Chhandas-shastra
The Science of Prosody
A systematic treatise on Vedic and classical Sanskrit meters (chhandas), their rules, variations, and application in poetry.
Adhyayas in Chhandas-shastra
Adhyaya 328
Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody) — Gāyatrī as the Root Metre and Syllabic Expansions
ଛନ୍ଦ-ଅଧିକାରରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଗାୟତ୍ରୀକୁ ବୈଦିକ ଛନ୍ଦମାନଙ୍କର ମୂଳ-ମାତୃକା ଭାବେ ନିରୂପଣ କରନ୍ତି। ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଏକାକ୍ଷର ବୀଜରୂପ, ପନ୍ଦର-ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରୂପ ଏବଂ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ-ସମ୍ବଦ୍ଧ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରେ। ବୈଦିକ ପ୍ରୟୋଗଭେଦେ ତାହାର ଅକ୍ଷରମାପ ଭିନ୍ନ—ଯଜୁଃ ସୂତ୍ରରେ 6, ସାମଗାନରେ 12, ଋଗ୍ବେଦ ଋଚାରେ 18; ସାମର ଛନ୍ଦ ଦୁଇ-ଦୁଇ ଅକ୍ଷରେ ବଢ଼େ ବୋଲି ନିୟମ। ପରେ—ଋକ୍-ମାପରେ ‘ଚତୁର୍ଥ’ ବୃଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଅନୁମୋଦିତ; ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଚାରି-ଚାରି କରି ବିସ୍ତାରିତ; ଅନ୍ୟ ଛନ୍ଦ ଏକ-ଏକ କରି ବଢ଼େ; ଆତୁର୍ୟାରେ କ୍ରମଶଃ ଲୋପର ବିଶେଷ ବିଧି। ଉଷ୍ଣିକ୍, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ୍, ବୃହତୀ, ପଙ୍କ୍ତି, ତ୍ରିଷ୍ଟୁଭ୍, ଜଗତୀ—ଏହି କ୍ରମକୁ ଗାୟତ୍ରୀର କ୍ରମିକ ପ୍ରସାର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି କହି ଛନ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରକୁ ପବିତ୍ର କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ‘ତିନି-ତିନି’ ଗୋଷ୍ଠୀକରଣ, ଏକକକୁ ‘ଆର୍ୟା’ ସଂଜ୍ଞା, ଋଗ-ଯଜୁଃ ପାଇଁ ପ୍ରାଯୁକ୍ତିକ ନାମ ଏବଂ 64-ପଦ ଗ୍ରିଡରେ ଲେଖନ ପ୍ରଣାଳୀ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 329
Chandaḥ-sāra (छन्दःसारः) — Essence of Metres (Prosody), Chapter 329
ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ଛନ୍ଦଃସାରରେ ‘ପାଦ’କୁ ଛନ୍ଦର ମୂଳ ଏକକ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ଆପଦ-ପୂରଣ (ଅକ୍ଷର/ମାତ୍ରା ପୂର୍ତ୍ତି) ପବିତ୍ର ବର୍ଗୀକରଣ ଦ୍ୱାରା କିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ ତାହା ଦେଖାନ୍ତି। ଛନ୍ଦଭେଦାନୁସାରେ ଅକ୍ଷର-ନିବେଶର ଦେବତା-ସମ୍ବନ୍ଧ ଦିଆଯାଏ—ଗାୟତ୍ରୀରେ ବସୁ, ଜଗତୀରେ ଆଦିତ୍ୟ, ବିରାଜରେ ଦିଗ୍ଦେବତା। ପରେ ଏକପାଦରୁ ଚତୁଷ୍ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛନ୍ଦ, ତ୍ରିପାଦ ବିଶେଷତା, ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅକ୍ଷରସଂଖ୍ୟା (ସପ୍ତାକ୍ଷରୀ ପାଦ ସହ) ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ନିବୃତ, ନାଗୀ, ବାରାହୀ; ଉଷ୍ଣିକ, ପରୋଷ୍ଣିକ, ଅନୁଷ୍ଟୁଭ; ମହାବୃହତୀ; ପଙ୍କ୍ତି-ପ୍ରକାର ଭଣ୍ଡିଲ ଆଦି ନାମିତ ଛନ୍ଦ ଓ ଉପଭେଦ, ସହିତ ବୃହତୀର ଆଗ/ମଧ୍ୟ/ଊର୍ଧ୍ୱ ବିନ୍ୟାସ ଓ ଦିଗ-ସମ୍ବନ୍ଧୀ ‘ନବକା’ ନିବେଶ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଛନ୍ଦକୁ ଦେବତା, ଷଡ୍ଜାଦି ସ୍ୱର, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୋତ୍ର-ସଂଜ୍ଞା ସହ ଯୋଡ଼ି ଧର୍ମସମ୍ମତ ଶାସ୍ତ୍ର କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ନ୍ୟୁନ/ଅଧିକ ଅକ୍ଷର (ଅବରାଟ/ଅଧିକ) ଦୋଷ ଓ ପାଦ-ଦେବତା କ୍ରମପାଠରେ ସନ୍ଦେହ-ନିରାକରଣ ବିଧି ଦିଆଯାଏ।
Adhyaya 330
Chapter 330 — Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody): Chandojāti-nirūpaṇam (Determination of Metrical Jātis)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଛନ୍ଦଃଶାସ୍ତ୍ରକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରନ୍ତି। ମାତ୍ରା-ଗଣନା, ଅକ୍ଷର-ଲୋପ ନିୟମ ଓ ଗଣ-ରଚନାର ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଛନ୍ଦୋଜାତି (ମାତ୍ରିକ ଶ୍ରେଣୀ) ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଆରମ୍ଭରେ ଉତ୍କୃତି ଓ ତାହାର ଉପଭେଦମାନଙ୍କର ବର୍ଗୀକରଣ, ଏବଂ ପରମ୍ପରାଭେଦରେ ପର୍ଯ୍ୟାୟନାମ (ଯଥା ଅତ୍ୟଷ୍ଟି = ଅଷ୍ଟି) ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଏ। ଲୌକିକ ଓ ଆର୍ଷ ଦୃଷ୍ଟିଭେଦ ଦେଖାଇ ବୈଦିକ ମାପନ-ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପ୍ରୟୋଗକୁ ଯୋଡ଼ନ୍ତି; ପରେ ପାଦ-ଗଠନ ଓ ଗଣକୁ ଛନ୍ଦର ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ମୂଳ ଘଟକ ଭାବେ ନିରୂପଣ କରନ୍ତି। ଆର୍ୟା ପରିବାରର ମାତ୍ରାଧାରିତ ଲକ୍ଷଣ, ବିଷମ/ସମ ପାଦ ନିୟମ, ବିପୁଳା-ଚପଳା-ମହାଚପଳା ଭେଦ, ଏବଂ ଗୀତି/ଉପଗୀତି/ଉଦ୍ଗୀତି ପରି ଗାୟନ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସଂଜ୍ଞା ଆଲୋଚିତ। ପରେ ବୈତାଳୀୟ, ଦଶବିଧ ଗୋପୁଚ୍ଛନ୍ଦ ଯୋଜନା, ପ୍ରାଚ୍ୟବୃତ୍ତି-ଉଦୀଚ୍ୟବୃତ୍ତି ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଏବଂ ଚାରୁହାସିନୀ, ଚାନ୍ତିକା, ଚିତ୍ରା, ଉପଚିତ୍ରା ଆଦି ନାମିତ ରୂପ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ‘ଗୁ’ ପରି ସଙ୍କେତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମରଣ ଓ କୋଡିଂ ନୀତି ଦେଖାଇ ଛନ୍ଦର ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ଗଣନାତ୍ମକ ନିଶ୍ଚୟକୁ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 331
Adhyaya 331 — विषमकथनम् (Statement on Irregular Metres)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଛନ୍ଦଃଶାସ୍ତ୍ରର କ୍ରମରେ ସମବୃତ୍ତ ଆଦି ବର୍ଗ ପରେ ଏବେ ଅନିୟମିତତା (ବିଷମତା) ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ସେ ବୃତ୍ତକୁ ତିନି ପ୍ରକାର—ସମ, ଅର୍ଧସମ ଓ ବିଷମ—ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, ମେଳ ଓ ଅମେଳ ଅର୍ଧପାଦର ସଂଯୋଗରୁ ଅର୍ଧସମ ରଚନା କିପରି ହୁଏ ଦେଖାନ୍ତି। ମାତ୍ରା/ବିସ୍ତାରର ବିଚ୍ୟୁତିକୁ ଅଭାବ (ବିଷମ), ଅଧିକ୍ୟ (ଅତିବୃତ୍ତ) ଓ ଅନୁରୂପତା (ସାମାନ୍ୟ) ଭାବେ ବର୍ଗୀକୃତ କରି ‘ଗ୍ଲୌକ’ ମାପ ଏବଂ ‘ବିତାନକ’ ବିନ୍ୟାସ ପରି ତକନିକୀ ମାନଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତି। ପାଦ-ସ୍ତରରେ ଆରମ୍ଭିକ ବକ୍ର/ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଚତୁର୍ଥ ଅକ୍ଷରରୁ ପଥ୍ୟା-ପ୍ରୟୋଗର ନିୟମ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ପରେ କପଲା, ଯୁଜସ୍ୱନ, ବିପୁଲା ଓ ତାହାର ଉପଭେଦ, ଚକ୍ରଜାତି, ଆପୀଡ-ପ୍ରତ୍ୟାପୀଡ, ମଞ୍ଜରୀ-ଲବଣୀ, ଅମୃତଧାରା, ସୌରଭ ଆଦି ଗଣକ୍ରମାଧାରିତ ନାମିତ ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ପରବର୍ତ୍ତୀରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେବାକୁ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଛନ୍ଦମାନଙ୍କ ସୂଚନା ଦେଇ, ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଧାର୍ମିକ ଜ୍ଞାନରୂପେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପୁରାଣପଦ୍ଧତିକୁ ଅବ୍ୟାହତ ରଖନ୍ତି।
Adhyaya 332
Definition of Ardha-sama (Half-equal) Metres (अर्धसमनिरूपणम्)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଛନ୍ଦଃଶାସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷାରେ ବିଷମ ଛନ୍ଦରୁ ଅଗ୍ରସର କରି ଅର୍ଧସମ (ହାଫ୍-ଇକ୍ୱାଲ୍) ଛନ୍ଦମାନଙ୍କର ବର୍ଗୀକରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଉପଚିତ୍ରକ, ସସମାନା, ଭୋଜଭାଗା, ଦ୍ରୁତମଧ୍ୟା, ଭଗାଗଥା, ଉନନା, ଜୟା ଇତ୍ୟାଦି ଛନ୍ଦନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବା/ଗଢ଼ିବା ପାଇଁ ଗଣ-କ୍ରମ ଓ ନାମିତ ଲୟ-ପ୍ରତିରୂପ ଦିଆଯାଏ। ପରେ ଆଖ୍ୟାନିକା ଛନ୍ଦ-ମୋଡ୍ ଓ ସେମାନଙ୍କର ବିପରୀତ (ଉଲ୍ଟା) ରୂପକୁ ପୃଥକ କରି ରାଜସା, ଗୋଗଥା, ଦ୍ରୋଣ, କେତୁମତୀ, ଜଗାଗଥା, ତତଜଗାଗଥା ଆଦି ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ; ଧରିଣବଲ୍ଲଭା, ଅପରାକ୍ରମ, ପୁଷ୍ପିତା ପରି ଅନ୍ୟ ନାମରୂପ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଶେଷରେ ସମବୃତ୍ତ ଗଠନକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଗଣ-କ୍ରମ ଓ ମାତ୍ରା-ଗଣନା (ନାଗ ଏକକ) ସହ ଦେଖାଇ, ତାହାର ରିଭର୍ସ ରୂପ ‘ଖଞ୍ଜା’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଏହା ଛନ୍ଦବିଜ୍ଞାନକୁ ଶିଷ୍ଟ ବାଣୀ ଓ ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କୃତି ସହ ଯୁକ୍ତ ସଠିକ୍, ପୁନଃନିର୍ମେୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
Adhyaya 333
Samavṛtta-nirūpaṇa — Definition of Samavṛtta (Equal-syllabled Metres)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଅର୍ଧସମ ଛନ୍ଦରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ସମବୃତ୍ତ (ସମାକ୍ଷର) ଛନ୍ଦର ନିରୂପଣ କରନ୍ତି। ଯତି, ବିଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ମଧ୍ୟ-ଅନ୍ତ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଗଣ ପରିଚୟ ଦ୍ୱାରା ସମାକ୍ଷର ଗଠନ କିପରି ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଏକ ପ୍ରାୟୋଗିକ ସୂଚୀ ପରି ଅନେକ ବୃତ୍ତର ନାମ, ସେମାନଙ୍କର ଗଣ-କ୍ରମ, ସ୍ମରଣାର୍ଥ ଗୋଷ୍ଠୀକରଣ, ଏବଂ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ବର୍ଗୀକରଣ/ସ୍ଥାନ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ (ଉଚ୍ଚ ଗୋଷ୍ଠୀ, ଉପଜାତି ପ୍ରକାର) ଦେଇଥାଏ। ପିଙ୍ଗଳ ପରମ୍ପରାର ପୁରୁଣା ଶିକ୍ଷା ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ବିଭାଗକୁ ସୂଚିତ କରି ଗାଥା-ପ୍ରସ୍ତାର ଏବଂ କ୍ରମ-ପରିବର୍ତ୍ତନ/ତାଲିକା-ତର୍କର ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ସାରକଥା, ଅଗ୍ନି ଛନ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଧ୍ୱନି-ରୂପର ଶାସିତ ବିଜ୍ଞାନ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ଗଣ ପ୍ରତିରୂପ ଆଦାୟ କଲେ କାବ୍ୟ ଓ ଯାଜ୍ଞିକ ଉଚ୍ଚାରଣର ସଠିକତା ରହିବ, ଧର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ରକ୍ଷିତ ହେବ ଏବଂ ସାହିତ୍ୟିକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ପରିଷ୍କୃତ ହେବ ବୋଲି କହନ୍ତି।
Adhyaya 334
Prastāra-nirūpaṇa — Explanation of Prastāra (Tabulation/Matrix of Metres)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଗାଥାକୁ ଆଧାର କରି ‘ପ୍ରସ୍ତାର’କୁ ଛନ୍ଦର ସମସ୍ତ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ରୂପ ଗଣନା ପାଇଁ ନିୟମବଦ୍ଧ ପଦ୍ଧତି ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। କ୍ରମ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ତୁଳନା ସହିତ ନଷ୍ଟ (ସୂଚକାଙ୍କରୁ ରୂପକୁ ପଛଦିଗରୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ) ଏବଂ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ (ଆଗକୁ ବଢ଼ି କ୍ରମେ ଗଣନା) ପ୍ରକ୍ରିୟା, ସମ/ବିଷମ ନିୟମ, ଅର୍ଧୀକରଣ ପଦକ୍ଷେପ ଓ ଗଣନା-ସଂଶୋଧନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ମେରୁ-ପ୍ରସ୍ତାର (ପାସ୍କାଲ ସଦୃଶ ବିନ୍ୟାସ) ସହ ସମ୍ପର୍କ ଦେଖାଇ ‘ଛନ୍ଦର ସାର’ କୁହାଯାଏ—ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱିଗୁଣ ହୋଇ ଗୋଟିଏ କମେ, ଏବଂ ଅଧ୍ୱା/ଅଙ୍ଗୁଳ ଉପମାରେ ଆରୋହ-ଅବରୋହ କ୍ରମରେ ଫଳ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହା ଛନ୍ଦ-ଗଣିତକୁ ପବିତ୍ର ଶୃଙ୍ଖଳା ଭାବେ ଦେଖାଇ ପାଠଶୁଦ୍ଧି ଓ ସମସ୍ତ ଅନୁମୋଦିତ ରୂପର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଜ୍ଞାନ ଦିଏ।
Adhyaya 335
अध्यायः ३३५ — शिक्षानिरूपणम् (Explanation of Śikṣā / Phonetics)
ପୂର୍ବ ପ୍ରସ୍ତାର-ଚର୍ଚ୍ଚା ପରେ ଛନ୍ଦସ୍-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପାଠ୍ୟକ୍ରମରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ମନ୍ତ୍ର, ଛନ୍ଦ ଓ ପ୍ରାମାଣିକ ପରମ୍ପରାର ଧ୍ୱନି-ଆଧାର ‘ଶିକ୍ଷା’କୁ ନିରୂପଣ କରନ୍ତି। ସେ ବର୍ଣ୍ଣସଂଖ୍ୟା କହି ସ୍ୱର-ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଭେଦ, ଏବଂ ଅନୁସ୍ୱାର, ବିସର୍ଗ, ଅୟୋଗବାହ ଆଦି ଉପଧ୍ୱନି ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ମନ, ଅନ୍ତରାଗ୍ନି ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁ ସହ ବାଣୀ-ଉତ୍ପତ୍ତିର ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖାଇ ଧ୍ୱନି କିପରି ଅର୍ଥଯୁକ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଉଦାତ୍ତ/ଅନୁଦାତ୍ତ/ସ୍ୱରିତ, ହ୍ରସ୍ୱ/ଦୀର୍ଘ/ପ୍ଲୁତ, ସ୍ଥାନ-ପ୍ରୟତ୍ନ ଅନୁସାରେ ବର୍ଣ୍ଣବର୍ଗୀକରଣ କରି ବକ୍ଷ, କଣ୍ଠ, ଶିର, ଜିହ୍ୱାମୂଳ, ଦନ୍ତ, ନାସିକା, ଓଷ୍ଠ, ତାଳୁ ଆଦି ଉଚ୍ଚାରଣସ୍ଥାନ ଗଣନା କରନ୍ତି। ଭୁଲ ଉଚ୍ଚାରଣ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ହାନିକର ଓ କର୍ମରେ ନିଷ୍ଫଳ, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱର-ଲୟ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚାରଣ ମଙ୍ଗଳକର ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଭାବେ କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ଅସ୍ପୃଷ୍ଟ/ଇଷତ୍ସ୍ପୃଷ୍ଟ/ସ୍ପୃଷ୍ଟ ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷାକୁ ଧର୍ମରକ୍ଷକ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।