Adhyaya 84

Verse 1

आग्नेये निर्वाणदीक्षायामधिवासनं नाम त्र्यशीतितमो ऽध्यायः यागालयं व्रजेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विद्यामास्थाय पावनीमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुरशीतितमो ऽध्यायः निर्वाणदीक्षाविधानं ईश्वर उवाच अथ प्रातः समुत्थाय कृतस्ननादिको गुरुः दध्यार्द्रमांसमद्यादेः प्रशस्ताभ्यवहारिता

ଆଗ୍ନେୟପୁରାଣରେ ତ୍ର୍ୟଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ନିର୍ବାଣଦୀକ୍ଷାରେ ଅଧିବାସନ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏବେ ଚତୁରଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ନିର୍ବାଣଦୀକ୍ଷାବିଧାନ’ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ପ୍ରାତଃକାଳେ ଉଠି ସ୍ନାନାଦି ଶୁଦ୍ଧିକର୍ମ କରି ଗୁରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆହାର ଗ୍ରହଣ କରିବେ; ଦହି, କାଚା ମାଂସ, ମଦ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ବର୍ଜନ କରିବେ।

Verse 2

गजाश्वरोहणं स्वप्ने शुभं शुक्लांशुकादिकं तैलाभ्यङ्गादिकं हीनं होमो घोरेण शान्तये

ସ୍ୱପ୍ନରେ ଗଜ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱାରୋହଣ ଶୁଭ; ଶୁକ୍ଳ ବସ୍ତ୍ରାଦି ମଧ୍ୟ ଶୁଭ। କିନ୍ତୁ ତୈଳାଭ୍ୟଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି ଅଶୁଭ; ତାହାର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ‘ଘୋର’ (ମନ୍ତ୍ର/ବିଧି) ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 3

नित्यकर्मद्वयं कृत्वा प्रविश्य मखमण्डपं स्वाचान्तो नित्यवत् कर्म कुर्यान्नैमित्तिके विधौ

ଦୁଇଟି ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କରି ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରବେଶ କରି; ଆଚମନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ନିତ୍ୟକର୍ମ ପରି ନୈମିତ୍ତିକ ବିଧିରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 4

ततः संशोध्य चात्मानं शिवहस्तं तथात्मनि विन्यस्य कुम्भगं प्रार्च्य इन्द्रादीनामनुक्रमात्

ତାପରେ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି କରି, ‘ଶିବହସ୍ତ’ ନ୍ୟାସ ନିଜ ଦେହରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ତଦନନ୍ତରେ କୁମ୍ଭ/କଳଶକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବତାଙ୍କୁ କ୍ରମେ ପୂଜିବା ଉଚିତ।

Verse 5

मण्डले स्थण्डिले वापि प्रकुर्वीत शिवर्चनं तर्पणं पूजनं वह्नेः पूर्णान्तं मन्त्रतर्पणं

ମଣ୍ଡଳରେ କିମ୍ବା ସ୍ଥଣ୍ଡିଲରେ ଶିବାର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ—ତର୍ପଣ ଓ ପୂଜନ ସହିତ; ଏବଂ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରସହିତ ତର୍ପଣ/ଆହୁତି ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 6

दुःखप्रदोषमोषाय शस्त्रेणाष्टाधिकं शतं हुत्वा हूं सम्पुटेनैव विदध्यात् मन्त्रदीपनं

ଦୁଃଖ ଓ ଦୁଷ୍ପ୍ରଭାବଜନିତ ଦୋଷ ନାଶ ପାଇଁ, ଶସ୍ତ୍ରକୁ ଉପକରଣ କରି ଏକଶେ ଆଠଥର ହୋମ କରିବା ଉଚିତ; ‘ହୂଂ’ ସମ୍ପୁଟିତ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରଦୀପନ (ମନ୍ତ୍ର-ପ୍ରବୋଧନ) ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 7

अन्तर्बलिविधानञ्च मध्ये स्थण्डिलकुम्भयोः कृत्वा शिष्यप्रवेशाय लब्धानुज्ञो वहिर्व्रजेत्

ସ୍ଥଣ୍ଡିଲ ଓ କୁମ୍ଭର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନ୍ତର୍ବଳି-ବିଧାନ କରି, ଶିଷ୍ୟ ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ଅନୁଜ୍ଞା ଲାଭ କରି, ପରେ ବାହାରକୁ ଯିବା ଉଚିତ।

Verse 8

कुर्यात्समयवत्तत्र मण्डलारोपणादिकं सम्पातहोमं तन्नाडीरूपदर्भकरानुगं

ସେଠାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ମଣ୍ଡଳାରୋପଣ ଆଦି ପୂର୍ବକର୍ମ କରି, ପରେ ନାଡୀ-ରୂପ ଦର୍ଭସହିତ ହସ୍ତଦ୍ୱାରା ବିଧିଅନୁସାରେ ସମ୍ପାତ-ହୋମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 9

तत्सन्निधानाय तिस्त्रो हुत्वा मूलाणुनाअहुतीः कुम्भस्थं शिवमभ्यर्च्य पाशसूत्रमुपाहरेत्

ତାଙ୍କ ସନ୍ନିଧି ଆହ୍ୱାନ ପାଇଁ ମୂଳାଣୁଦ୍ୱାରା ତିନି ଆହୁତି ଦେଇ, କୁମ୍ଭସ୍ଥ ଶିବଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ଚନା କରି, ପରେ ପାଶ-ସୂତ୍ରକୁ ଉପସ୍ଥାପନ/ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 10

शुक्लाम्बरादिकमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अस्मल्लब्धपञ्चपुस्तकेषु दध्यार्द्रमांसमद्यादेरित्यारभ्य होमो घोरेण शान्तये इत्य् अन्तः पाठः पूर्वेणानन्वित इव प्रतिभाति पाशसूत्रं समाहरेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वदक्षिणोर्ध्वकायस्य शिष्यस्याभ्यर्चितस्य च तच्छिखायां निबध्नीयात् पादाङ्गुष्ठावलम्बितं

‘ଶୁକ୍ଲାମ୍ବରାଦିକମ୍’—ଏହା ଖ-ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ। ଆମେ ପାଇଥିବା ପାଞ୍ଚଟି ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ‘ଦଧି, ଆର୍ଦ୍ର ମାଂସ, ମଦ୍ୟ ଆଦିଠାରୁ…’ ଆରମ୍ଭ କରି ‘…ଘୋର (ପ୍ରଭାବ) ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ହୋମ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ଅନ୍ତଃପାଠ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଏହା ପୂର୍ବ ପାଠ ସହ ସୁସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ ବୋଲି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ। ‘ପାଶସୂତ୍ରଂ ସମାହରେତ୍’—ଏହା ଙ-ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ। ସେହି ପାଠାନୁସାରେ ପୂଜିତ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ/ଊର୍ଧ୍ୱ ଭାଗର ଶିଖାରେ ତାହା ବାନ୍ଧିବା, ଯାହା ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲଟକି ରହିବ।

Verse 11

तं निवेश्य निवृत्तेस्तु व्याप्तिमालोक्य चेतसा ज्ञेयानि भुवनान्यस्यां शतमष्टाधिकं ततः

ସେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନିବୃତ୍ତିରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ମନସା ତାହାର ବ୍ୟାପ୍ତିକୁ ଅବଲୋକନ କରି, ତାହାଭିତରେ ଥିବା ଭୁବନମାନଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ—ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଏକଶ ଆଠ।

Verse 12

कपालो ऽजश् च बुद्धश् च वज्रदेहः प्रमर्दनः विभूतिरव्ययः शास्ता पिनाकी त्रिदशाधिपः

ସେ କପାଳଧାରୀ, ଅଜ (ଅଜନ୍ମା), ବୁଦ୍ଧ (ପ୍ରବୁଦ୍ଧ), ବଜ୍ରଦେହ, ପ୍ରମର୍ଦନ, ବିଭୂତି, ଅବ୍ୟୟ, ଶାସ୍ତା, ପିନାକୀ ଏବଂ ତ୍ରିଦଶାଧିପ (ତ୍ରିଦଶମାନଙ୍କ ଅଧିପତି) ଅଟନ୍ତି।

Verse 13

अग्नी रुद्रो हुताशो च पिङ्गलः खादको हरः ज्वलनो दहनो बभ्रुर्भस्मान्तकक्षपान्तकौ

ଅଗ୍ନି ହିଁ ରୁଦ୍ର; ସେ ହୁତାଶ (ହବି ଭକ୍ଷକ), ପିଙ୍ଗଳ (ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ), ଖାଦକ (ଗ୍ରାସକ), ହର (ହରଣକାରୀ), ଜ୍ୱଲନ (ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ), ଦହନ (ଦାହକ), ବଭ୍ରୁ (ଭୂରାବର୍ଣ୍ଣ), ଭସ୍ମାନ୍ତକ (ଭସ୍ମ କରି ଅନ୍ତ କରୁଥିବା) ଏବଂ କ୍ଷପାନ୍ତକ (ସମାପ୍ତିକାରୀ) ଅଟେ।

Verse 14

याम्यमृत्युहरो धाता विधाता कार्यरञ्जकः कालो धर्मो ऽप्यधर्मश् च संयोक्ता च वियोगकः

ସେ ଯମସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ହରଣ କରୁଥିବା; ଧାତା (ଧାରକ) ଓ ବିଧାତା (ବିଧାନକର୍ତ୍ତା), କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରେରଣାଦାତା। ସେଇ କାଳ; ସେଇ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ମଧ୍ୟ; ସେଇ ସଂଯୋଗକାରୀ ଓ ବିୟୋଗକାରୀ।

Verse 15

नैरृतो मारणो हन्ता क्रूरदृष्टिर्भयानकः ऊर्ध्वांशको विरूपाक्षो धूम्रलोहितदंष्ट्रवान्

ସେ ନୈଋତ—‘ମାରଣ’ ଓ ‘ହନ୍ତା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତାହାର ଦୃଷ୍ଟି କ୍ରୂର, ରୂପ ଭୟାନକ। ସେ ଊର୍ଧ୍ୱାଂଶକ, ବିରୂପାକ୍ଷ ଏବଂ ଧୂମ୍ର-ଲୋହିତ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯୁକ୍ତ।

Verse 16

बलश्चातिबलश् चैव पाशहस्तो महाबलः श्वेतश् च जयभद्रश् च दीर्घबाहुर्जलान्तकः

ବଳ ଓ ଅତିବଳ; ପାଶହସ୍ତ (ପାଶ ଧାରଣକାରୀ) ଓ ମହାବଳ; ଶ୍ୱେତ ଓ ଜୟଭଦ୍ର; ଦୀର୍ଘବାହୁ ଓ ଜଲାନ୍ତକ—ଏହିମାନେ ଆହ୍ୱାନିତ ନାମ/ଶକ୍ତି।

Verse 17

वडवास्यश् च भीमश् च दशैते वारुणाः स्मृताः शीघ्रो लघुर्वायुवेगः सूक्ष्मस्तीक्ष्णः क्षपान्तकः

ବଡବାସ୍ୟ ଓ ଭୀମ—ଏହି ଦଶଜଣ ‘ବାରୁଣ’ (ବରୁଣସମ୍ବନ୍ଧୀ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଶୀଘ୍ର, ଲଘୁ, ବାୟୁବେଗ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ କ୍ଷପାନ୍ତକ।

Verse 18

पञ्चान्तकः पञ्चशिखः कपर्दी मेघवाहनः जटामुकुटधारी च नानारत्नधरस् तथा

ସେ ପଞ୍ଚ ବନ୍ଧନ-କାରଣର ସଂହାରକ, ପଞ୍ଚଶିଖୀ ଓ କପର୍ଦ୍ଦୀ (ଜଟାଧାରୀ) । ମେଘ ତାଙ୍କର ବାହନ; ସେ ଜଟାମୁକୁଟଧାରୀ ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର ରତ୍ନଧାରୀ।

Verse 19

निधीशो रूपवान् धन्यो सौम्यदेहः प्रसादकृत् प्रकाशो ऽप्यथ लक्ष्मीवान् कामरूपो दशोत्तरे

ସେ ନିଧିମାନଙ୍କର ଈଶ୍ୱର, ରୂପବାନ୍ ଓ ଧନ୍ୟ; ସୌମ୍ୟ ଦେହଧାରୀ, ପ୍ରସାଦଦାତା; ପ୍ରକାଶମୟ; ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀସମ୍ପନ୍ନ—ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣକାରୀ—(ଏହି) ‘ଦଶୋତ୍ତର’ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ଉଚ୍ଚାରିତ।

Verse 20

विद्याधरो ज्ञानधरः सर्वज्ञो वेदपारगः मातृवृत्तश् च पिङ्गाक्षो भूतपालो बलिप्रियः

ସେ ବିଦ୍ୟାଧର, ଜ୍ଞାନଧର; ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ବେଦପାରଗ। ସେ ମାତୃଦେବୀମାନଙ୍କର ବ୍ରତାଚରଣରେ ନିଷ୍ଠ, ପିଙ୍ଗାକ୍ଷ; ଭୂତମାନଙ୍କର ପାଳକ-ଶାସକ ଏବଂ ବଳିପ୍ରିୟ।

Verse 21

प्रवर्धन इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वरुण इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः जनान्तक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वविद्याविधता च सुखदुःखहरा दश अनन्तः पालको धीरः पातालाधिपतिस् तथा

‘ପ୍ରବର୍ଧନ’—ଏହିପରି ଙ-ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ପାଠ; ‘ବରୁଣ’—ଏହିପରି ଖ-ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ; ‘ଜନାନ୍ତକ’—ଏହିପରି ଙ-ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ। ଏହି ଦଶ ନାମ: ସର୍ବବିଦ୍ୟାବିଧାତା, ସୁଖଦୁଃଖହର; ଏବଂ ଅନନ୍ତ, ପାଳକ, ଧୀର, ତଥା ପାତାଳାଧିପତି।

Verse 22

वृषो वृषधरो वीर्यो ग्रसनः सर्वतोमुखः लोहितश् चैव विज्ञेया दश रुद्राः फणिस्थिताः

ଶେଷନାଗ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏମାନଙ୍କୁ ଦଶ ରୁଦ୍ର ବୋଲି ଜାଣ: ବୃଷ, ବୃଷଧର, ବୀର୍ୟ, ଗ୍ରସନ, ସର୍ବତୋମୁଖ ଏବଂ ଲୋହିତ।

Verse 23

शम्भुर्विभुर्गणाध्यक्षस्त्र्यक्षस्त्रिदशवन्दितः संहारश् च विहारश् च लाभो लिप्सुर्विचक्षणः

ସେ ଶମ୍ଭୁ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ, ଗଣମାନଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦିତ। ସେଇ ସଂହାର ଓ ଦିବ୍ୟ ବିହାର; ସେଇ ଲାଭ ଓ ଲାଭକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା; ପରମ ବିଚକ୍ଷଣ।

Verse 24

अत्ता कुहककालाग्निरुद्रो हाटक एव च कुष्माण्डश् चैव सत्यश् च ब्रह्मा विष्णुश् च सप्तमः

ସେ ଅତ୍ତା (ଭକ୍ଷକ), କୁହକ (ଛଳକ), କାଳାଗ୍ନି, ରୁଦ୍ର, ହାଟକ (ସୁବର୍ଣ୍ଣ) ସ୍ୱୟଂ, କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ, ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ—ଏବଂ ନାମକ୍ରମରେ ସପ୍ତମ ମଧ୍ୟ।

Verse 25

रुद्रश्चाष्टाविमे रुद्राः कटाहाभ्यन्तरे स्थिताः एतेषामेव नामानि भुवनानामपि स्मरेत्

ଏମାନେ ଅଷ୍ଟ ରୁଦ୍ର; ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ରୂପ କଟାହର ଅନ୍ତର୍ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏମାନଙ୍କ ନାମ ଓ ଭୁବନମାନଙ୍କ (ଲୋକମାନଙ୍କ) ନାମ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 26

भवोद्भवः सर्वभूतः सर्वभूतसुखप्रदः सर्वसान्निध्यकृद् ब्रह्मविष्णुरुद्रशरार्चितः

ସେ ଭବୋଦ୍ଭବ—ଯାହାଠାରୁ ଭବ (ଅସ୍ତିତ୍ୱ) ଉଦ୍ଭବିତ; ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସ୍ଥିତ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି; ସେ ସର୍ବତ୍ର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ-ବିଷ୍ଣୁ-ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଚ୍ଚିତ।

Verse 27

संस्तुत पूर्वस्थित ॐ साक्षिन् ॐ रुद्रान्तक ॐ पतङ्ग ॐ शब्द ॐ सूक्ष्म ॐ शिव सर्वसर्वद सर्वसान्निध्यकर ब्रह्मविष्णुरुद्रकर ॐ नमः शिवाय ॐ नमो नमः अष्टाविंशति पादानि व्योमव्यापि मनो गुह सद्योहृदस्त्रनेत्राणि मन्त्रवर्णाष्टको मतः

ସ୍ତୁତି କରି ଆଦ୍ୟ ଓ ସଦା-ସ୍ଥିତ ଶିବଙ୍କୁ ଜପ କର—“ଓଁ ସାକ୍ଷିନ; ଓଁ ରୁଦ୍ରାନ୍ତକ; ଓଁ ପତଙ୍ଗ; ଓଁ ଶବ୍ଦ; ଓଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ଓଁ ଶିବ—ସର୍ବସର୍ବଦ, ସର୍ବସାନ୍ନିଧ୍ୟକର, ବ୍ରହ୍ମ-ବିଷ୍ଣୁ-ରୁଦ୍ରକର; ଓଁ ନମଃ ଶିବାୟ; ଓଁ ନମୋ ନମଃ।” ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଅଷ୍ଟାବିଂଶତି ପାଦଯୁକ୍ତ, ଆକାଶ ପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ମନୋଗୁହାରେ ଗୁପ୍ତ, ଏବଂ ସଦ୍ୟୋଜାତ, ହୃଦୟ, ଅସ୍ତ୍ର, ନେତ୍ର ଆଦି ସହ ସମ୍ବଦ୍ଧ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ବର୍ଣାଷ୍ଟକ/ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 28

वाय ॐ नमो नमः इति अनर्चित संस्तुत पूर्वविन्द ॐ साक्षिण ॐ रुद्रान्तक ॐ पतङ्ग ॐ ज्ञान ॐ शब्द ॐ सूक्ष्म ॐ शिव ॐ सर्व ॐ सर्वद ॐ सर्वसान्निध्यकर ब्रह्मविष्णु रुद्रकर ॐ नमः शिवाय ॐ नमो नम इति च, चिह्नितपुस्तकपाठः वीजाकारो मकारश् च नाड्याविडापिङ्गलाह्वये प्राणापानावुभौ वायू घ्राणोपस्थौ तथेन्द्रिये

“ବାୟ—‘ଓଁ ନମୋ ନମଃ’” ଏଭଳି ଜପ କରାଯାଏ। ବିନ୍ଦୁ-ପୂର୍ବକ, ଅର୍ଚ୍ଚିତ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସ୍ତୁତ ରୂପକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି—“ଓଁ ସାକ୍ଷୀ, ଓଁ ରୁଦ୍ରାନ୍ତକ, ଓଁ ପତଙ୍ଗ, ଓଁ ଜ୍ଞାନ, ଓଁ ଶବ୍ଦ, ଓଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଓଁ ଶିବ, ଓଁ ସର୍ବ, ଓଁ ସର୍ବଦ, ଓଁ ସର୍ବସାନ୍ନିଧ୍ୟକର, ବ୍ରହ୍ମ-ବିଷ୍ଣୁ-ରୁଦ୍ରକର; ଓଁ ନମଃ ଶିବାୟ; ଓଁ ନମୋ ନମଃ” ବୋଲି ପାଠ ହୁଏ। ଚିହ୍ନିତ-ପୁସ୍ତକ ପାଠରେ ଅକାରବୀଜ ଓ ମକାର ଇଡା-ପିଙ୍ଗଳା ନାଡୀରେ; ପ୍ରାଣ-ଅପାନ ଦୁଇ ବାୟୁ; ଏବଂ ଘ୍ରାଣ ଓ ଉପସ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶକ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 29

गन्धस्तु विषयः प्रोक्तो गन्धादिगुणपञ्चके पार्थिवं मण्डलं पीतं वज्राङ्गं चतुरस्रकं

ଗନ୍ଧକୁ ଗନ୍ଧାଦି ପଞ୍ଚଗୁଣରେ ବିଷୟ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ରାହ୍ୟ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପାର୍ଥିବ ତତ୍ତ୍ୱର ମଣ୍ଡଳ ପୀତବର୍ଣ୍ଣ, ବଜ୍ରସଦୃଶ ଦୃଢ, ଏବଂ ଚତୁରସ୍ର (ଚଉକୋ) ଅଟେ।

Verse 30

विस्तारो योजनानान्तु कोटिरस्य शताहता अत्रैवान्तर्गता ज्ञेया योनयो ऽपि चतुर्दश

ଏହାର ବିସ୍ତାର ଏକ କୋଟି ଯୋଜନ, ତାହାର ଶତଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହିଠାରେ ହିଁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଯୋନିମାନେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 31

प्रथमा सर्वदेवानां मन्वाद्या देवयोनयः मृगपक्षी च पशवश् चतुर्धा तु सरीसृपाः

ପ୍ରଥମ ଯୋନି (ବର୍ଗ) ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କର। ମନୁ ଆଦି ଦେବଯୋନି (ଦୈବ ବଂଶ) ବୋଲି ଗଣ୍ୟ। ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ ଓ ପଶୁ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ଏବଂ ସରୀସୃପ ଚାରି ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 32

स्थावरं पञ्चमं सर्वं योनिः षष्ठी अमानुषी पैशाचं राक्षसं याक्षं गान्धर्वं चैन्द्रमेव च

ସମସ୍ତ ସ୍ଥାବର (ଅଚଳ) ପ୍ରାଣୀ ପଞ୍ଚମ ବର୍ଗ; ଷଷ୍ଠ ଯୋନି ଅମାନୁଷୀ—ଯଥା ପୈଶାଚ, ରାକ୍ଷସ, ଯାକ୍ଷ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ ଐନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ) ବର୍ଗ।

Verse 33

सौम्यं प्राणेश्वरं ब्राह्ममष्टमं परिकीर्तितं अष्टानां पार्थिवन्तत्त्वमधिकारास्पदं मतं

ଅଷ୍ଟମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସୌମ୍ୟ, ପ୍ରାଣେଶ୍ୱର ଓ ବ୍ରାହ୍ମ (ବ୍ରହ୍ମସମ୍ବନ୍ଧୀ) ଶକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ଅଷ୍ଟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥିବ ତତ୍ତ୍ୱକୁ କାର୍ଯ୍ୟାଧିକାରର ଆଶ୍ରୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ୟବହାରିକ ଆଧାର ମନାଯାଏ।

Verse 34

लयस्तु प्रकृतौ बुद्धौ भोगो ब्रह्मा च कारणं ततो जाग्रदवस्थानैः समस्तैर् भुवनादिभिः

ଲୟ ପ୍ରକୃତିରେ ହୁଏ; ଭୋଗ (ଅନୁଭବ) ବୁଦ୍ଧିରେ ହୁଏ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା କାରଣ-ତତ୍ତ୍ୱ। ସେହି କାରଣରୁ ଭୁବନାଦି ସହିତ ସମସ୍ତ ଜାଗ୍ରତ୍ ଅବସ୍ଥାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 35

निवृत्तिं गर्भितां ध्यात्वा स्वमन्त्रेण नियोज्य च वमुद्रया रेचकेन कुम्भे संस्थाप्य ॐ हां निवृत्तिकलापाशाय नम इत्य् अनेनार्घ्यं दत्वा सम्पूज्य विमुखेनैव स्वाहान्तेनै सन्निधानायाहुतित्रयं सन्तर्पणाहुतित्रयं च दत्वा ॐ हां ब्रह्मणे नम इति ब्रह्माणमावाह्य सम्पूज्य च स्वाहान्तेन सन्तर्प्य ब्रह्मन् तवाधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दोक्ष्ययाम्यहं

ନିବୃତ୍ତି-କଳାକୁ ‘ଗର୍ଭିତା’ (ବିଧିରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ) ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି, ନିଜ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ନିୟୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ବ-ମୁଦ୍ରା ଓ ରେଚକ (ଶ୍ୱାସତ୍ୟାଗ) ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ କୁମ୍ଭରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା। “ଓଁ ହାଂ ନିବୃତ୍ତିକଳାପାଶାୟ ନମଃ” ମନ୍ତ୍ରରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରିବା। ପରେ ବିମୁଖ ହୋଇ ସ୍ୱାହା-ଅନ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ସନ୍ନିଧାନ ପାଇଁ ତିନି ଆହୁତି ଓ ତର୍ପଣ ପାଇଁ ତିନି ଆହୁତି ଦେବା। ତାପରେ “ଓଁ ହାଂ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ” କହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ପୂଜା ଓ ସ୍ୱାହାନ୍ତ ଆହୁତିଦ୍ୱାରା ତର୍ପଣ କରି କହିବା— “ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଆପଣଙ୍କ ଅଧିକାରକ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁଁ ଏହି ମୁମୁକ୍ଷୁଙ୍କ ଦୀକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ କରାଉଛି।”

Verse 36

भाव्यं त्वयानुकूलेन विधिं विज्ञापयेदिति आवाहयेत्ततो देवीं रक्षां वागीश्वरीं हृदा

“ବିଧି ମୋ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ଭାବେ ସିଦ୍ଧ ହେଉ” ବୋଲି ଭାବି (ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଶକ୍ତିକୁ) ବିଧାନ ଜଣାଇବା ଉଚିତ। ପରେ ହୃଦୟଧ୍ୟାନରେ ଦେବୀ—ରକ୍ଷା, ବାଗୀଶ୍ୱରୀ—ଙ୍କୁ ଆବାହନ କରିବା।

Verse 37

इच्छाज्ञानक्रियारूपां षड्विधां ह्य् एककारणं पूजयेत्तर्पयेद्देवीं प्रकारेणामुना ततः

ତାପରେ ଏହି ପ୍ରକାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା ଓ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ—ଯିଏ ଇଚ୍ଛା, ଜ୍ଞାନ ଓ କ୍ରିୟାରୂପା; ଯିଏ ଷଡ୍ବିଧା; ଏବଂ ଯିଏ ଏକମାତ୍ର କାରଣସ୍ୱରୂପା।

Verse 38

वागीश्वरीं विनिःशेषयोनिविक्षोभकारणं हृत्सम्पुटार्थवीजादिहूं फडन्तशराणुना

ବାଗୀଶ୍ୱରୀ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା—ଯାହା ସମସ୍ତ ଯୋନି/ସ୍ରୋତକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କ୍ଷୋଭିତ କରିବାର କାରଣ—ହୃତ୍ସମ୍ପୁଟରେ ବୀଜାଦି ସହ ‘ହୂଂ’ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଆହୁତି ଦେବ; ଶେଷରେ ‘ଫଡ୍’ ଶସ୍ତ୍ରାକ୍ଷର ଯୋଗ କରି ବାଣ-ଶସ୍ତ୍ର ପରି ପ୍ରକ୍ଷେପ କରିବ।

Verse 39

ताडयेद्धृदये तस्य प्रविशेत्स विधानवित् ततः शिष्यस्य चैतन्यं हृदि वह्निकणोपमं

ବିଧିଜ୍ଞ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ହୃଦୟ-ପ୍ରଦେଶରେ ତାଡନ (ସ୍ପର୍ଶ/ପ୍ରେରଣ) କରି, ପରେ (ମନ୍ତ୍ରକୁ) ପ୍ରବେଶ କରାଇବେ। ତାହାପରେ ଶିଷ୍ୟର ଚେତନା ହୃଦୟରେ ଅଗ୍ନିକଣ ପରି ହୁଏ।

Verse 40

निवृत्तिस्थं युतं पाशैर् ज्येष्ठया विभजेद्यथा ॐ हां हूं हः हूं फटों हां स्वाहेत्यनेनाथ पूरकेणाङ्कुशमुद्रया

ତାପରେ ନିବୃତ୍ତି-ସ୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପାଶସହିତ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ବିଧିମତେ ବିଭଜନ/ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ପରେ “ॐ ହାଂ ହୂଂ ହଃ ହୂଂ ଫଟ୍ ॐ ହାଂ ସ୍ୱାହା” ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂରକ କରି ଅଙ୍କୁଶମୁଦ୍ରା ପ୍ରୟୋଗ କରିବ।

Verse 41

तदाकृष्य स्वमन्त्रेण गृहीत्वाअत्मनि योजयेत् ॐ हां ह्रूं हां आत्मने नमः पित्रोर्विभाव्य संयोगं चैतन्यं रेचकेन तत्

ତାହାକୁ ସ୍ୱମନ୍ତ୍ରେ ଆକୃଷ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଆତ୍ମନି ଯୋଜିବ। “ॐ ହାଂ ହ୍ରୂଂ ହାଂ ଆତ୍ମନେ ନମଃ” ଜପ କରିବ। ଇଡା-ପିଙ୍ଗଳା/ପ୍ରାଣ-ଅପାନ ସଂଯୋଗ ଭାବି, ରେଚକଦ୍ୱାରା ସେଇ ଚେତନାକୁ ପ୍ରେଷଣ କରିବ।

Verse 42

ब्रह्मादिकारणत्यागक्रमान्नीत्वा शिवास्पदं ॐ हूं ह्रीं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रविश्येच्चेति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हां क्षं हामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः गर्भाधानार्थमादाय युगपत् सर्वयोनिषु

ବ୍ରହ୍ମାଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କାରଣତତ୍ତ୍ୱ-ତ୍ୟାଗକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା (ଜୀବ/ବୀଜକୁ) ଶିବାସ୍ପଦକୁ ନେଇ “ॐ ହୂଂ ହ୍ରୀଂ ହାମ୍”—ଏହା ଖ-ଚିହ୍ନିତ ପାଠ। ଅନ୍ୟ ଖ, ଙ-ଚିହ୍ନିତ ପାଠରେ “ପ୍ରବିଶ୍ୟେତ୍” (ପ୍ରବେଶ କରୁ) ଯୋଗ ଅଛି। ଆଉ ଏକ ଖ-ଚିହ୍ନିତ ପାଠ “ॐ ହାଂ ହାଂ କ୍ଷଂ ହାମ୍” ଦେଉଛି। ଗର୍ଭାଧାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ସମସ୍ତ ଯୋନିରେ ଏକାସାଥି ଵିନିଯୋଗ କରିବ।

Verse 43

क्षिपेद्वागीश्वरीयोनौ वामयोद्भवमुद्रया ॐ हां हां हां आत्मने नमः पूजयेदप्यनेनैव तर्पयेदपि पञ्चधा

‘ବାମ-ଯୋଦ୍ଭବ’ ମୁଦ୍ରାରେ ବାଗୀଶ୍ୱରୀଙ୍କ ଯୋନି-ପୀଠରେ ମନ୍ତ୍ର/ଆହୁତି ନିକ୍ଷେପ କରିବ। “ଓଁ ହାଂ ହାଂ ହାଂ—ଆତ୍ମନେ ନମଃ” ଜପ କରି ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରି, ପଞ୍ଚବିଧ ତର୍ପଣ ମଧ୍ୟ କରିବ।

Verse 44

अन्ययोनिषु सर्वासु देहशुद्धिं हृदा चरेत् नात्र पुंसवनं स्त्र्यादिशरीरस्यापि सम्भवात्

ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଯୋନିରେ ହୃଦୟରେ (ଅନ୍ତରେ) ଦେହଶୁଦ୍ଧି କରିବ। ଏଠାରେ ପୁଂସବନ ସଂସ୍କାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ସ୍ତ୍ରୀ ଆଦି ଶରୀର ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ।

Verse 45

सीमन्तोन्नयनं वापि दैवान्यङ्गानि देहवत् शिरसा जन्म कुर्वीत जुगुप्सन् सर्वदेहिनां

ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ ସଂସ୍କାର ମଧ୍ୟ କରିବ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦୈବ ଅଙ୍ଗକର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଦେହବତ୍ ଭାବେ କରିବ। ଶିରସା (ବିନୟରେ) ‘ଜନ୍ମ-ସ୍ଥାପନ’ କରି, ସମସ୍ତ ଦେହୀଙ୍କ ପ୍ରତି ହିଂସା/ଅବମାନ ତ୍ୟାଗ କରିବ।

Verse 46

तथैव भावयेदेषामधिकारं शिवाणुना भोगं कवचमन्त्रेण शस्त्रेण विषयात्मना

ସେହିପରି ତାଙ୍କର ଅଧିକାରକୁ ଶୁଭ ‘ଶିବ-ଅଣୁ’ ଦ୍ୱାରା ଭାବନା କରିବ। ଭୋଗ/ଅନୁଭବକୁ କବଚ-ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ରକୁ ବିଷୟାତ୍ମକ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ-ସ୍ୱରୂପ) ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବ।

Verse 47

मोहरूपमभेदश् च लयसज्ञं विभावयेत् शिवेन श्रोतसां शुद्धिं हृदा तत्त्वविशोधनं

ମୋହରୂପ ଓ ଅଭେଦ—‘ଲୟ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଅବସ୍ଥା—ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ। ଶିବ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୋତସମାନଙ୍କ (ଅନ୍ତଃପ୍ରବାହ) ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ, ଏବଂ ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ବିଶୋଧନ ହୁଏ।

Verse 48

पञ्च पञ्चाहुतीः कुर्यात् गर्भाधानादिषु क्रमात् मायया मलकर्मादिपाशबन्धनिवृत्तये

ଗର୍ଭାଧାନାଦି ସଂସ୍କାରରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପାଞ୍ଚ-ପାଞ୍ଚ ଆହୁତିର ପାଞ୍ଚ ଗୋଷ୍ଠୀ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ମାୟାମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ମଳ, କର୍ମ ଆଦି ପାଶବନ୍ଧନ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ।

Verse 49

निष्कृत्यैव हृदा पश्चाद् यजेत शतमाहुतीः मलशक्तिनिरोधेन पाशानाञ्च वियोजनं

ପ୍ରଥମେ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତଃପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରି, ପରେ ଶତ ଆହୁତିଦ୍ୱାରା ଯଜନ କରିବା ଉଚିତ; ମଳଶକ୍ତି ନିରୋଧ ହେଲେ ପାଶମାନଙ୍କର ବିୟୋଜନ ହୁଏ।

Verse 50

स्वाहान्तायुधमन्त्रेण पञ्चपञ्चाहुतीर्यजेत् मायाद्यन्तस्य पाशस्य सप्तवारास्त्रजप्तया

‘ସ୍ୱାହା’ ଅନ୍ତ ଆୟୁଧମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ-ପାଞ୍ଚ ଆହୁତିର ପାଞ୍ଚ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ଯଜନ କରିବା ଉଚିତ; ‘ମାୟା’ରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ପାଶମନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ସାତଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 51

कर्तर्या छेदनं कुर्यात् कल्पशस्त्रेण तद्यथा ॐ हूं निवृत्तिकलापाशाय हूं फट् ॐ हं हं हां आत्मने नम इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिखात्मने ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पञ्चपञ्चाहुतीर्दद्यादिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः बन्धकत्वञ्च निर्वर्त्य हस्ताभ्याञ्च शराणुना

କର୍ତ୍ତରୀ (କାତର) ଦ୍ୱାରା, ବିଧିବଦ୍ଧ କଳ୍ପଶସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି, ବନ୍ଧନଛେଦନ ଏହିପରି କରିବା ଉଚିତ— “ॐ ହୂଂ ନିବୃତ୍ତିକଳାପାଶାୟ ହୂଂ ଫଟ୍।” କିଛି ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ— “ॐ ହଂ ହଂ ହାଂ ଆତ୍ମନେ ନମଃ” କିମ୍ବା “ଶିଖାତ୍ମନେ” ପାଠ ମିଳେ; ଏବଂ କେଉଁଠି “ପାଞ୍ଚ-ପାଞ୍ଚ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ” ବୋଲି ଯୋଗ ଅଛି। ଏଭଳି ବନ୍ଧକତ୍ୱ ନିର୍ବର୍ତ୍ତନ କରି, ଉଭୟ ହସ୍ତରେ ଏବଂ ଶରାଣୁ (ବାଣସଦୃଶ ଉପକରଣ) ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 52

विसृज्य वर्तुलीकृत्य घृतपूर्णे स्रुवे धरेत् दहेदनुकलास्त्रेण केवलास्त्रेण भस्मसात्

ତାହାକୁ ବିସର୍ଜନ କରି ବୃତ୍ତାକାର କରି, ଘୃତପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ରୁବରେ ରଖିବା ଉଚିତ; ଅନୁକଳା-ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା କେବଳା-ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଭସ୍ମସାତ୍ ଦହିବା ଉଚିତ।

Verse 53

कुर्यात् पञ्चाहुतीर्दत्वा पाशाङ्कुशनिवृत्तये ॐ हः अस्त्राय हूं फट् प्रायश्चित्तं ततः कुर्यादस्त्राहुतिभिरष्टभिः

‘ପାଶ-ଅଙ୍କୁଶ’ ନାମକ ବିଘ୍ନ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। ପରେ ‘ଓଁ ହଃ ଅସ୍ତ୍ରାୟ ହୂଁ ଫଟ୍’ ଏହି ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ ଆଠ ଆହୁତି ଦେଇ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 54

अथावाह्य विधातारं पूजयेत्तर्पयेत्तथा तत ॐ हां शब्दस्पर्शशुद्धब्रह्मन् गृहाण स्वाहेत्याहुतित्रयेणाधिकारमस्य समर्पयेत् दग्धनिःशेषपापस्य ब्रह्मन्नस्य पशोस्त्वया

ତାପରେ ବିଧାତାଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ପୂଜା କରିବା ଓ ତଦ୍ରୂପ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ‘ଓଁ ହାଂ, ଶବ୍ଦ-ସ୍ପର୍ଶଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଗୃହାଣ ସ୍ୱାହା’ ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ତିନି ଆହୁତି ଦେଇ ଏହାର ଅଧିକାର ସମର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପଶୁର ପାପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ନିଃଶେଷ ହୁଏ।

Verse 55

बन्धाय न पुनः स्थेयं शिवाज्ञां श्रावयेदिति ततो विसृज्य धातारं नाड्या दक्षिणया शनैः

ବନ୍ଧନ ପାଇଁ ପୁନଃ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମନେ ‘ଶିବାଜ୍ଞାକୁ ଶ୍ରାବୟ/ଉଚ୍ଚାର’ ବୋଲି କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଧାତାଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ କରି ଦକ୍ଷିଣ ନାଡ଼ୀ ଦ୍ୱାରା ଧୀରେ ଧୀରେ ରେଚନ (ଶ୍ୱାସତ୍ୟାଗ) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 56

संहारमुद्रयात्मानं कुम्भकेन निजात्मना राहुयुक्तैकदेशेन चन्द्रविम्बेन सन्निभं

ସଂହାରମୁଦ୍ରା ଓ କୁମ୍ଭକ (ଶ୍ୱାସନିରୋଧ) ଦ୍ୱାରା, ନିଜ ଅନ୍ତଃସ୍ୱରୂପରେ, ନିଜକୁ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ସଦୃଶ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—ଯାହାର ଏକ ଅଂଶ ରାହୁସଂଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଆବୃତ ଅଛି।

Verse 57

आदाय योजयेत् सूत्रे रेचकेनोद्भवाख्यया पूजयित्वार्घ्यपात्रस्थतोयविन्दुसुधोपमं

ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ରେଚନ କରୁଥିବାବେଳେ ‘ଉଦ୍ଭବ’ ନାମକ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସୂତ୍ରରେ (ଯଜ୍ଞୋପବୀତରେ) ଯୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ପୂଜା କରି, ଅର୍ଘ୍ୟପାତ୍ରସ୍ଥ ଜଳବିନ୍ଦୁକୁ ସୁଧାସଦୃଶ ଭାବି ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 58

विसृज्य पितरौ दद्याद्वौषडन्तशिवाणुना पूरणाय विधिः पूर्णा निवृत्तिरिति शोधिता

ଆହୂତ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିସର୍ଜନ କରି, ପରେ ‘ବୌଷଟ୍’ ଅନ୍ତ ଶିବମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା କର୍ମପୂରଣାର୍ଥେ ସମାପନ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଭାବେ ବିଧି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଏହାକୁ ଯଜ୍ଞକର୍ମର ଶୁଦ୍ଧ ‘ନିବୃତ୍ତି’ (ସମାପ୍ତି) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।