Adhyaya 71
Gaṇeśa-pūjā-vidhiḥ (The Procedure for Worship of Gaṇeśa)
ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଳ୍ପ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ, ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ବିଘ୍ନତା ପାଇଁ ଈଶ୍ୱର ଗଣେଶ-ପୂଜାବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ମନ୍ତ୍ର-ନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଗଣପତିଙ୍କ ବିଶେଷଣଗୁଡ଼ିକୁ ହୃଦୟ, ଶିର, ଶିଖା, ବର୍ମ, ନେତ୍ର, ଅସ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବିନ୍ୟାସ କରି ସାଧକଦେହକୁ ପବିତ୍ର କର୍ମସାଧନ କରାଯାଏ। ପରେ ମଣ୍ଡଳ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ପୂଜାକ୍ରମରେ ଗଣ, ଗୁରୁ ଓ ପାଦୁକା, ଶକ୍ତି ଓ ଅନନ୍ତ, ଧର୍ମ, ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରର ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକ (ମୁଖ୍ୟ ‘ଅସ୍ଥି-ଚକ୍ର’ ଓ ଉପର/ତଳ ଆବରଣ) ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ ପରମ୍ପରା, ଶକ୍ତି, ବିଶ୍ୱାଧାର ଓ ନିୟମକୁ ଏକତ୍ର କରେ। ପଦ୍ମକର୍ଣ୍ଣିକା-ବୀଜା, ଜ୍ୱାଲିନୀ, ନନ୍ଦୟା, ସୂର୍ଯ୍ୟେଶା, କାମରୂପା, ଉଦୟା, କାମବର୍ତ୍ତିନୀ ଆଦି ଦେବୀରୂପ ଆହ୍ୱାନ, ପାଠଭେଦ ସୂଚନା ଓ ବୀଜଧ୍ୱନିର ତତ୍ତ୍ୱ-କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ସଂକ୍ଷେପରେ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଗଣପତି ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ନାମାବଳୀ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବିଘ୍ନନାଶକ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରି ପ୍ରତିଷ୍ଠାସିଦ୍ଧି ଓ ଧର୍ମସାଧନର ସଫଳତା ପ୍ରତିପାଦିତ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये पादपारामप्रतिष्ठाकथनं नाम सप्ततितमो ऽध्यायः अथ एकसप्ततितमो ऽध्यायः गणेशपूजाविधिः ऐश्वर उवाच गणपूजां प्रवक्ष्यामि निर्विघ्नामखिलार्थदां गणाय स्वाहा हृदयमेकदंष्ट्राय वै शिरः
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣର ଆଗ୍ନେୟ ଭାଗରେ ‘ପାଦପାରାମ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାକଥନ’ ନାମକ ସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ଏକସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ଗଣେଶପୂଜାବିଧି’। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ନିର୍ବିଘ୍ନ କରି ସମସ୍ତ ଅର୍ଥ ଦେଇଥିବା ଗଣ (ଗଣେଶ) ପୂଜା ମୁଁ କହୁଛି। (ନ୍ୟାସ:) ‘ଗଣାୟ ସ୍ୱାହା’—ହୃଦୟ; ‘ଏକଦଂଷ୍ଟ୍ରାୟ’—ଶିର।
Verse 2
गजकर्णिने च शिखा गजवक्त्राय वर्म च महोदराय स्वदन्तहस्तायाक्षि तथास्त्रकम्
‘ଗଜକର୍ଣିନ’ ପାଇଁ ଶିଖା (ଶିରୋଶିଖା) ନିୟୋଜନ କର; ‘ଗଜବକ୍ତ୍ର’ ପାଇଁ ବର୍ମ (କବଚ) ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କର; ‘ମହୋଦର’ ପାଇଁ ନେତ୍ର ନିୟୋଜନ କର; ଏବଂ ‘ସ୍ୱଦନ୍ତହସ୍ତ’ ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ନିୟୋଜନ କର।
Verse 3
गणो गुरुः पादुका च शक्त्यनन्तौ च धर्मकः मुख्यास्थिमण्डलं चाधश्चोर्ध्वच्छदनमर्चयेत्
କ୍ରମାନୁସାରେ ଗଣ, ଗୁରୁ, (ଗୁରୁଙ୍କ) ପାଦୁକା, ଶକ୍ତି ଓ ଅନନ୍ତ, ଧର୍ମ, ମୁଖ୍ୟ ଅସ୍ଥି-ମଣ୍ଡଳ, ଏବଂ ତଳେ ଓ ଉପରେ ଥିବା ଛାଦନମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
पद्मकर्णिकवीजांश् च ज्वालिनीं नन्दयार्चयेत् सूर्येशा कामरूपा च उदया कामवर्तिनी
ଦେବୀଙ୍କୁ ପଦ୍ମକର୍ଣିକା-ବୀଜା ରୂପେ, ଜ୍ୱାଲିନୀ ରୂପେ, ଏବଂ ନନ୍ଦୟା, ସୂର୍ୟେଶା, କାମରୂପା, ଉଦୟା, କାମବର୍ତ୍ତିନୀ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 5
निर्विघ्नां पापनाशिनीमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः बलकर्णिने चेति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः महोदराये दण्डहस्तायाक्षि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मुख्यास्तिमण्डलमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सत्यां च विघ्ननाशा च आसनं गन्धमृत्तिका यं शोषा रं च दहनं प्लवो लं वं तथामृतम्
“ନିର୍ବିଘ୍ନା, ପାପନାଶିନୀ”—ଏହିପରି ଦୁଇ ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ। “ବଲକର୍ଣିନେ ଚ”—ଏହିପରି ଖ, ଗ, ଘ, ଙ ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିମାନଙ୍କର ପାଠ। “ମହୋଦରାୟ, ଦଣ୍ଡହସ୍ତାୟ, (ଏବଂ) ଅକ୍ଷି”—ଏହିପରି ଙ ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ। “ମୁଖ୍ୟ ଅସ୍ଥି-ମଣ୍ଡଳ”—ଏହିପରି ଖ ଓ ଙ ଚିହ୍ନିତ ଦୁଇ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ। ଏବଂ (ଦେବୀ) ‘ସତ୍ୟା’ ଓ ‘ବିଘ୍ନନାଶା’ ମଧ୍ୟ। ଆସନ ସୁଗନ୍ଧ ମୃତ୍ତିକା; ‘ୟଂ’ ଶୋଷଣ, ‘ରଂ’ ଦହନ, ‘ଲଂ’ ପ୍ଲବ, ଏବଂ ‘ବଂ’ ଅମୃତ।
Verse 6
लम्बोदराय विद्महे महोदराय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात् गणपतिर्गणाधिपो गणेशो गणनायकः गणक्रीडो वक्रतुण्ड एकदंष्ट्रो महोदरः
ଆମେ ଲମ୍ବୋଦରଙ୍କୁ ଜାଣୁ (ଏବଂ ପୂଜୁ); ମହୋଦରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ। ସେଇ ଦନ୍ତୀ ଆମକୁ ପ୍ରେରଣା (ଏବଂ ପ୍ରକାଶ) ଦିଅନ୍ତୁ। ସେ ଗଣପତି, ଗଣାଧିପ, ଗଣେଶ, ଗଣନାୟକ; ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୀଡାଶୀଳ; ବକ୍ରତୁଣ୍ଡ; ଏକଦନ୍ତ; ଏବଂ ମହୋଦର।
Verse 7
गजवक्त्रो लम्बुक क्षिर्विकटो विघ्ननाशनः धूम्रवर्णा महेन्द्राद्याः पूज्या गणपतेः स्मृताः
ଗଜବକ୍ତ୍ର, ଲମ୍ବୋଦର, କ୍ଷୀର୍ବିକଟ, ବିଘ୍ନନାଶନ, ଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ—ଏବଂ ମହେନ୍ଦ୍ରାଦି ଅନ୍ୟ ନାମରୂପ—ଏସବୁ ପୂଜ୍ୟ ଗଣପତିଙ୍କ ସ୍ମୃତ ନାମରୂପ ଅଟେ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes mantra-nyāsa with precise deity-epithet assignments to bodily loci (heart, head, crown-tuft, armor, eyes, weapon-mantra), followed by a structured mandala worship order (Gaṇa, Guru/pādukā, Śakti, Ananta, Dharma, and diagrammatic layers).
By foregrounding Gaṇeśa as Vighnanāśaka, it frames technical ritual correctness as a discipline of purification and dharmic alignment, ensuring that Vāstu-Pratiṣṭhā proceeds with auspiciousness while cultivating devotion, lineage-respect (guru), and inner steadiness through nyāsa and mantra.
A Gaṇapati gāyatrī is given: “लम्बोदराय विद्महे महोदराय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात्”, positioning Gaṇeśa as the meditated deity who impels insight and successful completion of rites.