Adhyaya 49

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये चतुर्विंशतिमूर्तिस्तोत्रं नाम अष्टाचत्वारिंशो ऽध्यायः अथोनपञ्चाशो ऽध्यायः मत्स्यादिलक्षणवर्णनं भगवानुवाच दशावतारं मत्स्यादिलक्षणं प्रवदामि ते मत्स्याकारस्तु मत्स्यः स्यात् कूर्मः कार्माकृलिर्भवेत्

ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣରେ ‘ଚତୁର୍ବିଂଶତିମୂର୍ତ୍ତିସ୍ତୋତ୍ର’ ନାମକ ଅଷ୍ଟାଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଉନପଞ୍ଚାଶ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ମତ୍ସ୍ୟାଦି ଲକ୍ଷଣବର୍ଣ୍ଣନ’। ଭଗବାନ କହିଲେ: ମତ୍ସ୍ୟ ଆଦି ଦଶାବତାରଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି। ଯିଏ ମାଛ ଆକାର, ସେ ମତ୍ସ୍ୟ; ଯିଏ କଚ୍ଛପ ଆକାର, ସେ କୂର୍ମ।

Verse 2

शङ्खपद्मी इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नराङ्गो वाथ कर्तव्यो भूवराहो गदादिभृत् दक्षिणे वामके शङ्खं लक्ष्मीर्वा पद्ममेव वा

ଗ ଓ ଙ ଚିହ୍ନିତ ଦୁଇ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠରେ ନାମ ‘ଶଙ୍ଖପଦ୍ମୀ’ ବୋଲି ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରତିମା ମାନବଦେହୀ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀଧାରୀ ବରାହରୂପେ, ଗଦା ଆଦି ଆୟୁଧଧାରୀ କରି ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ। ଡାହାଣ ଓ ବାମ ହାତରେ ଶଙ୍ଖ ରହୁ; ସହିତ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ରହୁ, କିମ୍ବା କେବଳ ପଦ୍ମ ମାତ୍ର ରହୁ।

Verse 3

श्रीवामकूर्परस्था तु क्ष्मानन्तौ चरणानुगौ वराहस्थापनाद्राज्यं भवाब्धितरणं भवेत्

ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ଙ୍କୁ ବାମ କୋହୁଣି ଉପରେ ବସାଇବା ଉଚିତ; କ୍ଷ୍ମା (ପୃଥିବୀ) ଓ ଅନନ୍ତଙ୍କୁ ଚରଣାନୁଗାମୀ (ସେବକ) ଭାବେ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ। ଏପରି ବରାହ ପ୍ରତିମା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ରାଜ୍ୟଲାଭ ହୁଏ ଏବଂ ଭବସାଗର ତରିବାର ଉପାୟ ହୁଏ।

Verse 4

नरसिंहो विवृत्तास्यो वामोरुक्षतदानवः तद्वक्षो दारयन्माली स्फुरच्चक्रगदाधरः

ନରସିଂହଙ୍କ ମୁଖ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଖୋଲା ଥାଉ; ସେ ବାମ ଉରୁଦ୍ୱାରା ଦାନବକୁ ଆଘାତ କଲେ। ମାଳାଧାରୀ ସେ ଦାନବର ବକ୍ଷ ଚିରିଦେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଝଲମଲ କରୁଥିବା ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।

Verse 5

छत्री दण्डी वामनः स्यादथवा स्याच्चतुर्भुजः रामश्चापेषुहस्तः स्यात् कड्गी परशुनान्वितः

ବାମନଙ୍କୁ ଛତ୍ର ଓ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିବା ରୂପେ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇପାରେ। ରାମଙ୍କୁ ଧନୁଷ-ବାଣ ହାତରେ ଦେଖାନ୍ତୁ; ବିକଳ୍ପରେ ସେ ଖଡ୍ଗଧାରୀ ଓ ପରଶୁସହିତ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରନ୍ତି।

Verse 6

रामश्चापी शरी खड्गी शङ्खी वा द्विभुजः स्मृतः गदालाङ्गलधारी च रामो वाथ चतुर्भुजः

ରାମଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଭୁଜ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି—ଧନୁଷଧାରୀ, ବାଣଧାରୀ, ଖଡ୍ଗଧାରୀ କିମ୍ବା ଶଙ୍ଖଧାରୀ। ଅଥବା ରାମଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଇପାରେ; ଗଦା ଓ ଲାଙ୍ଗଳ (ହଳ) ଧାରଣ କରିଥିବା ରୂପେ।

Verse 7

वामोर्ध्वे लाङ्गलं दद्यादधः शङ्खं सुशोभनं मुषलं दक्षिणोर्ध्वे तु चक्रञ्चाधः सुशोभनं

ବାମ ଉପରେ ଲାଙ୍ଗଳ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ, ତାହାର ତଳେ ସୁଶୋଭିତ ଶଙ୍ଖ। ଡାହାଣ ଉପରେ ମୁଷଳ ଦେଇ, ତାହାର ତଳେ ସୁଶୋଭିତ ଚକ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ।

Verse 8

शान्तात्मा लम्बकर्णश् च गौराङ्गश्चाम्बरावृतः ऊर्ध्वपद्मस्थितो बुद्धो वरदाभयदायकः

ବୁଦ୍ଧ ଶାନ୍ତାତ୍ମା, ଲମ୍ବକର୍ଣ୍ଣ, ଗୌରାଙ୍ଗ ଏବଂ ଅମ୍ବରାବୃତ। ସେ ଉଚ୍ଚ ପଦ୍ମାସନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ବରଦ ଓ ଅଭୟ ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 9

धनुस्तूणान्वितः कल्की म्लेच्छोत्सादकरो द्विजः अथवाश्वस्थितः खड्गी शङ्खचक्रशरान्वितः

କଲ୍କି—ଦ୍ୱିଜ ରୂପେ—ଧନୁ ଓ ତୂଣୀର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନଙ୍କ ଉତ୍ସାଦ କରିବେ। କିମ୍ବା ସେ ଅଶ୍ୱାରୂଢ, ଖଡ୍ଗଧାରୀ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର ଓ ଶରସହିତ ଯୁକ୍ତ ରୂପେ ଦର୍ଶିତ ହେବେ।

Verse 10

लक्षणं वासुदेवादिनवकस्य वदामि ते दक्षिणोर्ध्वे गदा वामे वामोर्ध्वे चक्रमुत्तमं

ବାସୁଦେବାଦି ନବକର ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି: ଡାହାଣ ଉପର ହସ୍ତରେ ଗଦା, ଏବଂ ବାମ ହସ୍ତରେ—ବାମ ଉପରେ—ଉତ୍ତମ ଚକ୍ର।

Verse 11

ब्रह्मेशौ पार्श्वगौ नित्यं वासुदेवोस्ति पूर्ववत् शङ्खी स वरदो वाथ द्विभुजो वा चतुर्भुजः

ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଈଶ (ଶିବ) ସଦା ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସ୍ଥାପିତ ହେବେ; ବାସୁଦେବ ପୂର୍ବବତ୍ ରହିବେ। ସେ ଶଙ୍ଖଧାରୀ, ବରଦ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଇପାରନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଭୁଜ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଭୁଜ ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଉ।

Verse 12

लाङ्गली मुषली रामो गदापद्मधरः स्मृतः वामोरुहृतदानव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गौराङ्गश्चायुधावृत इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः धनुर्वाणान्वित इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रद्युम्नो दक्षिणे वज्रं शङ्खं वामे धनुः करे

ବଳରାମଙ୍କୁ ଲାଙ୍ଗଳ ଓ ମୁଷଳ ଧାରଣକାରୀ, ଏବଂ ଗଦା ଓ ପଦ୍ମଧାରୀ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। (କିଛି ପାଠଭେଦରେ—“ବାମ ଉରୁରୁ ଦାନବହର୍ତ୍ତା”, “ଗୌରାଙ୍ଗ ଓ ଆୟୁଧାବୃତ”, “ଧନୁର୍ବାଣାନ୍ୱିତ” ମଧ୍ୟ ଅଛି।) ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ବଜ୍ର, ବାମ ହାତରେ ଶଙ୍ଖ ଏବଂ ହାତରେ ଧନୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 13

गदानाभ्यावृतः पीत्या प्रद्युम्नो वा धनुःशरी चतुर्भुजो निरुद्धः स्यात्तथा नारायणो विभुः

ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ନାଭିଦେଶରେ ଗଦାଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ପୀତବର୍ଣ୍ଣର ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଧନୁ-ବାଣଧାରୀ ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପେ। ଏହିପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 14

चतुर्मुखश् चतुर्बाहुर्वृहज्जठरमण्डलः लम्बकूर्चो जटायुक्तो व्रह्मा हंसाग्रवाहनः

ବ୍ରହ୍ମା ଚତୁର୍ମୁଖ ଓ ଚତୁର୍ବାହୁ; ତାଙ୍କର ଜଠରମଣ୍ଡଳ ବିଶାଳ ଓ ଗୋଲାକାର। ତାଙ୍କର କେଶଗୁଚ୍ଛ ଲମ୍ବା ଏବଂ ସେ ଜଟାଯୁକ୍ତ। ତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ବାହନ ହଂସ।

Verse 15

दक्षिणे चाक्षसूत्रञ्च स्रुवो वामे तु कुण्डिका आज्यस्थाली सरस्वती सावित्री वामदक्षिणे

ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅକ୍ଷସୂତ୍ର (ଜପମାଳା) ରହିବ; ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସ୍ରୁବ (ହୋମ-ଚମଚ) ଓ କୁଣ୍ଡିକା (ଜଳପାତ୍ର) ରହିବ। ଆଜ୍ୟସ୍ଥାଳୀ (ଘୃତପାତ୍ର) ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ସାବିତ୍ରୀକୁ କ୍ରମେ ବାମ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

Verse 16

विष्णुरष्टभुजस्तार्क्षे करे खड्गस्तु दक्षिणे गदाशरश् च वरदो वामे कार्मुकखेटके

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟଭୁଜ, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ (ଗରୁଡ଼) ଉପରେ ଆରୂଢ଼ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ କରାଯାଇଛି। ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ଖଡ୍ଗ ଅଛି; ସେ ଗଦା ଓ ଶର (ବାଣ) ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏବଂ ବାମ ହାତରେ ବରଦାନ ଦେଇ, ଧନୁ ଓ ଖେଟକ (ଢାଳ) ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 17

चक्रशङ्खौ चतुर्बाहुर् नरसिंहश् चतुर्भुजः शङ्खचक्रधरो वापि विदारितमहासुरः

ନରସିଂହଙ୍କୁ ଚତୁର୍ବାହୁ, ଚକ୍ର ଓ ଶଙ୍ଖଧାରୀ ଭାବେ ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ରଧାରୀ ଯିଏ ମହାସୁରକୁ ବିଦାରିତ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖାଇବା ଉଚିତ।

Verse 18

अचतुर्बाहुर्वराहस्तु शेषः पाणितले धृतः धारयन् बाहुना पृथ्वीं वाम्नेन कमलाधरः

ବରାହ ଚତୁର୍ବାହୁ ନୁହେଁ; ସେ ନିଜ ହସ୍ତତଳରେ ଶେଷଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ବାହୁରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରି, ବାମ ବାହୁରେ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 19

पादलग्ना धरा कार्या पदा लक्ष्मीर्व्यवस्थिता त्रैलोक्यमोहनस्तार्क्ष्ये अष्टबाहुस्तु दक्षिणे

ଧରାଦେବୀଙ୍କୁ ପାଦରେ ଲଗ୍ନ ଭାବେ ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ପାଦସମୀପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ। ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ (ଗରୁଡ) ଉପରେ ‘ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟମୋହନ’ ଅଙ୍କନ ହେଉ; ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦେବତା ଅଷ୍ଟବାହୁ ହେଉ।

Verse 20

चक्रं खड्गं च मुषलं अङ्कुशं वामके करे शङ्खशार्ङ्गगदापाशान् पद्मवीणासमन्विते

ବାମ ହାତରେ ଚକ୍ର, ଖଡ୍ଗ, ମୁଷଳ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ରହୁ; ଏବଂ ଶଙ୍ଖ, ଶାର୍ଙ୍ଗ (ଧନୁ), ଗଦା, ପାଶ, ପଦ୍ମ ଓ ବୀଣା ସହିତ ସେ ସମନ୍ୱିତ ହେଉ।

Verse 21

लक्ष्मीः सरस्वती कार्ये विश्वरूपो ऽथ दक्षिणे मुद्गरं च तथा पाशं शक्तिशूलं शरं करे

ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ଦକ୍ଷିଣ/ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କୁ। ତାଙ୍କ ହାତରେ ମୁଦ୍ଗର, ପାଶ, ଶକ୍ତି, ଶୂଳ ଓ ଶର ଧାରଣ କରାଯାଉ।

Verse 22

वामे शङ्खञ्च शार्ङ्गञ्च गदां पाशं च तोमरं दक्षिणे चक्रमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गदी रत्यावृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः लम्बभ्रुव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाटः धारयन्नाकुलां पृथ्वीं वामेन कमलामध इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः लाङ्गलं परशुं दण्डं छुरिकां चर्मक्षेपकं

ବାମ ହସ୍ତମାନେ ଶଙ୍ଖ, ଶାର୍ଙ୍ଗ (ଧନୁ), ଗଦା, ପାଶ ଓ ତୋମର; ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତରେ ଚକ୍ର—ଏହିପରି ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ପାଠ। ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନିତ ପାଠରେ “ଗଦାଧାରୀ, ରତିଦ୍ୱାରା ଆବୃତ”, “ଲମ୍ବ ଭୃକୁଟିବାନ”, ଏବଂ “ଆକୁଳ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରି; ବାମ ହସ୍ତରେ ତଳେ କମଳା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)କୁ ଧାରଣ କରି” ବୋଲି ମିଳେ। ଆହୁରି—ଲାଙ୍ଗଳ, ପରଶୁ, ଦଣ୍ଡ, ଛୁରିକା ଓ ଚର୍ମକ୍ଷେପକ (ଚର୍ମ-ନିକ୍ଷେପଣ ଶସ୍ତ୍ର) ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 23

विंशद्बाहुश् चतुर्वक्त्रो दक्षिणस्थोथ वामके त्रिनेत्रे वामपार्श्वे न शयितो जलशाय्यपि

ସେ ବିଂଶଭୁଜ ଓ ଚତୁର୍ମୁଖ; ସେ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ। ସେ ତ୍ରିନେତ୍ର; ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଜଳଶାୟୀ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଶୟନସ୍ଥ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 24

श्रिया धृतैकचरणो विमलाद्याभिरीडितः नाभिपद्मचतुर्वक्त्रो हरिशङ्करको हरिः

ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ଯାହାଙ୍କ ଏକ ଚରଣକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ବିମଳା ଆଦି ଦେବୀମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଯାହାଙ୍କ ନାଭି-ପଦ୍ମରୁ ଚତୁର୍ମୁଖ (ବ୍ରହ୍ମା) ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ; ଏବଂ ଯିଏ ହରି ଓ ଶଙ୍କର—ଉଭୟଙ୍କର କାରଣ—ସେଇ ପରମ ହରି ଏକମାତ୍ର ପୂଜ୍ୟ।

Verse 25

शूलर्ष्टिधारी दक्षे च गदाचक्रधरो पदे रुद्रकेशवलक्ष्माङ्गो गौरीलक्ष्मीसमन्वितः

ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତରେ ସେ ଶୂଳ ଓ ଋଷ୍ଟି (ଭାଲ) ଧାରଣ କରନ୍ତି; ବାମ ହସ୍ତରେ ଗଦା ଓ ଚକ୍ର। ତାଙ୍କ ଦେହରେ ରୁଦ୍ର ଓ କେଶବଙ୍କ ଚିହ୍ନ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଅଛି; ଏବଂ ସେ ଗୌରୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହ ସମନ୍ୱିତ।

Verse 26

शङ्खचक्रगदावेदपाणिश्चाश्वशिरा हरिः वामपादो धृतः शेषे दक्षिणः कूर्मपृष्ठगः

ଅଶ୍ୱଶିରା ହରି ତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ବେଦ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ବାମ ପାଦ ଶେଷ ଉପରେ ଧୃତ, ଦକ୍ଷିଣ ପାଦ କୂର୍ମ (କଚ୍ଛପ)ର ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 27

दत्तात्रेयो द्विबाहुः स्याद्वामोत्सङ्गे श्रिया सह विश्वक्सेनश् चक्रगदी हली शङ्खी हरेर्गणः

ଦତ୍ତାତ୍ରେୟଙ୍କୁ ଦ୍ୱିବାହୁ ରୂପେ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କ ବାମ ଅଙ୍କରେ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ସହ ବିରାଜିତ ହେବେ। ଏବଂ ହରିଙ୍କ ଗଣ ବିଶ୍ୱକ୍ସେନଙ୍କୁ ଚକ୍ର-ଗଦା, ହଳ ଓ ଶଙ୍ଖ ଧାରଣକାରୀ ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ କରିବା ଉଚିତ।