂଗ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସୋମ ସ୍ୱୟଂ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ତାରାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରନ୍ତି। ଏଥିରୁ ତାରକାମୟ ମହାଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହସ୍ତକ୍ଷେପରେ ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ ସୋମଙ୍କୁ ଜନ୍ମେ ତେଜସ୍ବୀ ବୁଧ। ପରେ ବୁଧରୁ ପୁରୂରବା, ଉର୍ବଶୀ ସହ ସଂଯୋଗରୁ ଅନେକ ରାଜବଂଶୀୟ ପୁତ୍ର; ଆୟୁରୁ ନହୁଷ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୟାତି। ଯୟାତିଙ୍କ ଦେବୟାନୀ ଓ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ସହ ବିବାହରୁ ଯଦୁ, ତୁର୍ବସୁ, ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ, ଅନୁ ଓ ପୂରୁ—ମୁଖ୍ୟ ବଂଶପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଧାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯଦୁ ଓ ପୂରୁ ବଂଶବିସ୍ତାରର ପ୍ରଧାନ ଆଧାର ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ରାଜଧର୍ମ, ନୀତିଗତ କାରଣ-ଫଳ ଓ ବଂଶପରମ୍ପରାକୁ ଏକ ଧାର୍ମିକ କଥାରେ ଏକତ୍ର କରେ।
Adhyaya 274
Somavaṃśa-saṃkṣepaḥ (Conclusion of the Lunar Dynasty Description)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ସମାପନ ପଦ୍ୟ ଅଗ୍ନି ପୁରାଣର ବଂଶ-ଢାଞ୍ଚା ମଧ୍ୟରେ ସୋମବଂଶ (ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶ) ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ଔପଚାରିକ ଭାବେ ସମାପ୍ତ କରେ। ସମ୍ପାଦକୀୟ କୋଲୋଫନ ପୂର୍ବ ବଂଶପରମ୍ପରାକୁ ଧର୍ମସ୍ମୃତିର ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକକ ଭାବେ ମୁଦ୍ରାଙ୍କିତ କରି, ଶ୍ରୋତାକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବଂଶପ୍ରବାହ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ଅଗ୍ନି–ବଶିଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷାପଦ୍ଧତିରେ ବଂଶାବଳୀ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଉପକରଣ—ଯାହା ପବିତ୍ର ଇତିହାସକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ କରି ରାଜଧର୍ମ, ଯଜ୍ଞାଧିକାର ଓ ଅବତାର-ସନ୍ଦର୍ଭ ପରିଚୟକୁ ସମର୍ଥନ କରେ। ଏହି ସମାପନ ପୁରାଣର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ପଦ୍ଧତିକୁ ମଧ୍ୟ ସୂଚାଏ—ବଂଶକଥା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆଦର୍ଶ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଓ ପରିଣାମ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମଶିକ୍ଷା।
Adhyaya 275
Chapter 275 — द्वादशसङ्ग्रामाः (The Twelve Battles)
ଅଗ୍ନି ବଂଶକଥାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ାଇ କୃଷ୍ଣଜନ୍ମକୁ ଦିବ୍ୟ ବଂଶାବଳୀରେ ଭିତ୍ତି ଦେଇଛନ୍ତି—କଶ୍ୟପ ବସୁଦେବ ଭାବେ ଓ ଅଦିତି ଦେବକୀ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ତପସହିତ ହରି ଧର୍ମରକ୍ଷା ଓ ଅଧର୍ମନାଶ ପାଇଁ ଅବତରନ୍ତି। ପରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ରାଣୀ ଓ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ତାଲିକା, ଯାଦବ-ରକ୍ଷାର ବିସ୍ତାର ଏବଂ ଉତ୍ତରାଧିକାର (ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ→ଅନିରୁଦ୍ଧ→ବଜ୍ର ଆଦି) ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ତାପରେ ହରି ମାନବରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇ କର୍ମ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ-ବିଧିର ଶୃଙ୍ଖଳା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ମାନବଦୁଃଖ ହ୍ରାସ କରନ୍ତି ବୋଲି ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଦେବ–ଅସୁର ସଂଘର୍ଷର ‘ବାରଟି ସଙ୍ଗ୍ରାମ/ପ୍ରକଟତା’ ଭାବେ ନରସିଂହ, ବାମନ, ବରାହ, ଅମୃତମନ୍ଥନ, ତାରକାମୟ ଯୁଦ୍ଧ, ତ୍ରିପୁରଦହନ, ଅନ୍ଧକବଧ, ବୃତ୍ରବଧ, ପରଶୁରାମ ଅଭିଯାନ, ହଲାହଲ ସଙ୍କଟ, କୋଲାହଲ ପରାଜୟ ଆଦି କୁହାଯାଇ, ଶେଷେ ରାଜା-ଋଷି-ଦେବ ସମସ୍ତେ ପ୍ରକଟ/ଅପ୍ରକଟ ଭାବେ ହରିଙ୍କ ଅବତାର ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ ହୁଏ।
Adhyaya 276
Chapter 276 — राजवंशवर्णनम् (Description of Royal Lineages)
ଅଗ୍ନି–ବସିଷ୍ଠ ସଂବାଦରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୂର୍ବର ସୃଷ୍ଟି/ବୀରକଥାରୁ ଘୁଞ୍ଚି ବଂଶବିଦ୍ୟା ଓ ଜନପଦ-ସ୍ମରଣକୁ ଆଣେ। ତୁର୍ବସୁଠାରୁ ରାଜପରମ୍ପରା ଗଣନା—ବର୍ଗ, ଗୋଭାନୁ, ତ୍ରୈଶାନୀ, କରଣ୍ଧମ, ମରୁତ୍ତ, ଦୁଷ୍ମନ୍ତ, ବରୂଥ, ଗାଣ୍ଡୀର। ପରେ ଗାନ୍ଧାର, କେରଳ, ଚୋଳ, ପାଣ୍ଡ୍ୟ, କୋଲ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜନପଦର ନାମ ଦେଇ ବଂଶସ୍ମୃତି ଓ ଅଞ୍ଚଳୀୟ ପରିଚୟର ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖାଯାଏ। ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ ବଂଶରେ ବଭ୍ରୁସେତୁ, ପୁରୋବସୁ, ଧର୍ମ, ଘୃତ, ବିଦୁଷ, ପ୍ରଚେତସ ଓ ତାଙ୍କର ଶତ ପୁତ୍ର; ପରେ ସୃଞ୍ଜୟ/ଜା-ସୃଞ୍ଜୟ, ଜନମେଜୟ ଏବଂ ଉଶୀନର-ସଂପୃକ୍ତ ଶାଖା। ଶିବିଙ୍କ ପୁତ୍ର—ପୃଥୁଦର୍ଭ, ବୀରକ, କୈକେୟ, ଭଦ୍ରକ—ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଶନାମ ଉତ୍ପତ୍ତି ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ଶେଷରେ ଅଙ୍ଗବଂଶ—ଅଙ୍ଗ → ଦଧିବାହନ → ଦିବିରଥ … କର୍ଣ୍ଣ → ବୃଷସେନ → ପୃଥୁସେନ—ସଂଗ୍ରହ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୁରୁବଂଶକୁ ଗମନ ସୂଚିତ। ରାଜଧର୍ମକୁ ଦିବ୍ୟ ସତତାରେ ରାଜ୍ୟ, ଭୂମି ଓ ସମାଜକ୍ରମ ସହିତ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଏହାର ଧର୍ମାର୍ଥ।
Adhyaya 277
Description of the Royal Dynasties (राजवंशवर्णनम्) — Chapter Colophon and Transition
ଏହି ଖଣ୍ଡଟି ଔପଚାରିକ ସମାପନ ଓ ପାଠ୍ୟ-ସେତୁ ଭାବେ କାମ କରେ। ଅଗ୍ନି ପୁରାଣରେ “ରାଜବଂଶବର୍ଣ୍ଣନମ୍” ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେବା ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସହସା ପରବର୍ତ୍ତୀ ବଂଶାନୁକ୍ରମ-ପ୍ରକରଣକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ହୁଏ। ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଠଭେଦ ଟୀକା ମଧ୍ୟ ରହିଛି—କିଛି ପାଠରେ “ଦଧିବାମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ” ବୋଲି ବିକଳ୍ପ ପାଠ ମିଳେ, ଯାହା ପାଣ୍ଡୁଲିପି ପରମ୍ପରାର ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରବାହ ଦର୍ଶାଏ। ବଂଶାବଳୀ କେବଳ ଇତିହାସ ତାଲିକା ନୁହେଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଧର୍ମ-ସୂଚକ, ଯାହା ରାଜଧର୍ମ, ବଂଶ-ନିରନ୍ତରତା ଓ ନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଯୋଡ଼େ। କୋଲୋଫନର ଏହି ମୋଡ଼ ପୁରୁବଂଶର କେନ୍ଦ୍ରିତ ଅବତରଣ ପାଇଁ ପାଠକଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ ଏବଂ ପୁରାଣୀୟ ବଂଶକଥାକୁ ଭାରତ/କୁରୁ ସ୍ମୃତି ସହ ସେତୁବଦ୍ଧ କରେ।
Adhyaya 278
अध्याय २७८: सिद्धौषधानि (Siddha Medicines / Perfected Remedies)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବଂଶକଥାରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇ ପବିତ୍ର ପ୍ରୟୋଗଶାସ୍ତ୍ର ଆୟୁର୍ବେଦର ସାର ଉପସ୍ଥାପିତ। ଅଗ୍ନି କହନ୍ତି—ଯମ ଯେ ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଦେବ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଯାହାକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ, ସେଇ ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ-ସ୍ୱରୂପ ଜୀବନଦାୟି ବିଦ୍ୟା। ସୁଶ୍ରୁତ ମନୁଷ୍ୟ-ପଶୁ ରୋଗନାଶକ ଚିକିତ୍ସା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରାଣ-ପ୍ରତିସନ୍ଧାନ ସମର୍ଥ ଉପାୟ ଚାହାନ୍ତି। ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଜ୍ୱରରେ ଉପବାସ, ଯବାଗୂ, ତିକ୍ତ କଷାୟ ଓ କ୍ରମିକ ଚିକିତ୍ସା; ଦିଗ୍-ନୀତି ଅନୁସାରେ ବମନ କି ବିରେଚନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ; ଏବଂ ଅତିସାର, ଗୁଲ୍ମ, ଜଠର, କୁଷ୍ଠ, ମେହ, ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା, ଶ୍ୱାସ-କାସ, ଗ୍ରହଣୀ, ଅର୍ଶ, ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ର, ଛର୍ଦ୍ଦି, ତୃଷ୍ଣା, ବିସର୍ପ, ବାତ-ଶୋଣିତ ଆଦିରେ ପଥ୍ୟାହାର କହନ୍ତି। ନସ୍ୟ, କର୍ଣ୍ଣପୂରଣ, ଅଞ୍ଜନ-ଲେପରେ ନାସା-କର୍ଣ୍ଣ-ନେତ୍ର ରକ୍ଷା; ରସାୟନ/ବାଜୀକରଣରେ ରାତିରେ ମଧୁ-ଘୃତ ଓ ଶତାବରୀ ଯୋଗ; ଘାଉ ଚିକିତ୍ସା, ସୂତିକା ରକ୍ଷା, ସର୍ପ-ବୃଶ୍ଚିକ-ଶ୍ୱବିଷ ପ୍ରତିବିଷ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ପଞ୍ଚକର୍ମ—ବିରେଚନ ପାଇଁ ତ୍ରିବୃତ୍, ବମନ ପାଇଁ ମଦନ; ଦୋଷାନୁସାରେ ତେଲ-ଘୃତ-ମଧୁ ଉତ୍ତମ ବାହକ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ।