Vyakarana
Sanskrit Grammar
A concise grammar of Sanskrit covering sandhi, samasa, vibhakti, dhatu, pratyaya, and the essential rules of Paninian grammar.
Adhyayas in Vyakarana
Adhyaya 348
Vyākaraṇa—Pratyāhāra System, Upadeśa Conventions, and Manuscript-Critical Notice (Agni Purana, Chapter 348)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭରେ ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ସମାଲୋଚନା ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ—ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ବିକୃତ ପାଠଖଣ୍ଡକୁ ପ୍ରତିଲିପି-ଦୋଷ ଭାବେ ଅସ୍ୱୀକାର କରାଯାଇ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରସାରଣ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ବୋଲି ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପରେ ସ୍କନ୍ଦ ବ୍ୟାକରଣର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନିରୂପଣ କରନ୍ତି—‘ଶବ୍ଦର ସିଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ’—କାତ୍ୟାୟନ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଏବଂ ଆରମ୍ଭିକ ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ। ବ୍ୟାକରଣ କାର୍ଯ୍ୟର ସଂଜ୍ଞାଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଇ, ଶିବସୂତ୍ର କ୍ରମ (‘ଅ ଇ ଉ ଣ୍ …’ ଠାରୁ ‘ହ ଲ୍’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ) ଆଧାରରେ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ପଦ୍ଧତିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଉପଦେଶ ନିୟମ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ଧ୍ୱନିକୁ ଇଟ୍-ଚିହ୍ନ ସହ ଦର୍ଶାଇବା ଏବଂ ନିୟମ-ପ୍ରୟୋଗରେ ଅନୁନାସିକତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା। ଶେଷରେ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଗ୍ରହଣ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ—ଆଦି ଧ୍ୱନି ଓ ଅନ୍ତ୍ୟ ସୂଚକ (ଇଟ୍) ମିଶି ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଧ୍ୱନିସମୂହକୁ ସୂଚାଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ପରିସରରେ ଗ୍ରାହ୍ୟ। ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ୟାକରଣ ବେଦପାଠ-ଶୁଦ୍ଧି, କ୍ରିୟା-ବିଧିର ସଠିକତା ଓ ଅର୍ଥବ୍ୟାଖ୍ୟାର ବିଶ୍ୱସନୀୟତା ପାଇଁ ପବିତ୍ର ସାଧନ, ଯାହା ଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷଲକ୍ଷ୍ୟ ସହ ଏକାତ୍ମ।
Adhyaya 349
Sandhi-siddha-rūpa (The Established Forms/Results of Sandhi)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୂର୍ବତନ ପ୍ରତ୍ୟାହାର-ତାଲିକା ପରେ ସତ୍ୱର ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଧ୍ୱନି-ସଂକ୍ଷେପରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ‘ସନ୍ଧି-ସିଦ୍ଧ-ରୂପ’—ଅର୍ଥାତ୍ ସନ୍ଧିର ସ୍ଥିର/ପ୍ରମାଣିତ ଫଳରୂପ—କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ସ୍କନ୍ଦ ସ୍ୱର-ସନ୍ଧିକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ଉଦାହରଣପ୍ରଧାନ ରୂପରେ (ଦଣ୍ଡାଗ୍ରମମ୍, ସାଗତାଃ, ଦଧୀଦମ୍, ନଦୀହତେ, ମଧୂଦକମ୍) ଆରମ୍ଭ କରି, ପ୍ରମାଣିତ ଫଳ ଦେଖି ସଠିକ୍ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ଶିଖିବାକୁ କହେ। ପରେ ଯଜ୍ଞୀୟ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ-ସନ୍ଦର୍ଭ (ḹ ଉଲ୍ଲେଖ ସହ), ପର୍ୟାୟ/ବିକଳ୍ପ ଯୁଗଳ, ଏବଂ ଦର୍ଶକ ସନ୍ଧି (ତ + ଇହ → ତୟୀହ) ଆଦି ଆସେ। ତାପରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନ-ସନ୍ଧି ଓ ବିସର୍ଗଜନ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ‘ଭବାଞ୍ ଚେତେ/ଭବାଞ୍ ଚ ଶେତେ/ଭବାଞ୍ ଶେତେ’ ପ୍ରଭୃତି ବାକ୍ୟଶ୍ରେଣୀ ସହ ଦିଆଯାଇଛି। ସହିତ ବାଣୀର ମୃଦୁତା, ପ୍ରମାଣବଦ୍ଧତା ଓ କଠୋର ସଂଯୋଗ ପରିହାରର ନୀତି ଦେଇ ବ୍ୟାକରଣଶୁଦ୍ଧିକୁ ଧର୍ମଜୀବନର ସଂଯମିତ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ସହ ଯୋଡ଼େ।
Adhyaya 350
Forms Established by the suP (Nominal Case-Endings) — सुब्विभक्तसिद्धरूपम्
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନ୍ଧିଜନ୍ୟ ରୂପ ପରେ ନାମପଦର ବିଭକ୍ତିରୂପ (ସୁପ୍) ବିଷୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସ୍କନ୍ଦ କାତ୍ୟାୟନଙ୍କୁ ଦୁଇ ପ୍ରତ୍ୟୟ-ପ୍ରଣାଳୀ ଶିଖାନ୍ତି—ନାମ ପାଇଁ ‘ସୁପ୍’ ଓ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ‘ତିଙ୍’; ଏବଂ ‘ସୁପ୍’କୁ ସାତ ବିଭକ୍ତିର ଆଧାର ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଭକ୍ତିର ସୁପ୍-ପ୍ରତ୍ୟୟସମୂହ ଗଣନା କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ‘ପ୍ରାତିପଦିକ’ ଧାରଣାରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ—ଧାତୁ ଓ ତିଙ୍ ଇତ୍ୟାଦି କ୍ରିୟାପ୍ରତ୍ୟୟରହିତ ନାମମୂଳ। ପ୍ରାତିପଦିକକୁ ଅଜନ୍ତ/ହଲନ୍ତ ଏବଂ ପୁଂ/ସ୍ତ୍ରୀ/ନପୁଂସକ ଲିଙ୍ଗଭେଦରେ ବର୍ଗୀକୃତ କରି ‘ନାୟକ’ ଆଦି ଉଦାହରଣ ଓ ଅନେକ ବୈଦିକ-ଅନିୟମିତ ରୂପ ଦିଆଯାଇଛି। କାରକାର୍ଥ ସହ ବିଭକ୍ତ୍ୟର୍ଥ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି—ପ୍ରଥମା ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ସମ୍ବୋଧନ, ଦ୍ୱିତୀୟା କର୍ମ, ତୃତୀୟା କରଣ, ଚତୁର୍ଥୀ ସମ୍ପ୍ରଦାନ, ପଞ୍ଚମୀ ଅପାଦାନ, ଷଷ୍ଠୀ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ, ସପ୍ତମୀ ଅଧିକରଣ। ଶେଷଭାଗରେ ସଖା, ପତି, ପିତା, ଗୌଃ, ରାଜା, ପନ୍ଥା ଓ କ/ଅୟମ୍/ଅସୌ ପରି ସର୍ବନାମର ରୂପପାଠ, ନିୟମ-ଅପବାଦ ଓ ଶିଷ୍ଟ-ଯଜ୍ଞୀୟ ପ୍ରୟୋଗ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
Adhyaya 351
स्त्रीलिङ्गशब्दसिद्धरूपम् (The Established Forms of Feminine Nouns)
ବ୍ୟାକରଣଧାରାରେ ପୁଂଲିଙ୍ଗ ରୂପ ସମାପ୍ତି ପରେ ସ୍କନ୍ଦ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ଶବ୍ଦସିଦ୍ଧ-ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ପାଠ/ଆବୃତ୍ତିଯୋଗ୍ୟ ଶୈଳୀରେ ଦେଖାନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ‘ରାମା’ (ଆକାରାନ୍ତ) ମଡେଲ୍ର ବିଭକ୍ତିରୂପ, ପରେ ‘ନଦୀ’ ପରି ଈକାରାନ୍ତ, ‘ଶ୍ରୀ’ ଓ ‘ସ୍ତ୍ରୀ’ ପରି ମାନ୍ୟ ବିକଳ୍ପସହିତ ଶବ୍ଦ, ଏବଂ ବାକ୍, ଶ୍ରଗ୍, ଦ୍ୟୌଃ, ସମିତ୍, ଦୃଷତ୍ ଆଦି ବ୍ୟଞ୍ଜନାନ୍ତ ବିଶେଷ ନାମର ରୂପ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ‘ଅସୌ/ଅମୂ’ ଶ୍ରେଣୀର ସର୍ବନାମିକ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ରୂପ ମଧ୍ୟ ରହିଛି, ଏବଂ ଶ୍ରୀୟୈ/ଶ୍ରୀୟେ, ଭବତୀ→ଭବନ୍ତ୍ୟ ପରି ବିକଳ୍ପ ଅନୁମତି ଦିଆଯାଇଛି। ସ୍ମରଣାତ୍ମକ ତାଲିକାଶୈଳୀରେ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରୟୋଗ, ଟୀକାପାଠ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନଭାଷାର ନିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଆଗ୍ନେୟ ବିଦ୍ୟାର ବ୍ୟାକରଣ-ପୁରାଣ ସମନ୍ୱୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
Adhyaya 352
Chapter 352 — Established Forms of Feminine-Gender Words (Strīliṅga-śabda-siddha-rūpa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ବ୍ୟାକରଣ-ଖଣ୍ଡରେ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ଶବ୍ଦମାନଙ୍କର ସିଦ୍ଧ (ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ) ରୂପଗୁଡ଼ିକର ଆଲୋଚନାକୁ ସମାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକରଣକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଏକ ସଂଗ୍ରହ-ସନ୍ଧିବିନ୍ଦୁ ହୋଇ ରହେ। ଆଗ୍ନେୟ ବିଦ୍ୟାର ପବିତ୍ର ଉପଦେଶଧାରାରେ ପାଠ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଯଜ୍ଞୀୟ ବାଣୀରେ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରୟୋଗ ସ୍ଥିର କରିବା ପାଇଁ ଏହି ସମାପନ ଉପଯୋଗୀ। ଶୀର୍ଷକ ଅନୁଯାୟୀ ଏଠାରେ ତର୍କକଳ୍ପନା ନୁହେଁ, ପ୍ରମାଣିତ ଓ କଣ୍ଠସ୍ଥ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ସିଦ୍ଧରୂପ ମୁଖ୍ୟ। ଏହା ପୁରାଣର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ପଦ୍ଧତିକୁ ଦର୍ଶାଇ, ବ୍ୟାକରଣଶୁଦ୍ଧିକୁ ଅର୍ଥରକ୍ଷକ ଧାର୍ମିକ ସୁରକ୍ଷା ଭାବେ ମାନେ।
Adhyaya 353
Chapter 353: कारकं (Kāraka — Syntactic Relations) with Vibhakti-Artha (Case-Meaning Integration)
ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗ ରୂପ ପରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୁକନ୍ଦ କହନ୍ତି ଯେ ବିଭକ୍ତିର ଅର୍ଥ ସହିତ କାରକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବେ। କର୍ତ୍ତାକୁ ସ୍ୱାଧୀନ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ପ୍ରେରକ-କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ଭେଦ ଦେଖାଯାଇଛି। କର୍ତ୍ତା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଓ କର୍ମ ସାତ ପ୍ରକାର; ଶ୍ରୀସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ହରିଙ୍କ ଶୁଭାର୍ଥେ ପୂଜା, ବିଷ୍ଣୁ-ନମସ୍କାରରେ ମୋକ୍ଷ ଭଳି ବୈଷ୍ଣବ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ କରଣ, ସମ୍ପ୍ରଦାନ, ଅପାଦାନ, ଅଧିକରଣ କାରକକୁ ବିଭକ୍ତି-ପ୍ରୟୋଗ ସହ ମେଳାଇ ବିଶେଷ ନିୟମ—କର୍ମପ୍ରବଚନୀୟ ସହ ଦ୍ୱିତୀୟା, ‘ନମଃ/ସ୍ୱାହା’ ସହ ଚତୁର୍ଥୀ, ଅନଭିହିତ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ତୃତୀୟା ଓ ଷଷ୍ଠୀ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବୈଷୟିକ ଓ ସାମୀପ୍ୟକ ଦୋଷ, ରୂଢ଼ ଲୋକେଟିଭ୍, ଷଷ୍ଠୀର ବ୍ୟବହାର ଏବଂ କିଛି ତଦ୍ଧିତ ଗଠନରେ ଷଷ୍ଠୀ-ନିଷେଧ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସମଗ୍ର ବ୍ୟାକରଣକୁ ଅଗ୍ନେୟ ବିଦ୍ୟା ଭାବେ ଧର୍ମ, ବିଧିବାକ୍ୟର ସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ଭକ୍ତିମୟ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଉପକାରୀ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 354
Kāraka (Case-relations) — Chapter Colophon and Transition
ଏହି ଏକକ ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ବ୍ୟାକରଣ-ଭାଗରେ ‘କାରକ’ ପ୍ରକରଣର ସମାପ୍ତି-ଚିହ୍ନ ଭାବେ ରହିଛି; କୋଲୋଫନ ଦ୍ୱାରା କାରକାଧ୍ୟାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଘୋଷିତ ହୁଏ। ବ୍ୟାକରଣକୁ ଯଜ୍ଞକର୍ମ, ନ୍ୟାୟ-ବ୍ୟବହାର ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ଅର୍ଥରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଧର୍ମୋପକାରୀ ନିୟମବଦ୍ଧ ବିଦ୍ୟା ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ସମାପ୍ତି ପରେ ଗ୍ରନ୍ଥ ତୁରନ୍ତ ‘ସମାସ’ ପ୍ରକରଣକୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ—କାରକ ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ସମାସ ଦ୍ୱାରା ରୂପ-ଅର୍ଥ ସଂକ୍ଷେପକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଅଗ୍ରଗତି ସୂଚିତ କରେ।
Adhyaya 355
Chapter 355 — Samāsa (Compounds): Colophon and Transition to Taddhita
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସମାସ-ପ୍ରକରଣର ସମାପନ-କୋଲୋଫନ ରୂପେ ଉପସ୍ଥାପିତ, ଯାହା ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ବ୍ୟାକରଣ-ଭାଗରେ ସମାସବିଚାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ସୂଚାଏ। ସମାସରେ ବାକ୍ୟସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ; ପରେ ତଦ୍ଧିତ-ପ୍ରକରଣରେ ପ୍ରତ୍ୟୟ-ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥର ବିସ୍ତାର ହୁଏ—ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଶିକ୍ଷାକ୍ରମର ସଙ୍କେତ। ଆଗ୍ନେୟ ବିଦ୍ୟାର ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଏହି ଭାଷାକ୍ରମ କେବଳ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥର ସଠିକ୍ ବୋଧ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ-ଉପଦେଶରେ ଶୁଦ୍ଧ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଶିସ୍ତବଦ୍ଧ ବାଣୀକୁ ସମର୍ଥନ କରେ। ଏହି ସନ୍ଧିବିନ୍ଦୁ ସମାସ ଅଂଶକୁ ବନ୍ଦ କରି ତଦ୍ଧିତକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ, ଏବଂ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କ ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ଉପଦେଶରେ ପାଠ୍ୟକ୍ରମସଦୃଶ ପ୍ରବାହ ରକ୍ଷା କରେ।
Adhyaya 356
Forms Accomplished by Unādi (affixes) — उणादिसिद्धरूपम्
ବ୍ୟାକରଣ ପାଠକ୍ରମରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ତଦ୍ଧିତ ପରେ ଉଣାଦି-ପ୍ରତ୍ୟୟଙ୍କ ନିରୂପଣ କରେ—ଧାତୁ ପରେ ଯୋଗ ହେଉଥିବା ବିଶେଷ ପ୍ରତ୍ୟୟ, ଯାହାରୁ ପ୍ରଚଳିତ ଶବ୍ଦରୂପ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। କୁମାରଙ୍କ ଉପଦେଶମୟ ଶୈଳୀରେ କିଛି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଦିଆଯାଇଛି; ଯଥା ଉଣି-ପ୍ରତ୍ୟୟରୁ ‘କାରୁ’ (କାରିଗର)। ପରେ ବେଦୀୟ ପ୍ରୟୋଗରେ ‘ବହୁଳ’ ଭାବେ ମିଳୁଥିବା ଉଣାଦି-ସିଦ୍ଧ/ପରମ୍ପରାଗତ ରୂପମାନଙ୍କର ନିଘଣ୍ଟୁ-ଶୈଳୀର ତାଲିକା ଆସେ। ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ପାଠଭେଦ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଭିନ୍ନ ପାଠପରମ୍ପରାର ପାଠାନ୍ତର ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ପଶୁ, ସମ୍ବନ୍ଧ, ସ୍ଥାନ, ବସ୍ତୁ ଓ ଭାବଗୁଣ ଆଦି ଶବ୍ଦରୂପ ଦେଇ, ଯଜ୍ଞ-ଅଧ୍ୟୟନ-ଶାସନରେ ଶୁଦ୍ଧ ଭାଷା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମସେବାକୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ସହାୟକ।
Adhyaya 357
Tिङ्विभक्तिसिद्धरूपम् (Established Forms of Tiṅ-Inflections)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁରାଣୀୟ ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବ୍ୟାକରଣ-ପ୍ରକରଣ ଭାବେ ତିଙ୍-ପ୍ରତ୍ୟୟ (କ୍ରିୟାର ପୁରୁଷ-ବଚନ ଅନ୍ତ) ଓ ତାହାର ଭାବ, କର୍ମ ଏବଂ କର୍ତ୍ତୃ-ପ୍ରୟୋଗରେ ବିନିଯୋଗ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ପୂର୍ବ ଉଣାଦି ବିଷୟରେ ପାଠ-ବିଚ୍ଛେଦର ସୂଚନା ଦେଇ ଲକାରମାନଙ୍କ ଅର୍ଥକ୍ଷେତ୍ର କ୍ରମେ କୁହାଯାଏ—ଲଟ୍ ବର୍ତ୍ତମାନ, ଲିଙ୍ ବିଧି/ଆଶୀର୍ବାଦ, ଲୋଟ୍ ଆଜ୍ଞା/ଆଶୀଷ, ଲଙ୍ ଦୂର ଭୂତ, ଲୁଙ୍ ଓ ଲିଟ୍ ଭୂତ (ଲିଟ୍ରେ ପରୋକ୍ଷ/ଅଦୃଷ୍ଟ ବିଶେଷ), ଏବଂ ଲୁଟ୍/ଲୃଙ୍ ଭବିଷ୍ୟତ। ପରସ୍ମୈପଦ-ଆତ୍ମନେପଦ ଭେଦ ସହ ପୁରୁଷ-ପ୍ରତ୍ୟୟ ତାଲିକା ଦେଇ ଭୂ, ଏଧ୍ ଆଦି ଧାତୁରେ ରୂପ ଦେଖାଯାଇଛି; ଅନ୍ୟ ଧାତୁଗୋଷ୍ଠୀ ଓ ବିକରଣ ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ସନ୍ (ଇଚ୍ଛାର୍ଥ), ଣିଚ୍ (ପ୍ରେରଣାର୍ଥ), ଯଙ୍ (ଆବୃତ୍ତି) ଓ ଯଙ୍-ଲୁକ୍ ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଉଦାହରଣ ଓ ‘ରୂପକ’ ନମୁନା ସହ ଯୋଡ଼ି ବୁଝାଯାଇଛି।
Adhyaya 358
Chapter 358 — कृत्सिद्धरूपम् (The Established Forms of Kṛt: Primary Nominal Derivatives)
ବ୍ୟାକରଣ ପାଠକ୍ରମରେ ତିଙ୍-ସିଦ୍ଧରୂପ ପରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ କୃତ୍-ସିଦ୍ଧରୂପକୁ ଆଣେ। କୁମାର କୃତ୍-ପ୍ରତ୍ୟୟ ଦ୍ୱାରା ଭାବ (କ୍ରିୟା/ଅବସ୍ଥା), କର୍ମ (ବସ୍ତୁ) ଓ କର୍ତୃ (କର୍ତ୍ତା) — ଏଇ ତିନି ଅର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ସଂଜ୍ଞା ଓ କୃଦନ୍ତ କିପରି ଗଠିତ ହୁଏ ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଲ୍ୟୁṭ/କ୍ତିନ୍/ଘଞ୍ ଭାବବାଚକ; କ୍ତ-ପ୍ରକାର କୃଦନ୍ତ ପ୍ରାୟଃ କର୍ତୃବାଚକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଭାବ କିମ୍ବା କର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ସୂଚାଏ; ଶତୃ/ଶାନଚ୍, ବୁଣ୍/ତୃଚ୍ ଆଦି ଭାଗବାଚକ/କର୍ତୃବାଚକ ରୂପ ନିର୍ମାଣରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। କ୍ୱିପ୍-ଜନିତ ରୂପ (ଯେପରି ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ), ଲିṭ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ କୃଦନ୍ତ ଢଞ୍ଚା (କ୍ୱନ୍-ସୁ/କାନ୍) ଏବଂ ଛନ୍ଦସରେ ବହୁଳ ଉଣାଦି ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ‘ପ୍ରତ୍ୟୟ–ଅର୍ଥ–ଉଦାହରଣ’ ଶୈଳୀରେ ବ୍ୟାକରଣଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଯଥାର୍ଥ ବୋଧ ଓ ଧର୍ମ୍ୟ ଭାଷାପ୍ରୟୋଗ ପାଇଁ ପ୍ରକାଶିତ ସାଧନ ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଏ।
Adhyaya 359
Kṛt-siddha-rūpa (Completed Derivative Forms) — Conclusion
ଏହି ସମାପନ-ସୂଚକ କୃତ୍-ପ୍ରତ୍ୟୟଜନ୍ୟ ରୂପବିଷୟକ ପୂର୍ବ ଵ୍ୟାକରଣ-ଖଣ୍ଡକୁ ସମାପ୍ତ କରି, ‘ସିଦ୍ଧ’ ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରୂପ-ଫଳର ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ଉଦ୍ଧାଟିତ କରେ। ଅଗ୍ନି ପୁରାଣର ଵ୍ୟାକରଣ-ପାଠରେ ଏପରି ଶେଷବିନ୍ଦୁ ଗ୍ରନ୍ଥ-ସନ୍ଧି ଭାବେ କାମ କରି—ଶବ୍ଦ-ନିର୍ମାଣ ନିୟମରୁ ଛାତ୍ରକୁ ଶବ୍ଦକୋଶୀୟ ପ୍ରୟୋଗ ଓ ବର୍ଗୀକରଣକୁ ନେଇଯାଏ। ଅଧ୍ୟାୟାନ୍ତ କୋଲୋଫନ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଉପଦେଶର ସଂବାଦାତ୍ମକ ପ୍ରାମାଣ୍ୟକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଲିଙ୍ଗ, ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଓ ନାନାର୍ଥ ସହିତ ଶବ୍ଦସମୂହର କ୍ରମବଦ୍ଧ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ପାଠକଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।