Avatara-lila
Incarnations of the Divine
The opening section narrating the divine incarnations (avataras) of Vishnu, cosmic creation myths, and the foundational theology of the Agni Purana.
Adhyayas in Avatara-lila
Adhyaya 1
Granthaprasthāvanā (Preface): Sāra of Knowledge, Twofold Brahman, and the Purpose of Avatāras
ଅଧ୍ୟାୟ ୧ ମଙ୍ଗଳାଚରଣରେ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଗ୍ନିପୁରାଣକୁ ପ୍ରମାଣିକ, କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ‘ବିଦ୍ୟା-ସାର’ ସଂଗ୍ରହ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଶୌନକାଦି ହରିଭକ୍ତ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରି ‘ସାରମାନଙ୍କ ସାର’—ସର୍ବଜ୍ଞତା ଦେଇଥିବା ଜ୍ଞାନ—ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି—ସେହି ସାର ବିଷ୍ଣୁ; ସେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ଜଗନ୍ନିୟନ୍ତା; ତାଙ୍କୁ ଜାଣିବାର ପରିଣତି ‘ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମି’ ଅନୁଭୂତି। ପରେ ଦୁଇ ବ୍ରହ୍ମ (ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ, ପରବ୍ରହ୍ମ) ଓ ଦୁଇ ବିଦ୍ୟା (ଅପରା, ପରା) ଭାବରେ ଜ୍ଞାନମାନଚିତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଏ—ସୂତ ବ୍ୟାସଙ୍କଠାରୁ, ବ୍ୟାସ ବସିଷ୍ଠଙ୍କଠାରୁ, ଏବଂ ବସିଷ୍ଠ ଦେବ-ଋଷି ସଭାରେ ଅଗ୍ନି କହିଥିବା ସାରକୁ ପୁନଃ କହନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ନିଜକୁ ବିଷ୍ଣୁ ଓ କାଳାଗ୍ନି-ରୁଦ୍ର ସହ ଅଭିନ୍ନ କହି, ପୁରାଣକୁ ପାଠକ-ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ବିଦ୍ୟା-ସାର ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଅପରା ବିଦ୍ୟାରେ ବେଦ, ବେଦାଙ୍ଗ ସହ ବ୍ୟାକରଣ, ମୀମାଂସା, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ତର୍କ, ଆୟୁର୍ବେଦ, ସଙ୍ଗୀତ, ଧନୁର୍ବେଦ, ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଆଦି ଗଣନା ହୁଏ; ପରା ବିଦ୍ୟା ବ୍ରହ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରକାରିଣୀ। ଶେଷରେ ମତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ ଆଦି ଅବତାରଲୀଳା ସୃଷ୍ଟିଚକ୍ର, ବଂଶାବଳୀ, ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ ରାଜବଂଶ ଇତିହାସ ବୁଝାଇବାର ମାଧ୍ୟମ—ନିରାକାର ପରମେଶ୍ୱର ଧର୍ମୋପଦେଶ ପାଇଁ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Adhyaya 2
मत्स्यावतारवर्णनम् (The Description of the Matsya Incarnation)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨ ଅବତାର-ଲୀଳାର ଆରମ୍ଭ କରେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଅଗ୍ନି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାରର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଧର୍ମମୟ ଭାବେ କହନ୍ତି—ଦୁଷ୍ଟନିଗ୍ରହ ଓ ସଜ୍ଜନରକ୍ଷା। ପୂର୍ବ କଳ୍ପାନ୍ତରେ ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ଲୋକମାନେ ସମୁଦ୍ରଜଳରେ ପ୍ଲାବିତ ହେଲେ, କୃତମାଳା ନଦୀତଟରେ ତପସ୍ୟା ଓ ଜଳତର୍ପଣ କରୁଥିବା ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ମାଛକୁ ରକ୍ଷା ମାଗୁଥିବା ଦେଖନ୍ତି। ମନୁ ତାକୁ କ୍ରମେ ଘଟ, ସରୋବର ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ରଖିଲେ ମାଛଟି ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ବିଶାଳ ହୋଇ ନାରାୟଣ ମତ୍ସ୍ୟରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ମତ୍ସ୍ୟ ମନୁଙ୍କୁ ନୌକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା, ବୀଜ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ସଂଗ୍ରହ କରିବା, ସପ୍ତର୍ଷି ସହ ବ୍ରହ୍ମରାତ୍ରି ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଏବଂ ମହାସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ନୌକାକୁ ନିଜ ଶୃଙ୍ଗରେ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ବେଦରକ୍ଷାକୁ ଅବତାରକାର୍ଯ୍ୟର କେନ୍ଦ୍ର କରି କୂର୍ମ-ବରାହାଦି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅବତାରଙ୍କ ସୂଚନା ମିଳେ।
Adhyaya 3
Kūrma-avatāra-varṇana (The Description of the Tortoise Incarnation) — Samudra Manthana and the Reordering of Cosmic Prosperity
ଅଗ୍ନି ମତ୍ସ୍ୟାବତାର ପରେ ସହସା କୂର୍ମାବତାର କଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଶାପରେ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଶ୍ରୀ (ସମୃଦ୍ଧି-ତେଜ) ହରାଇଥିବା ଦେବମାନେ କ୍ଷୀରସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହ ସନ୍ଧି କରି ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନ ଦ୍ୱାରା ଅମୃତ ଓ ଶ୍ରୀର ପୁନଃସ୍ଥାପନାର ଉପାୟ କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅମରତ୍ୱ ଶେଷରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମିଳିବ, ଦାନବମାନଙ୍କୁ ନୁହେଁ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ମନ୍ଥନଦଣ୍ଡ ଓ ବାସୁକି ରଜ୍ଜୁ ହୁଏ; ପର୍ବତ ଡୁବିବାକୁ ଲାଗିଲେ ବିଷ୍ଣୁ କୂର୍ମରୂପେ ତାହାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ମନ୍ଥନରୁ ହାଲାହଲ ବିଷ, ବାରୁଣୀ, ପାରିଜାତ, କୌସ୍ତୁଭ, ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରକଟି ଶୁଭ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଫେରେ। ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଅମୃତକଳଶ ସହ ଉଦ୍ଭବନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ମୋହିନୀ ହୋଇ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅମୃତ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି, ରାହୁର ଶିରଛେଦରେ ଗ୍ରହଣକଥା ଓ ଗ୍ରହଣବେଳେ ଦାନପୁଣ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ବୈଷ୍ଣବ-ଶୈବ ମୋଡ଼—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରେ, କିନ୍ତୁ ସେହି ମାୟାକୁ ଜୟ କରିପାରିବେ କେବଳ ଶିବ; ଦେବବିଜୟ ଓ ପାଠଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 4
Varāhādy-avatāra-varṇana (Description of Varāha and Other Incarnations)
ଅଗ୍ନି ସଂକ୍ଷେପରେ ଅବତାର-ଚକ୍ର କହନ୍ତି; ଭଗବାନଙ୍କ ଅବତରଣ ଯଜ୍ଞ-ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଦେବଭାଗ ଓ ପୃଥିବୀର ସମତୁଳନ ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ବୋଲି ଦେଖାନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦମନ କଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ବରାହରୂପେ—ଯଜ୍ଞରୂପ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ—ଅସୁରକୁ ବଧ କରି ଧର୍ମରକ୍ଷା ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି। ପରେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଯଜ୍ଞାଂଶ ଓ ଦେବାଧିକାର ହରଣ କଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ନରସିଂହ ଅବତାରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଯଥାସ୍ଥାନରେ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ପରାଜିତ ଦେବମାନେ ଶରଣ ନେଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ବାମନ ହୋଇ ବଳିଙ୍କ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଜଳଦାନରେ ବନ୍ଧିତ ଦାନଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ତିନି ପଦ ମାଗନ୍ତି; ତ୍ରିବିକ୍ରମ ହୋଇ ତ୍ରିଲୋକ ବ୍ୟାପି ବଳିକୁ ସୁତଳରେ ସ୍ଥାପନ କରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଜମଦଗ୍ନି-ରେଣୁକାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପରଶୁରାମ ଅହଂକାରୀ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଭୂଭାର ହଟାଇବାକୁ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟକୁ ବଧ କରନ୍ତି, ପିତୃବଧର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେନ୍ତି, ଏକୋଇଶିଥର ପୃଥିବୀକୁ ଶମନ କରି କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଭୂମି ଦାନ କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି ଅବତାର-ଶ୍ରବଣ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରଦ ଓ ଶ୍ରବଣଭକ୍ତିର ମହତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 5
Śrīrāmāvatāra-varṇanam (Description of the Incarnation of Śrī Rāma)
ଅଗ୍ନି କହନ୍ତି ଯେ ନାରଦ ଯେପରି ପୂର୍ବେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ରାମାୟଣ କହିଥିଲେ, ସେହି ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁନର୍କଥନ ଏଠାରେ; ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରସାଧନ ଭାବେ ଭୁକ୍ତି (ଲୋକସମୃଦ୍ଧି) ଓ ମୁକ୍ତି (ମୋକ୍ଷ) ଦୁହେଁ ଦେଇଥାଏ। ନାରଦ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବଂଶାବଳୀ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାରୁ ମରୀଚି, କଶ୍ୟପ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ; ପରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ରଘୁ, ଅଜ, ଦଶରଥ—ଏଭଳି ରାଜଧର୍ମ ପରମ୍ପରାରେ ଶ୍ରୀରାମାବତାରକୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ରାବଣାଦି ବିନାଶ ପାଇଁ ହରି ଚତୁର୍ବିଧ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ପବିତ୍ର କରିଥିବା ପାୟସ ବଣ୍ଟନରୁ ରାମ, ଭରତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ସେମାନେ ଯଜ୍ଞବିଘ୍ନ ନାଶ କରନ୍ତି—ତାଡକାବଧ, ମାରୀଚକୁ ତାଡ଼ନ, ସୁବାହୁବଧ। ପରେ ମିଥିଲାରେ ଜନକଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଦେଖି ରାମ ଶିବଧନୁ ଚଢ଼ାଇ ଭାଙ୍ଗି ସୀତାଙ୍କୁ ପାଆନ୍ତି; ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନକକୁଳରେ ବିବାହ କରନ୍ତି। ଫେରାବେଳେ ରାମ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ପରଶୁରାମଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି ଧର୍ମାଧୀନ ରାଜଶକ୍ତିର ଆଦର୍ଶ ପୂରଣ କରନ୍ତି।
Adhyaya 6
Śrīrāmāvatāravarṇanam (Description of Śrī Rāma’s Incarnation) — Ayodhyā Abhiṣeka, Vanavāsa, Daśaratha’s Death, Bharata’s Regency
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅବତାର-ଲୀଳାକୁ ରାଜଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ଓ ବ୍ରତବଦ୍ଧ ରାଜତ୍ୱର ଶିକ୍ଷା ଭାବେ ଆଗେଇ ନିଆଯାଇଛି। ଭରତ ଯାଇଥିବା ପରେ ଦଶରଥ ରାମଙ୍କ ଯୁବରାଜ-ଅଭିଷେକ ଘୋଷଣା କରି ବଶିଷ୍ଠ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ କ୍ରମେ ନିଯୁକ୍ତ କରି ରାତିଭରି ସଂଯମ-ନିୟମ ପାଳନ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ମନ୍ଥରାର ପ୍ରେରଣାରେ କୈକେୟୀ ଦୁଇଟି ବର ସ୍ମରଣ କରି, ଅଭିଷେକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ରାଜନୈତିକ ସଙ୍କଟ ହୋଇଯାଏ—ରାମଙ୍କୁ ଚୌଦ୍ଦ ବର୍ଷ ବନବାସ ଓ ଭରତଙ୍କ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅଭିଷେକ। ସତ୍ୟପାଶରେ ବନ୍ଧା ଦଶରଥ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଭାରରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ନ୍ତି; ରାମ ବିଦ୍ରୋହ ବିନା ବନବାସ ଗ୍ରହଣ କରି ପୂଜା କରନ୍ତି, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଜଣାନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦୀନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ ସୀତା-ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ତମସା, ଶୃଙ୍ଗବେରପୁରରେ ଗୁହ, ପ୍ରୟାଗରେ ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଓ ଚିତ୍ରକୂଟ—ଏହି ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ଧର୍ମମୟ ତ୍ୟାଗକୁ ଦର୍ଶାଏ; କାକ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ରକ୍ଷାର୍ଥ ଅସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ସୂଚାଏ। ଦଶରଥ ଯଜ୍ଞଦତ୍ତ ଘଟଣାର ଶାପ ସ୍ୱୀକାର କରି ଶୋକରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି। ଭରତ ଫେରି ଅଧର୍ମର କଳଙ୍କ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ରାମଙ୍କୁ ଖୋଜନ୍ତି ଏବଂ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ରାମଙ୍କ ପାଦୁକା ସ୍ଥାପନ କରି ପ୍ରତିନିଧି ରାଜ୍ୟ ଚାଲାନ୍ତି—ଆଦର୍ଶ ନିଷ୍ଠାର ପ୍ରତୀକ।
Adhyaya 7
Chapter 7 — रामायणवर्णनं (Description of the Rāmāyaṇa): Śūrpaṇakhā, Khara’s Defeat, and Sītā-haraṇa Prelude
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ଅବତାର-ଲୀଳାରେ ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡର ମୁଖ୍ୟ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଧର୍ମକେନ୍ଦ୍ରିତ ଭାବେ ସଂକ୍ଷେପ କରାଯାଇଛି। ରାମ ବସିଷ୍ଠ, ଅତ୍ରି-ଅନସୂୟା, ଶରଭଙ୍ଗ, ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ କୃପାରେ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ପାଇ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—ତପସ୍ୟା ଓ ପରାମର୍ଶରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମର ସୂଚନା। ପଞ୍ଚବଟୀରେ ଶୂର୍ପଣଖାର କାମନା ଓ ଆକ୍ରମଣରେ ରାମାଜ୍ଞାନୁସାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର ନାସିକା-କର୍ଣ୍ଣଛେଦ କରନ୍ତି; ତାହାରୁ ଖରର ପ୍ରତିଶୋଧ ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ରାମ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି। ଶୂର୍ପଣଖା ରାବଣକୁ ସୀତାହରଣ ପାଇଁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ; ରାବଣ ମାରୀଚକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୃଗ କରି ରାମଙ୍କୁ ଦୂରେ ନେଇଯାଏ, ମାରୀଚର ମୃତ୍ୟୁକ୍ରନ୍ଦନରେ ସୀତା ଲକ୍ଷ୍ମଣକୁ ପଠାନ୍ତି। ପରେ ରାବଣ ଜଟାୟୁକୁ ବଧ କରି ସୀତାକୁ ଲଙ୍କାର ଅଶୋକବାଟିକାକୁ ନେଇଯାଏ। ରାମ ଜଟାୟୁଙ୍କ ଦାହସଂସ୍କାର କରି କବନ୍ଧକୁ ବଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ମିତ୍ରତା ପାଇଁ ଦିଗ୍ଦର୍ଶନ ପାଆନ୍ତି—ଧର୍ମପରୀକ୍ଷା, ନୀତି ଓ ଅବତାରକାର୍ଯ୍ୟର ସଂଯୋଗ।
Adhyaya 8
Śrīrāmāvatāra-kathana (Account of the Rāma Incarnation) — Kiṣkindhā Alliance and the Search for Sītā
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କିଷ୍କିନ୍ଧା ପ୍ରସଙ୍ଗ ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅବତାର-ଲୀଳା ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ଶୋକାକୁଳ ରାମ ପମ୍ପାକୁ ପହଞ୍ଚି ହନୁମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ମିତ୍ରତା କରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାସ ପାଇଁ ସେ ଗୋଟିଏ ବାଣରେ ସାତ ତାଳବୃକ୍ଷ ଭେଦନ କରି, ଦୁନ୍ଦୁଭିର ଦେହକୁ ଦୂରେ ଛାଡ଼ନ୍ତି; ପରେ ବାଲିଙ୍କୁ ବଧ କରି ଭ୍ରାତୃବୈର ଶାନ୍ତ କରି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ସୁଗ୍ରୀବ ବିଳମ୍ବ କଲେ ରାମ ମାଲ୍ୟବତ ପର୍ବତରେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ପାଳନ କରନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ତାଡ଼ନାରେ ସୁଗ୍ରୀବ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରି କଠୋର ସମୟନିୟମ ସହିତ ଖୋଜ ଦଳ ପଠାନ୍ତି ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ ପାଇଁ ହନୁମାନଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ମୁଦ୍ରିକା ଦିଅନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣ ଦଳ ନିରାଶ ହେଲେ ସମ୍ପାତି ଲଙ୍କାର ଅଶୋକବାଟିକାରେ ସୀତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ କହି ଆଗାମୀ ଉଦ୍ଧାର ପର୍ବ ପାଇଁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି।
Adhyaya 9
Chapter 9 — श्रीरामावतारकथनम् (Śrī Rāmāvatāra-kathanam) | Hanumān’s Ocean-Crossing, Sītā-Darśana, and the Setu Plan
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାମାୟଣ-ଖଣ୍ଡର ଅବତାରଲୀଳା ଆଗକୁ ବଢ଼େ ଏବଂ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଧାନ ସାଧନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ସମ୍ପାତିଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ପରେ ବାନରସେନା ସମୁଦ୍ର ପାର ହେବାର କୌଶଳଗତ ସମସ୍ୟା ସାମ୍ନା କରେ; ସେନାର ରକ୍ଷା ଓ ରାମକାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ କେବଳ ହନୁମାନ ଏକା ମହାସମୁଦ୍ର ଲଂଘନ କରନ୍ତି। ପଥରେ ମୈନାକଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟ-ପ୍ରସ୍ତାବ ଓ ସିଂହିକାର ଆକ୍ରମଣ ଭଳି ବାଧା ଜୟ କରି, ଲଙ୍କାର ପ୍ରାସାଦାଦି ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ଅଶୋକବାଟିକାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ସଂଳାପରେ ପରିଚୟ, ନିଷ୍ଠା ଓ ପ୍ରମାଣ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ—ରାମଙ୍କ ମୁଦ୍ରିକା ଦେଇ ପରିଚୟ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି, ସୀତା ରତ୍ନ ଓ ସନ୍ଦେଶ ଫେରାଇ ‘ଉଦ୍ଧାରକ ରାମ ନିଜେ ହେବେ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ହନୁମାନ ଯୁକ୍ତବଳରେ ବାଟିକା ଧ୍ୱଂସ କରି ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଲଭନ୍ତି, ନିଜକୁ ରାମଦୂତ ଘୋଷଣା କରି ରାବଣକୁ ଅନିବାର୍ୟ ପରାଜୟର ସତର୍କବାଣୀ ଦିଅନ୍ତି। ଲଙ୍କାଦହନ ପରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଅମୃତସମ ଖବରରେ ରାମଙ୍କ ଶୋକ ଶମନ କରି ଫେରି ଖବର ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଶରଣାଗତି, ତାଙ୍କ ଅଭିଷେକ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ନଳଙ୍କ ସେତୁ-ନିର୍ମାଣ ଯୋଜନା ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଯାହା ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧକୁ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ।
Adhyaya 10
Chapter 10 — श्रीरामावतारवर्णनम् (Description of the Incarnation-Deeds of Śrī Rāma)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ରାମାବତାର-ଲୀଳା ମଧ୍ୟରେ ଲଙ୍କାଯୁଦ୍ଧର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପର୍ବ ଧର୍ମ ଓ ରଣନୀତିର କ୍ରମରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନାରଦ କହନ୍ତି—ରାମଦୂତ ଅଙ୍ଗଦ ରାବଣଙ୍କୁ ଶେଷ ସନ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି: ସୀତାଙ୍କୁ ଫେରାଇଦିଅ, ନଚେତ୍ ଧର୍ମସମ୍ମତ ବିନାଶ ନିଶ୍ଚିତ—ଏହା ଯୁଦ୍ଧର ନୈତିକ ପୂର୍ବଶର୍ତ୍ତ। ପରେ ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସ ବୀରମାନଙ୍କ ତାଲିକା, ସେନାନାୟକଙ୍କ ସୁସଂଗଠିତ ନେତୃତ୍ୱ (ଧନୁର୍ବେଦ ପ୍ରସଙ୍ଗ) ଏବଂ ମହାସମରର କୋଳାହଳ ଦେଖାଯାଏ। ମୁଖ୍ୟ ମୋଡ଼: ସେନାପତିମାନଙ୍କ ବଧ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ମାୟା ଓ ବନ୍ଧନାସ୍ତ୍ର, ଗରୁଡ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୋଚନ, ହନୁମାନଙ୍କ ଔଷଧି ପର୍ବତ ଆଣି ଚିକିତ୍ସା—ଦିବ୍ୟ ସହାୟତା ଓ ରଣଚିକିତ୍ସାର ସମନ୍ୱୟ। ଶେଷରେ ରାମ ପୈତାମହାସ୍ତ୍ରରେ ବିଜୟୀ; ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି, ସୀତାଙ୍କ ଅଗ୍ନିପରୀକ୍ଷା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମୃତରେ ବାନରମାନଙ୍କ ପୁନର୍ଜୀବନ, ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ରାମରାଜ୍ୟ ଆଦର୍ଶ—ସମୃଦ୍ଧି, ସମୟୋଚିତ ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁଷ୍ଟଦଣ୍ଡନ ଶାସନ—ରାଜଧର୍ମ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦିତ।
Adhyaya 11
Śrīrāmāvatāra-varṇana (Description of the Incarnation of Sri Rama)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡ ପରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ରାଜ୍ୟଶାସନ ଓ ତାହାର ଫଳ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନାରଦ ଅଗସ୍ତ୍ୟାଦି ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ରାମଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ପତନରେ ଚିହ୍ନିତ ଦିବ୍ୟ ବିଜୟକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ପରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟରୁ ବିଶ୍ରବା, କୁବେରଙ୍କ ଜନ୍ମ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରଦାନରେ ରାବଣଙ୍କ ଉତ୍ଥାନ, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ପରିଚୟ ଓ ଦେବରକ୍ଷାର୍ଥେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ହାତରେ ତାଙ୍କ ବଧ—ଏଭଳି ରାକ୍ଷସ ବଂଶର ସାର ଆସେ। ଋଷିମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଲା ପରେ ରାଜ୍ୟବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସୀମାଶାନ୍ତି: ଦେବମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଲବଣବଧ ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ; ଭରତ ଶୈଲୂଷସଂପୃକ୍ତ ବିଶାଳ ଦୁଷ୍ଟସେନାକୁ ନାଶ କରି ତକ୍ଷ ଓ ପୁଷ୍କରଙ୍କୁ ଅଞ୍ଚଳାଧିପତି କରନ୍ତି—ଦୁଷ୍ଟନିଗ୍ରହ ପରେ ଶିଷ୍ଟରକ୍ଷା ହିଁ ରାଜଧର୍ମ। ବାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମରେ କୁଶ-ଲବଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ପରେ ପରିଚୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଅଭିଷିକ୍ତ ରାଜତ୍ୱ ସହ ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ’ ଭାବର ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷୋପଦେଶ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ରାମଙ୍କ ଯଜ୍ଞମୟ ଶାସନ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ, ଏବଂ ନାରଦବୃତ୍ତାନ୍ତରୁ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ ରଚିଥିଲେ; ତାହା ଶ୍ରବଣେ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି ଅଗ୍ନି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି।
Adhyaya 12
Chapter 12 — श्रीहरिवंशवर्णनं (Śrī-Harivaṃśa-varṇana) | The Description of the Sacred Harivaṃśa
ଅଗ୍ନି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭି-କମଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ହରିବଂଶ ବଂଶାନୁକ୍ରମ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା→ଅତ୍ରି→ସୋମ→ପୁରୂରବା→ଆୟୁ→ନହୁଷ→ଯଯାତି—ଏବଂ ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖା ବିସ୍ତାରରେ ଯାଦବବଂଶରେ ବସୁଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରମୁଖ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ କୃଷ୍ଣାବତାର ଲୀଳାକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ସଂକ୍ଷେପ କରନ୍ତି—ଗର୍ଭ ପରିବର୍ତ୍ତନ (ବଳରାମ ସହ), ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରାକଟ୍ୟ, ଯଶୋଦାଙ୍କ ଘରେ ଶିଶୁ ବିନିମୟ, ଏବଂ କଂସର ହିଂସା। ଆକାଶଜ ଦେବୀ କଂସବଧର ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରନ୍ତି; ଦୁର୍ଗା ନାମରେ ସ୍ତୁତି ଓ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟା ପାଠର ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଏ। ବ୍ରଜ ଲୀଳା—ପୂତନା, ଯମଲାର୍ଜୁନ, ଶକଟଭଙ୍ଗ, କାଳିୟଦମନ, ଧେନୁକ-କେଶୀ-ଅରିଷ୍ଟବଧ, ଗୋବର୍ଧନଧାରଣ—ପରେ ମଥୁରା ପର୍ବ: କୁବଲୟାପୀଡ ନିଗ୍ରହ, ଚାଣୂର-ମୁଷ୍ଟିକ ମର୍ଦ୍ଦନ, କଂସବଧ। ତାପରେ ଜରାସନ୍ଧର ଆକ୍ରମଣ, ଦ୍ୱାରକା ସ୍ଥାପନ, ନରକାସୁରବଧ, ପାରିଜାତ ଆଣିବା, ଏବଂ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ–ଅନିରୁଦ୍ଧ–ଉଷା କଥାରେ ହରି–ଶଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ଓ ଅଭେଦ ତତ୍ତ୍ୱର ଉପସଂହାର ରହିଛି। ଶେଷରେ ଯାଦବବଂଶ ବିସ୍ତାର ଓ ହରିବଂଶ ପାଠରେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଏବଂ ହରିପ୍ରାପ୍ତିର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦିଆଯାଏ।
Adhyaya 13
Chapter 13 — कुरुपाण्डवोत्पत्त्यादिकथनं (Narration of the Origin of the Kurus and the Pāṇḍavas, and Related Matters)
ଅଗ୍ନି ଭାରତକଥାକୁ କୃଷ୍ଣମାହାତ୍ମ୍ୟଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ମହାଭାରତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଯୋଜନା, ପାଣ୍ଡବମାନେ ମାନବ ଉପକରଣ ହୋଇ ପୃଥିବୀର ଭାର ହରଣ କରିବେ। ବିଷ୍ଣୁ→ବ୍ରହ୍ମା→ଅତ୍ରି→ସୋମ→ବୁଧ→ପୁରୂରବା ଠାରୁ ଯଯାତି, ପୁରୁ, ଭରତ, କୁରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଂଶାବଳୀ ସଂକ୍ଷେପରେ ଦିଆଯାଏ। ପରେ ଶାନ୍ତନୁବଂଶ: ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପାଳକତ୍ୱ, ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦର ମୃତ୍ୟୁ, କାଶୀର ରାଜକନ୍ୟାମାନେ, ବିଚିତ୍ରବୀର୍ଯ୍ୟର ନିଧନ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ନିୟୋଗରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ପାଣ୍ଡୁ ଜନ୍ମ; ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରରୁ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନାଦି କୌରବ। ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଶାପରୁ ଦେବଜ ପାଣ୍ଡବ, କର୍ଣ୍ଣଜନ୍ମ ଓ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ସହ ମିତ୍ରତା ବୈରକୁ ତୀବ୍ର କରେ। ତାପରେ ଲାକ୍ଷାଗୃହ ଷଡଯନ୍ତ୍ର, ଏକଚକ୍ରାରେ ବକବଧ, ଦ୍ରୌପଦୀ ସ୍ୱୟଂବର, ଗାଣ୍ଡୀବ ଓ ଅଗ୍ନିରଥଲାଭ, ଖାଣ୍ଡବଦାହ, ରାଜସୂୟ, ଦ୍ୟୁତରୁ ବନବାସ, ବିରାଟରେ ଅଜ୍ଞାତବାସ (ପାଠଭେଦ ସହ), ପ୍ରକାଶ, ଅଭିମନ୍ୟୁ ବିବାହ, ଯୁଦ୍ଧସଜ୍ଜା, କୃଷ୍ଣଦୂତ୍ୟ, ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନର ଅସ୍ୱୀକାର ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱରୂପ—ଯୁଦ୍ଧର ଧାର୍ମିକ-ଦୈବ ଅନିବାର୍ୟତା ସ୍ଥାପନ କରେ।
Adhyaya 14
कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् (Description of the War between the Kurus and the Pāṇḍavas)
ଅଗ୍ନି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ମହାଭାରତ-ଯୁଦ୍ଧକଥାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହି ଧର୍ମ, ଅନିତ୍ୟତା ଓ ରାଜଧର୍ମର ସାର ଉଦ୍ଘାଟନ କରନ୍ତି। ଭୀଷ୍ମ-ଦ୍ରୋଣ ପରି ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱିଧାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦେହର ନଶ୍ୱରତା ଓ ଆତ୍ମାର ଅବିନାଶିତା ବୁଝାଇ, ଜୟ-ପରାଜୟରେ ସମତ୍ୱ ରଖି କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରାଜଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ସେନାପତି ପରିବର୍ତ୍ତନ (ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, କର୍ଣ୍ଣ, ଶଲ୍ୟ) ଓ ମୁଖ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ—ଶରଶଯ୍ୟାରେ ଭୀଷ୍ମପତନ ଓ ଉତ୍ତରାୟଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷ୍ଣୁଧ୍ୟାନ; “ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ହତ” ଖବରରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ରତ୍ୟାଗ; ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହାତରେ କର୍ଣ୍ଣବଧ; ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ହାତରେ ଶଲ୍ୟବଧ; ଭୀମ-ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଶେଷ ଗଦାଯୁଦ୍ଧ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ତାପରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ରାତିରେ ପାଞ୍ଚାଳ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରେ; ଅର୍ଜୁନ ତାକୁ ରୋକି ତାଙ୍କ ମଣି ନେଇଥାନ୍ତି। ହରି ଉତ୍ତରାଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରି ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଅବଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଗଣନା, ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଶାନ୍ତିଦାୟକ ଧର୍ମୋପଦେଶ (ରାଜଧର୍ମ, ମୋକ୍ଷଧର୍ମ, ଦାନ), ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ, ପରୀକ୍ଷିତ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଶେଷରେ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ସାର।
Adhyaya 15
पाण्डवचरितवर्णनम् (The Account of the Pāṇḍavas)
ଅଗ୍ନିଦେବ ଅବତାର-ଲୀଳାର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ତର ସମାପ୍ତିକୁ ଧର୍ମକେନ୍ଦ୍ରିତ ଭାବେ ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତି। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲାପରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ପୃଥା ବନକୁ ଗମନ କରନ୍ତି—ରାଜଧର୍ମରୁ ବୈରାଗ୍ୟକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସୂଚନା। ବିଦୁର ଅଗ୍ନିସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ପୃଥିବୀର ଭାରହରଣ ଏବଂ ଶାପର ଛଳରେ ମୌଷଳରେ ଯାଦବବଂଶର ବିନାଶ। ପ୍ରଭାସରେ ହରି ଦେହତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ପରେ ଦ୍ୱାରକା ସମୁଦ୍ରରେ ଲୀନ ହୋଇ ଅନିତ୍ୟତା ଦର୍ଶାଏ। ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣବିୟୋଗରେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି କ୍ଷୀଣ ହୁଏ; ବ୍ୟାସ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ପଠାନ୍ତି। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇ ଭାଇମାନେ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀ ସହ ହରିନାମ ଜପି ମହାପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; ପଥରେ ସହଚରମାନେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି, ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ରରଥରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପାଠରେ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 16
Chapter 16 — बुद्धाद्यवतारकथनम् (Narration of Buddha and Other Incarnations)
ଅଗ୍ନି ଷୋଡ଼ଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବୁଦ୍ଧାବତାର କଥାକୁ ଶ୍ରବଣ ଓ ପାଠ କଲେ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କହି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଦେବ‑ଅସୁର ସଂଘର୍ଷରେ ଦେବମାନେ ପରାଜିତ ହୋଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ମାୟା‑ମୋହ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଶୁଦ୍ଧୋଦନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବେଦଧର୍ମରୁ ବିମୁଖ କରନ୍ତି। ତାହାରୁ ବେଦବିହୀନ ପନ୍ଥ, ଆର୍ହତ ଆଦି ଧାରା ଓ ପାଷଣ୍ଡ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଇ ନରକଗାମୀ କର୍ମକୁ ନେଇଯାଏ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି। ପରେ କଳିଯୁଗର ଧର୍ମପତନ, ମ୍ଲେଚ୍ଛବେଶୀ ଲୁଟେରା ରାଜା, ଏବଂ ବେଦଶାଖାର ସଂଖ୍ୟା/ପରମ୍ପରାର ବିକୃତି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପୁରୋହିତ କରି ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ କଲ୍କି ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରି ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ସୀମା ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଓ କୃତଯୁଗ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଉପସଂହାରରେ ଏହି ଧାରା କଳ୍ପ‑ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ପୁନରାବୃତ୍ତ, ଅବତାର ଅସଂଖ୍ୟ; ଦଶାବତାର ଶ୍ରବଣ‑ପାଠ ସ୍ୱର୍ଗଦାୟକ, ଏବଂ ହରି ଧର୍ମାଧର୍ମ ନିୟନ୍ତା ଓ ସୃଷ୍ଟି‑ପ୍ରଳୟ କାରଣ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ।