Dhanurveda
The Martial Science
The ancient science of archery and warfare (dhanurveda) covering weapons, military formations, training methods, and martial codes.
Adhyayas in Dhanurveda
Adhyaya 248
Chapter 248: धनुर्वेदः (Dhanurveda — Science of War and Archery Discipline)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଧନୁର୍ବେଦର ଆରମ୍ଭ କରି ଯୁଦ୍ଧବିଦ୍ୟାକୁ ‘ଚତୁଷ୍ପାଦ’ ବୋଲି କହନ୍ତି—ରଥ, ଗଜ, ଅଶ୍ୱ ଓ ପଦାତି ଚାରି ସେନାଅଙ୍ଗ ଅନୁସାରେ। ବେଦୀୟ ଶିକ୍ଷାପଦ୍ଧତିରେ ଅସ୍ତ୍ର-ପ୍ରୟୋଗ ‘ପଞ୍ଚବିଧ’: ପ୍ରକ୍ଷେପ୍ୟ (ଛାଡ଼ି ମାରିବା), ପାଣିମୁକ୍ତ (ହାତରେ ଫିଙ୍ଗିବା), ଯନ୍ତ୍ରମୁକ୍ତ (ଯନ୍ତ୍ରରେ ଛାଡ଼ିବା), ଅମୁକ୍ତ (ଛାଡ଼ିନଥାଇ ବ୍ୟବହାର), ଏବଂ ନିରାସ୍ତ୍ର ବାହୁଯୁଦ୍ଧ। ପରେ ଶସ୍ତ୍ର–ଅସ୍ତ୍ର ଭେଦ ଓ ସରଳ ବନାମ ମାୟା/ଛଳ ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଯନ୍ତ୍ରମୁକ୍ତ, ପାଣିମୁକ୍ତ ଆଦି ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ। ତାପରେ କବଚାଦି ରକ୍ଷାସଜ୍ଜା, ଧନୁଷ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଓ ଶୂଳ-କେନ୍ଦ୍ରିତ କ୍ରମବଦ୍ଧ ସଂଘର୍ଷ, ଏବଂ ଶିକ୍ଷାକ୍ରମ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୁରୁ ହୋଇ କ୍ଷତ୍ରିୟ/ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ ଶିଖାଇବେ; ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ, ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ଓ ରାଜସହାୟକ ସେବାରେ ଯୋଗ୍ୟ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମପଦ, ବୈଶାଖ, ମଣ୍ଡଳ, ଆଳୀଢ, ପ୍ରତ୍ୟାଳୀଢ, ବିକଟ, ସମ୍ପୁଟ ଆଦି ଭଙ୍ଗୀ-ମାପ ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ପ୍ରକ୍ରିୟା—ନମସ୍କାର, ଜ୍ୟା ବାନ୍ଧିବା ଅବକାଶ, ନାଭି/କଟି ସ୍ଥାପନ, ଚକ୍ଷୁ–କର୍ଣ୍ଣ ରେଖାରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଆଙ୍ଗୁଠି ଧରଣ, ଟାଣି ଛାଡ଼ିବା, ଅନୁସରଣ ଓ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ—ବିସ୍ତାରରେ ଅଛି। ବାଣ ଓ ଧନୁଷର ମାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ଅଶ୍ୱ-ରଥ-ଗଜ ଯୁଦ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ବିସ୍ତାର କରାଯାଇ ଯୁଦ୍ଧକଳାକୁ ଧର୍ମନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଶାସ୍ତ୍ରଶିକ୍ଷା ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଏ।
Adhyaya 249
Chapter 249 — धनुर्वेदकथनम् (Exposition of Dhanurveda): Archery Procedure, Target-Training, and Yogic Restraint
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଧର୍ମାଧିଷ୍ଠିତ ପୂର୍ବକର୍ମ ଓ ସାଧନ-ପ୍ରସ୍ତୁତି ସହ ଧନୁର୍ବେଦ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ଧନୁଷକୁ ଯଥାଯଥ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରମାଣରେ ତିଆରି କରି ଶୁଦ୍ଧ କରି ଯଜ୍ଞସନ୍ଦର୍ଭରେ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ପରେ ଧନୁର୍ଧର ବାଣ ନେଇ, ତୂଣୀର ପଟ୍ଟିକୁ ଡାହାଣ ପାଖରେ ବାନ୍ଧି, ଡାହାଣ ହାତରେ ବାଣ ଟାଣିବା ସମୟରେ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଦୃଷ୍ଟି ଅଟୁଟ ରଖି, ବାମ ହାତରେ ଧନୁଷ ଉଠାଇ, ସିଂହକର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ଉପକରଣରେ ବାଣକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସନ୍ଧାନ କରେ। ମନ ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ ହେବ ନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଏକାଗ୍ର ରହିବ; ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱର ଯଥୋଚିତ ଚିହ୍ନରୁ ମୋଚନ କରିବା ନିୟମ। ଅଭ୍ୟାସରେ ଷୋଳ ଅଙ୍ଗୁଳ ଚନ୍ଦ୍ରକ ପରି ମାପିତ ଚିହ୍ନ, ମୋଚନ ପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅଭ୍ୟାସ (ଉଲ୍କା-ଶିକ୍ଷା), ଏବଂ ନେତ୍ର-ଚିହ୍ନ, ଚତୁରଶ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଘୁରି ମାରିବା, ଚଳନ୍ତା ଲକ୍ଷ୍ୟ, ନିମ୍ନ-ଉଚ୍ଚ ଭେଦନ ଆଦି କ୍ରମେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଦୃଢ଼, ଦୁଷ୍କର, ଚିତ୍ର-ଦୁଷ୍କର ଭାବେ ବିଭାଜନ କରି ଡାହାଣ-ବାମ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱର ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟର ସ୍ଥିର ସ୍ଥାପନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଶେଷରେ କର୍ମଯୋଗ-ବିଧିକୁ ଯୋଗଶିକ୍ଷା ସହ ଯୋଡ଼ି ମନ-ଦୃଷ୍ଟି-ଯମଜୟ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧବିଦ୍ୟାକୁ ଆତ୍ମସଂଯମ ସହ ଏକତ୍ର କରାଯାଏ।
Adhyaya 250
Dhanurveda-kathanam (The Teaching of Martial Science)
ଏହି ଧନୁର୍ବେଦ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଯୁଦ୍ଧଦକ୍ଷତାକୁ ଶିଷ୍ଟ ଅନୁକ୍ରମରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ହସ୍ତ, ମନ ଓ ଦୃଷ୍ଟିର ସାଧନାରୁ ପ୍ରଥମେ ଲକ୍ଷ୍ୟଭେଦର ନିଶ୍ଚୟତା ଆସେ, ତାପରେ ମାତ୍ର ଅଶ୍ୱ/ବାହନ କିମ୍ବା ଯାନରୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଯୋଗ୍ୟତା। ପରେ ରଜ୍ଜୁ ଓ ପାଶର ପ୍ରମାଣ, ପସନ୍ଦ ଆକୃତି, ଧନୁଷ୍ୟ-ଜ୍ୟା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଦାର୍ଥ କୁହାଯାଏ—ବିଜୟ କେବଳ ସାହସରେ ନୁହେଁ, ସଠିକ୍ ନିର୍ମାଣରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭର। ଶିକ୍ଷାବିଧିରେ ଗୁରୁ ସାଧକଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ ଗଠନ କରି ହାତର ସମନ୍ୱିତ କ୍ରିୟା ଶିଖାନ୍ତି। ତାପରେ ବ୍ୟବହାରିକ ଯୁଦ୍ଧପ୍ରୟୋଗ—କବଚଧାରୀ ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଗୁଣ୍ଡାଇ ନିକ୍ଷେପ, ସମ୍ୟୋଗ (ସମୟୋଗ) ଅଧୀନ ଭଲ୍ଗିତ, ପ୍ଲୁତ, ପ୍ରବ୍ରାଜିତ ଗତି, ଏବଂ ବିଜୟ ପରେ ନିୟମିତ ବନ୍ଧନ/ନିଗ୍ରହ। ଅସ୍ତ୍ରଧାରଣ ଓ ଉତ୍ତୋଳନ ପ୍ରଣାଳୀ—ତଳୱାର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ବାମ ହାତରେ ଦୃଢ଼ ଧରଣ, ଡାହାଣ ହାତରେ ବାହାର କରିବା; ଅସ୍ତ୍ର, ଶୂଳ/କଣ୍ଟାର ପ୍ରମାଣ ଓ କବଚସ୍ଥାପନ ସ୍ଥାନ। ଶେଷରେ ଗତିଶୀଳତା ଓ ମୋତାୟେନ ପାଇଁ ଅଶ୍ୱ/ବାହନର ସଂସ୍କାର-ଅଭ୍ୟାସ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଧାର୍ମିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କୌଶଳକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସହ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 251
Dhanurveda-kathana (Exposition of Martial Science): Movements, Weapon-Operations, Combat Postures, and Battle Readiness
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଯୁଦ୍ଧଭୂମିର ଗତିଚଳନ ଓ ପ୍ରହାର-କ୍ରମର ତାନ୍ତ୍ରିକ ବର୍ଗୀକରଣ କରନ୍ତି—ଭ୍ରାନ୍ତ, ଉଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତ, ଶ୍ୟେନପାତ, ଆକୁଳ ଆଦି—ଏବଂ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ/ପାଠ ପାଇଁ ଯୁଗଳ-ନାମ ଓ ଗଠନାତ୍ମକ ଏକକ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ପାଠ୍ୟକ୍ରମ: (୧) ଖଡ୍ଗ-ଚର୍ମ (ତଳୱାର-ଢାଳ) ପଦ୍ଧତି, ୩୨ ଅବସ୍ଥା—ପ୍ରତ୍ୟାଳୀଢ, ଆଳୀଢ, ବରାହ, ଲୁଲିତ ଆଦି; (୨) ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ/ଧରାଧରି କୌଶଳ—ଘୁରାଇବା, ଧରିବା, ଉପର/ତଳକୁ ଫିଙ୍ଗିବା, ଧରି ରଖିବା ଓ ଛାଡ଼ାଇବା; (୩) ଦଣ୍ଡ/ପାଶ-ବନ୍ଧର ଭେଦ ଓ ବ୍ୟସ୍ତ-ପାଶ ଆଦିର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମ; (୪) ଚକ୍ର, ଶୂଳ, ତୋମର, ଗଦା, ପରଶୁ, ମୁଦ୍ଗର, ଭିନ୍ଦିପାଳ, ଲଗୁଡ, ବଜ୍ର, ପଟ୍ଟିଶ, ଖଡ୍ଗ ଆଦିର ଶସ୍ତ୍ର-ବିଶେଷ କର୍ମ, ଶେଷରେ ଯନ୍ତ୍ର-କର୍ମ। ହସ୍ତମୁଦ୍ରା, ଦେହଲକ୍ଷଣ/ଫଳ, ରକ୍ଷା/ଔଷଧ/ବିଧି-ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଉପସଂହାରରେ ହାତୀ-ରଥ ଶସ୍ତ୍ରୀକରଣ, ଅଙ୍କୁଶଧାରୀ, ଧନୁର୍ଧର, ଖଡ୍ଗଧର, ଢାଳଧରଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତି, ମନ୍ତ୍ରରେ ଶସ୍ତ୍ର-ସଂସ୍କାର, ଏବଂ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଜୟ କରି ରାଜ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବାର ରାଜଧର୍ମ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 252
Chapter 252 — व्यवहारकथनं (Vyavahāra-kathana: On Legal Procedure)
ଅଗ୍ନି ଧନୁର୍ବେଦ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ନ୍ୟାୟ-ବ୍ୟବହାରଶାସ୍ତ୍ରର ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ‘ବ୍ୟବହାର’କୁ ନୟ-ଅନୟର ବିବେକ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ଚତୁଷ୍ପାଦ, ଚତୁର୍ମୂଳ ଓ ଚାରି ନୀତି-ଉପାୟରେ ସିଦ୍ଧ ହେବା ଭଳି ସ୍ତରୀୟ ବିଭାଜନରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଧର୍ମ, ଆଦାଲତୀ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଆଚାର/ଚାରିତ୍ର ଏବଂ ରାଜଶାସନ ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରେ ବୋଲି କହି, ବାଦୀ-ପ୍ରତିବାଦୀଙ୍କ ଦାବି-ଉତ୍ତର ଓ ସାକ୍ଷୀଙ୍କ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ବିବାଦପଦ—ଋଣ, ନିକ୍ଷେପ, ସାଂଘିକ କାର୍ଯ୍ୟ/ଭାଗୀଦାରୀ, ଦାନ-ପ୍ରତ୍ୟାହରଣ, ସେବା-ବେତନ, ଅସ୍ୱାମୀ ବିକ୍ରୟ, ଅପ୍ରଦାନ, ଦୋଷଯୁକ୍ତ କ୍ରୟ, ସମୟଭଙ୍ଗ, ସୀମା/ଭୂମି ବିବାଦ, ବିବାହ/ସ୍ତ୍ରୀଧନ, ଉତ୍ତରାଧିକାର, ସାହସ, ବାକ୍ପାରୁଷ୍ୟ ଓ ଦେହଦଣ୍ଡ, ଜୁଆ, ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣକ—ଗଣାଇ ମାନବକର୍ମରୁ ଏହା ଶତ ଉପଭେଦରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ସଭ୍ୟ, ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଲେଖ୍ୟ-ପ୍ରମାଣ ବିଧି, ପ୍ରତ୍ୟାରୋପ/ପ୍ରତିଦାବି ଓ ଜାମିନ, ମିଥ୍ୟା ଅଭିଯୋଗର ଦଣ୍ଡ, ଏବଂ ପ୍ରମାଣକ୍ରମ (ଦଲିଲ, ଭୋଗ/ଦଖଲ, ସାକ୍ଷୀ; ନଥିଲେ ଦିବ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା) ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ କାଳସୀମା, ସ୍ୱାମିତ୍ୱ-ଭୋଗ ଭେଦ, ଛଳ/ବଳରେ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟବହାରର ଅବୈଧତା, ଶମନ କାରଣ, ଚୋରି ପ୍ରତିଦାନ ଓ ସୁଦ ନିୟମ କହି ରାଜାକୁ ଶିସ୍ତବଦ୍ଧ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଶୃଙ୍ଖଳାର ଗାରଣ୍ଟି ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି।