Adhyaya 47

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शालग्रामादिमूर्तिलक्षणं नाम षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः अथ सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः शालग्रामादिपूजाकथनं भगवानुवाच शालग्रामादिचक्राङ्कपूजाः सिद्ध्यै वदामि ते त्रिविधा स्याद्धरेः पूजा काम्याकाम्योभयात्मिका

ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣର ଆଗ୍ନେୟ ଭାଗରେ ‘ଶାଲଗ୍ରାମାଦି ମୂର୍ତ୍ତିଲକ୍ଷଣ’ ନାମକ ଛୟଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ସତଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ଶାଲଗ୍ରାମାଦି ପୂଜାକଥନ’। ଭଗବାନ କହିଲେ—ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାଲଗ୍ରାମାଦି ଚକ୍ରାଙ୍କିତ ରୂପମାନଙ୍କର ପୂଜା କହୁଛି। ହରିଙ୍କ ପୂଜା ତିନି ପ୍ରକାର—କାମ୍ୟ, ଅକାମ୍ୟ ଓ ଉଭୟାତ୍ମିକା।

Verse 2

मीनादीनान्तु पञ्चानां काम्याथो वोभयात्मिका मध्यचक्राधः सूक्ष्मविन्दुक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः काम्यार्थेवोभयात्मकेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वराहस्य नृसिंहस्य वामनस्य च मुक्तये

ମୀନାଦି ପାଞ୍ଚ (ରୂପ/ମନ୍ତ୍ର) ପାଇଁ ଫଳ କାମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଓ ଉଭୟାତ୍ମିକା ମଧ୍ୟ। ମଧ୍ୟଚକ୍ରର ତଳେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିନ୍ଦୁ ଥାଏ—ଏହା ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ପାଠ; ଅନ୍ୟ ପାଠରେ ‘କାମ୍ୟାର୍ଥେ ଉଭୟାତ୍ମିକା’ ଅଛି। ବରାହ, ନୃସିଂହ ଓ ବାମନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ (ଏହି ବିଧି) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 3

चक्रादीनां त्रयाणान्तु शालग्रामार्चनं शृणु उत्तमा निष्फला पूजा कनिष्ठा सफलार्चना

ଚକ୍ରାଦି ତିନି (ବିଷ୍ଣୁ-ଚିହ୍ନ) ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଶାଲଗ୍ରାମାର୍ଚ୍ଚନ ଶୁଣ। ‘ଉତ୍ତମ’ ପୂଜା (ଯଦି ଅନ୍ତର୍ଭାବ ଶୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ) ନିଷ୍ଫଳ; କିନ୍ତୁ ‘କନିଷ୍ଠ’ ପୂଜା ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସତ୍ୟ ଅର୍ଚ୍ଚନା ହୁଏ, ତେବେ ଫଳଦାୟକ।

Verse 4

मध्यमा मूर्तिपूजा स्याच्चक्राब्जे चतुरस्रके प्रणवं हृदि विन्यस्य षडङ्गङ्करदेहयोः

ମଧ୍ୟମ ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜା ଚକ୍ରାବ୍ଜକୁ ଚତୁରସ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କରି କରାଯାଏ। ହୃଦୟରେ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ବିନ୍ୟାସ କରି ହସ୍ତ ଓ ଦେହରେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 5

कृतमुद्रात्रयश् चक्राद् वहिः पूवे गुरुं यजेत् आप्ये गणं वायवे च धातारं नैरृते यजेत्

ତିନି ମୁଦ୍ରା କରି ଚକ୍ର (ମଣ୍ଡଳ)ର ବାହାରେ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଆପ୍ୟ (ଜଳ/ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ଗଣକୁ, ବାୟବ୍ୟ ଦିଗରେ ଧାତାକୁ, ନୈଋତ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ପୁନଃ ଧାତାକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 6

विधातारञ्च कर्तारं हर्तारं दक्षसौम्ययोः विश्वक्सेनं यजेदीशे आग्नेये क्षेत्रपालकम्

ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ କ୍ରମେ ବିଧାତା, କର୍ତ୍ତା ଓ ହର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ବିଶ୍ୱକ୍ସେନଙ୍କୁ ଏବଂ ଆଗ୍ନେୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ କ୍ଷେତ୍ରପାଳକଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 7

ऋगादिवेदान् प्रागादौ आधारानन्तकं भुवं पीठं पद्मं चार्कचन्द्रवह्न्याख्यं मण्डलत्रयं

ଆରମ୍ଭରେ ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଋଗ୍ ଆଦି ବେଦମାନଙ୍କୁ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଆଧାର-ଅନନ୍ତକ, ଭୂ-ସ୍ତର, ପୀଠ, ପଦ୍ମ ଏବଂ ଅର୍କ (ସୂର୍ଯ୍ୟ), ଚନ୍ଦ୍ର, ବହ୍ନି (ଅଗ୍ନି) ନାମକ ମଣ୍ଡଳ-ତ୍ରୟ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 8

आसनं द्वादशार्णेन तत्र स्थाप्य शिलां यजेत् अस्तेन च समस्तेन स्ववीजेन यजेत् क्रमात्

ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ଆସନ ସ୍ଥାପନ କରି ସେଠାରେ ଶିଳାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରରେ, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର-ସମୂହରେ ଏବଂ ନିଜ ବୀଜ-ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 9

पूर्वादावथ वेदाद्यैर् गायत्रीभ्यां जितादिना प्रणवेनार्चयेत् पञ्चान्मुद्रास्तिस्रः प्रदर्शयेत्

ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବେଦର ଆଦି (ଆହ୍ୱାନ) ମନ୍ତ୍ର, ଦୁଇ ଗାୟତ୍ରୀ, ‘ଜିତ…’ ଆରମ୍ଭ ମନ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ମୁଦ୍ରା ସହ ତିନି ମୁଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 10

विश्वक्सेनस्य चक्रस्य क्षेत्रपालस्य दर्शयेत् शालग्रामस्य प्रथमा पूजार्थो निष्फलोच्यते

ପ୍ରଥମେ ବିଶ୍ୱକ୍ସେନ, ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ଓ କ୍ଷେତ୍ରପାଳଙ୍କୁ (ଆଦର ସହ) ଦର୍ଶାଇ/ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପୂର୍ବକ୍ରିୟା ବିନା କରାଯାଇଥିବା ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜା ନିଷ୍ଫଳ ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Verse 11

पूर्ववत् षोडशारञ्च सपद्मं मण्डलं लिखेत् शङ्खचक्रगदाखड्गैर् गुर्वाद्यं पूर्ववद्यजेत्

ପୂର୍ବବତ୍ ଷୋଳ ଆରଯୁକ୍ତ, ପଦ୍ମସହିତ ମଣ୍ଡଳ ଅଙ୍କନ କରିବା ଉଚିତ। ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ଖଡ୍ଗ ଚିହ୍ନ ସହ ଗୁରୁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପୂର୍ବବିଧି ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 12

पूर्वे सौम्ये धनुर्वाणान् वेदाद्यैर् आसनं ददेत् शिलां न्यसेद् द्वादशार्णैस्तृतीयं पूजनं शृणु

ଶୁଭ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଧନୁ-ବାଣ ସ୍ଥାପନ କରି ବେଦାଦି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଆସନ ଦେବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ଶିଳା ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବେ ତୃତୀୟ ପୂଜନବିଧି ଶୁଣ।

Verse 13

अष्टारमब्जं विलिखेत् गुर्वाद्यं पूर्ववद्यजयेत् चतुर्भिः पूर्ववद्यजेदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गन्धाद्यैर् इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टार्णेनासनं दत्वा तेनैव च शिलां न्यसेत् पूजयेद्दशधा तेन गायत्रीभ्यां जितं तथा

ଆଠ ଦଳଯୁକ୍ତ ପଦ୍ମ-ମଣ୍ଡଳ ଅଙ୍କନ କରିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପୂର୍ବବିଧି ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଚାରି (ଉପଚାର/ଅଙ୍ଗ) ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍, ଗନ୍ଧାଦି ସହ। ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ଆସନ ଦେଇ ସେହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଶିଳା ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ସେହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଦଶବିଧ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଦୁଇ ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ‘ଜିତ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ।