
Chapter 48 — Account of the Hymn to the Twenty-Four Forms (Caturviṁśati-mūrti-stotra-kathana)
ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଳ୍ପ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି କେଶବ, ନାରାୟଣ ଆଦି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚବିଶଟି ବୈଷ୍ଣବ ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପଦ୍ମ, ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦାର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ରୂପର ପ୍ରତିମା-ଲକ୍ଷଣ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ ଓ କୌମୋଦକୀର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୂଜା, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ରକ୍ଷା-ଜପ ପାଇଁ ପାଠ୍ୟ ସ୍ତୋତ୍ର-ଏକକ ଏବଂ ପ୍ରତିମା-ନିର୍ମାଣର ପ୍ରାୟୋଗିକ ସୂଚକ ଅଟେ। ପରେ ବ୍ୟୂହ-ତତ୍ତ୍ୱ (ବାସୁଦେବ→ସଙ୍କର୍ଷଣ→ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ→ଅନିରୁଦ୍ଧ) ଅନୁସାରେ ମନ୍ତ୍ରଜପକୁ ବିଶ୍ୱ-ପ୍ରସାର କ୍ରମ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଚତୁର୍ବିଂଶତି-ମୂର୍ତ୍ତି-ସ୍ତୋତ୍ର କହି, ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣରେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ସର୍ବସିଦ୍ଧି ମିଳି ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଉଭୟ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शालग्रामादिपूजाकथनं नाम सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः अथाष्टाचत्वारिंशो ऽध्यायः चतुर्विंशतिमूर्तिस्तोत्रकथनं भगवानुवाच ओंरूपः केशवः पद्मशङ्खचक्रगदाधरः नारायणः शङ्खपद्मगदाचक्री प्रदक्षिणं
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ ‘ଶାଳଗ୍ରାମାଦି ପୂଜାକଥନ’ ନାମକ ସତଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଅଠଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚତୁର୍ବିଂଶତି ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ତୋତ୍ରକଥନ’—ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଭଗବାନ କହିଲେ—‘କେଶବ ଓଁ-ସ୍ୱରୂପ; ପଦ୍ମ, ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀ। ନାରାୟଣ ଶଙ୍ଖ, ପଦ୍ମ, ଗଦା ଓ ଚକ୍ରଧାରୀ; ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ପୂଜ୍ୟ।’
Verse 2
ततो गदो माधवोरिशङ्खपद्मी नमामि तं चक्रकौमोदकीपद्मशङ्खी गोविन्द ऊर्जितः
ତତ୍ପରେ ମୁଁ ମାଧବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ—ଯିଏ ଗଦା, ଶଙ୍ଖ ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଚକ୍ର, କୌମୋଦକୀ ଗଦା, ପଦ୍ମ ଓ ଶଙ୍ଖ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସେଇ ପ୍ରବଳ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 3
भोक्षदः श्रीगदी पद्मी शङ्खी विष्णुश् च चक्रधृक् शङ्खचक्राब्जगदिनं मधुसूदनमानमे
ଭୋଗ ଓ ପୋଷଣ ଦାତା ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ—ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ; ଶ୍ରୀଯୁକ୍ତ ଗଦାଧାରୀ, ପଦ୍ମଧାରୀ, ଶଙ୍ଖଧାରୀ ଓ ଚକ୍ରଧାରୀ; ଯାହାଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ପଦ୍ମ ଓ ଗଦା।
Verse 4
भक्त्या त्रिविक्रमः पद्मगदी चक्री च शङ्ख्यपि शङ्खचक्रगदापद्मी वामनः पातु मां सदा
ଭକ୍ତିସହ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ସଦା ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ—ଯିଏ ପଦ୍ମ, ଗଦା, ଚକ୍ର ଓ ଶଙ୍ଖ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା-ପଦ୍ମଯୁକ୍ତ ସେଇ ବାମନ ମୋତେ ସର୍ବଦା ପାଳନ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 5
गदितः श्रीधरः पद्मी चक्रशार्ङ्गी च शङ्ख्यपि हृषीकेशो गदाचक्री पद्मी चक्रशङ्खी च पातु नः
ଶ୍ରୀଧର—ଶ୍ରୀଯୁକ୍ତ ଗଦାଧାରୀ, ପଦ୍ମଧାରୀ, ଚକ୍ର ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ ଧାରଣକାରୀ, ଶଙ୍ଖଧାରୀ—ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ହୃଷୀକେଶ—ଗଦା-ଚକ୍ରଧାରୀ, ପଦ୍ମଧାରୀ ଓ ଚକ୍ର-ଶଙ୍ଖଧାରୀ—ଆମକୁ ସଦା ପାଳନ କରନ୍ତୁ।
Verse 6
वरदः पद्मनाभस्तु शङ्खाब्जारिगदाधरः दामोदरः पद्मशङ्खगदाचक्री नमामि तं
ମୁଁ ସେଇ ବରଦ, ପଦ୍ମନାଭ—ଶଙ୍ଖ, ପଦ୍ମ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧାରଣକାରୀ—ଦାମୋଦରଙ୍କୁ, ପଦ୍ମ-ଶଙ୍ଖ-ଗଦା-ଚକ୍ରରେ ବିଭୂଷିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।
Verse 7
तेने गदी शङ्खचक्री वासुदेवोब्जभृज्जगत् सङ्कर्षणो गदी शङ्खी पद्मी चक्री च पातु वः
ଗଦା, ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର ଧାରଣ କରି ପଦ୍ମ ଧରିଥିବା ବାସୁଦେବ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ; ଏବଂ ଗଦା-ଶଙ୍ଖଧାରୀ, ପଦ୍ମ-ଚକ୍ରଧାରୀ ସଙ୍କର୍ଷଣ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।
Verse 8
जितं तत इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः चक्री गद्यथ शङ्ख्यपि इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गदी चक्री शङ्खगदी प्रद्युम्नः पद्मभृत् प्रभुः अनिरुद्धश् चक्रगदी शङ्खी पद्मी च पातु नः
ପଦ୍ମଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ—ଗଦା ଓ ଚକ୍ରରେ ସଜ୍ଜିତ ଏବଂ ଶଙ୍ଖଧାରୀ—ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ; ଏବଂ ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ, ଶଙ୍ଖଧାରୀ, ପଦ୍ମଧାରୀ ଅନିରୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।
Verse 9
सुरेशोर्यब्जशङ्खाढ्यः श्रीगदी पुरुषोत्तमः अधोक्षजः पद्मगदी शङ्खी चक्री च पातु वः
ପଦ୍ମ ଓ ଶଙ୍ଖରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଶ୍ରୀଗଦାଧାରୀ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଅଧୋକ୍ଷଜ—ପଦ୍ମ-ଗଦା, ଶଙ୍ଖ ଓ ଚକ୍ରଧାରୀ—ଆପଣମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।
Verse 10
देवो नृसिंहश् चक्राब्जगदाशङ्खी नमामि तम् अच्युतः श्रीगदी पद्मी चक्री शङ्खी च पातु वः
ଚକ୍ର, ପଦ୍ମ, ଗଦା ଓ ଶଙ୍ଖ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେବ ନୃସିଂହଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଶ୍ରୀଗଦା, ପଦ୍ମ, ଚକ୍ର ଓ ଶଙ୍ଖଧାରୀ ଅଚ୍ୟୁତ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।
Verse 11
बालरूपी शङ्खगदी उपेन्द्रश् चक्रपद्म्यपि जनार्दनः पद्मचक्री शङ्खधारी गदाधरः
ସେ ବାଳରୂପୀ; ଶଙ୍ଖ ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେ ଉପେନ୍ଦ୍ର; ଚକ୍ର ଓ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଜନାର୍ଦନ—ପଦ୍ମ-ଚକ୍ରଧାରୀ, ଶଙ୍ଖଧାରୀ ଓ ଗଦାଧର।
Verse 12
शङ्खी पद्मी च चक्री च हरिः कौमोदकीधरः कृष्णः शङ्खी गदी पद्मी चक्री मे भुक्तिमुक्तिदः
ଶଙ୍ଖୀ, ପଦ୍ମୀ ଓ ଚକ୍ରୀ, କୌମୋଦକୀ ଗଦାଧାରୀ ହରି—କୃଷ୍ଣ—ସେଇ ଶଙ୍ଖୀ, ଗଦୀ, ପଦ୍ମୀ, ଚକ୍ରୀ ପ୍ରଭୁ ମୋତେ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଉଭୟ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 13
आदिमूत्तिर्वासुदेवस्तस्मात् सङ्कर्षणोभवत् सङ्कर्षणाच्च प्रद्युम्नः प्रद्युम्नादनिरुद्धकः
ଆଦିମୂର୍ତ୍ତି ବାସୁଦେବ; ତାଙ୍କଠାରୁ ସଙ୍କର୍ଷଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସଙ୍କର୍ଷଣଠାରୁ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଏବଂ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଠାରୁ ଅନିରୁଦ୍ଧ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 14
केशवादिप्रभेदेन ऐकैकस्य त्रिधा क्रमात् द्वादशाक्षरकं स्तोत्रं चतुर्विंशतिमूर्तिमत् यः पठेच्छृणुयाद्वापि निर्मलः सर्वमाप्नुयात्
କେଶବ ଆଦି ଭେଦ ଅନୁସାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ତ୍ରିବିଧ କ୍ରମରେ ବିନ୍ୟାସ କରି, ଏହି ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ସ୍ତୋତ୍ର ଚତୁର୍ବିଂଶତି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଧାରଣ କରେ। ଯେ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ନିର୍ମଳ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଫଳ ପାଏ।
The chapter specifies each Vaiṣṇava form by the ordered arrangement of emblems (śaṅkha, cakra, gadā, padma), enabling precise pratimā-lakṣaṇa for worship, recognition, and ritual deployment in Vāstu-pratiṣṭhā contexts.
It turns iconographic precision into sādhanā: recitation/hearing purifies (śuddhi), invokes protection (rakṣā), and aligns devotion with the vyūha cosmology—explicitly promising both bhukti (worldly welfare) and mukti (liberative purity).
They function as canonical identifiers (cihna) for distinct forms and as contemplative anchors in worship, ensuring the deity’s form (rūpa) and function (protection, sustenance, boon-giving) are invoked without ambiguity.