Adhyaya 52
Chapter 52: देवीप्रतिमालक्षणं (Devī-pratimā-lakṣaṇa) — Characteristics of Goddess Images
ପ୍ରତିମା-ଲକ୍ଷଣ ଧାରାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଯୋଗିନୀ-ଗଣଙ୍କର ସୁସଂଗଠିତ ବିବରଣୀ ଦିଅନ୍ତି—ଐନ୍ଦ୍ରୀ ଗୋଷ୍ଠୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶାନ୍ତା (ଶମନକାରୀ) ଗୋଷ୍ଠୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ‘ଅଷ୍ଟାଷ୍ଟକ’ (ଆଠ-ଆଠ) ପରମ୍ପରା। ପରେ ଅନେକ ଯୋଗିନୀ/ଦେବୀ ନାମ ଓ ଶକ୍ତି-ନାମ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ମୂର୍ତ୍ତି-ବିବରଣୀରେ ପାଠଭେଦ/ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ଭେଦ ପରମ୍ପରାର ସୂଚନା ମିଳେ। ନାମତାଲିକା ପରେ ବିଧି—ପରିଚାରିକା ଦେବୀମାନେ ଚାରି କିମ୍ବା ଆଠ ଭୁଜାଧାରିଣୀ, ଇଷ୍ଟ ଅସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ ଓ ସିଦ୍ଧିଦାତ୍ରୀ ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ ହେବେ। ଭୈରବଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିଲକ୍ଷଣ ବିସ୍ତୃତ—ଉଗ୍ର ଭାବ, ଜଟାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଚିହ୍ନ, ଏବଂ ଖଡ୍ଗ, ଅଙ୍କୁଶ, ପରଶୁ, ଧନୁ, ତ୍ରିଶୂଳ, ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ, ପାଶ ଆଦି ଅସ୍ତ୍ରସମୂହ ସହ ବରଦମୁଦ୍ରା। ପରେ ଅବିଲୋମ କ୍ରମରେ ଅଗ୍ନି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିନ୍ୟାସ, ମନ୍ତ୍ରବିଭାଗ ଓ ଷଡ଼ଙ୍ଗ-ନ୍ୟାସ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ। ଶେଷରେ ବୀରଭଦ୍ର, ଗୌରୀ/ଲଲିତା ଓ ସିଂହବାହିନୀ ଚଣ୍ଡିକା—ତ୍ରିଶୂଳରେ ମହିଷକୁ ନିହତ କରୁଥିବା ରୂପ—ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରତିମା ଢାଞ୍ଚା ଦେଇ ତତ୍ତ୍ୱ, ଶିଳ୍ପ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ବିଧିକୁ ଏକ ଆଗମିକ ନକ୍ଷାରେ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नाम एकपञ्चाशो ऽध्यायः अथ द्विपञ्चोशो ऽध्यायः देवीप्रतिमालक्षणं भगवानुवाच योगिन्यष्टाष्टकं वक्ष्ये ऐन्द्रादीशान्ततः क्रमात् हिनीसूत्रवान् शनिरिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः खड्गो इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः मणिविद्याधराश् च खे इति ख, चिहितपुस्तकपाठः विस्तृतानना इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शूलयुता इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अक्षोभ्या रूक्षकर्णो च राक्षसी कृपणाक्षया
ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ଆଦିମହାପୁରାଣରେ “ପ୍ରତିମାଲକ୍ଷଣ” ନାମକ ଏକାବନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ “ଦେବୀ-ପ୍ରତିମାଲକ୍ଷଣ” ନାମକ ବାଉନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଭଗବାନ କହିଲେ—ଐନ୍ଦ୍ରୀ-ଆଦି ଗଣରୁ ଶାନ୍ତା-ଗଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମେ ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କ ଆଠ-ଆଠ ଦଳକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ପାଠରେ ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ଭେଦ ହେତୁ ଖଡ୍ଗଧାରଣ, ମଣି ଓ ବିଦ୍ୟାଧର ଉଲ୍ଲେଖ, ବିସ୍ତୃତ ମୁଖ, ଶୂଳଯୁକ୍ତତା ଏବଂ ଅକ୍ଷୋଭ୍ୟା, ରୂକ୍ଷକର୍ଣ୍ଣା, ରାକ୍ଷସୀ, କୃପଣାକ୍ଷୟା ଇତ୍ୟାଦି ନାମ/ଉପାଧି ମିଳେ।
Verse 2
पिङ्गाक्षी च क्षया क्षेमा इला लीलालया तथा लोला लक्ता बलाकेशी लालसा विमला पुनः
ଏବଂ ସେ ପିଙ୍ଗାକ୍ଷୀ, କ୍ଷୟା, କ୍ଷେମା, ଇଲା, ଲୀଳାଲୟା; ତଥା ଲୋଲା, ଲକ୍ତା, ବଲାକେଶୀ, ଲାଲସା ଏବଂ ପୁନଃ ବିମଲା।
Verse 3
हुताशा च विशालाक्षी हुङ्कारा वडवामुखी महाक्रूरा क्रोधना तु भयङ्करी महानना
ସେ ହୁତାଶା, ବିଶାଳାକ୍ଷୀ; ସେ ହୁଙ୍କାରା, ବଡବାମୁଖୀ; ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂରା, ନିଶ୍ଚୟ କ୍ରୋଧନା, ଭୟଙ୍କରୀ ଏବଂ ମହାନନା।
Verse 4
सर्वज्ञा तरला तारा ऋग्वेदा तु हयानना साराख्या रुद्रशङ्ग्राही सम्बरा तालजङ्घिका
ସେ ସର୍ବଜ୍ଞା, ସେ ତରଲା, ସେ ତାରା; ସେ ଋଗ୍ବେଦ-ସ୍ୱରୂପା; ସେ ହୟାନନା; ସେ ‘ସାରା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେ ରୁଦ୍ରଶକ୍ତି/ଚିହ୍ନ ଧାରଣକାରିଣୀ; ସେ ସମ୍ବରା ଏବଂ ସେ ତାଲଜଙ୍ଘିକା।
Verse 5
रक्ताक्षी सुप्रसिद्धा तु विद्युज्जिह्वा करङ्किणी मेघनादा प्रचण्डोग्रा कालकर्णी वरप्रदा
ସେ ରକ୍ତାକ୍ଷୀ, ନିଶ୍ଚୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେ ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ୱା, କରଙ୍କିଣୀ; ମେଘନାଦା, ପ୍ରଚଣ୍ଡୋଗ୍ରା; କାଳକର୍ଣ୍ଣୀ ଏବଂ ବରପ୍ରଦା।
Verse 6
चन्द्रा चन्द्रावली चैव प्रपञ्चा प्रलयान्तिका शिशुवक्त्रा पिशाची च पिशिताशा च लोलुपा
ଚନ୍ଦ୍ରା, ଚନ୍ଦ୍ରାବଳୀ, ପ୍ରପଞ୍ଚା, ପ୍ରଲୟାନ୍ତିକା, ଶିଶୁବକ୍ତ୍ରା, ପିଶାଚୀ, ପିଶିତାଶା ଓ ଲୋଲୁପା—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନାମ।
Verse 7
धमनी तापनी चैव रागिणी विकृतानना वायुवेगा वृहत्कुक्षिर्विकृता विश्वरूपिका
ଧମନୀ ଓ ତାପନୀ; ରାଗିଣୀ; ବିକୃତାନନା; ବାୟୁବେଗା; ବୃହତ୍କୁକ୍ଷି; ବିକୃତା; ଏବଂ ବିଶ୍ୱରୂପିକା—ଏମାନେ ତାଙ୍କର ନାମ।
Verse 8
यमजिह्वा जयन्ती च दुर्जया च जयान्तिका विडाली रेवती चैव पूतना विजयान्तिका
ୟମଜିହ୍ୱା, ଜୟନ୍ତୀ, ଦୁର୍ଜୟା, ଜୟାନ୍ତିକା, ବିଡାଳୀ, ରେବତୀ, ପୂତନା ଓ ବିଜୟାନ୍ତିକା—ରକ୍ଷାର୍ଥେ ଉଚ୍ଚାରିତ ଶକ୍ତିନାମ।
Verse 9
अष्टहस्ताश् चतुर्हस्ता इच्छास्त्राः सर्वसिद्धिदाः हः रससङ्ग्राही इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वसुसङ्ग्राही इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः कालवर्णी इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः चण्डा चण्दवतीति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वामनी इति ख, ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः भैरवश्चार्कहस्तः स्यात् कूर्परास्यो जटेन्दुभृत्
ପରିଚାରିକା ଦେବୀମାନଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟହସ୍ତା କିମ୍ବା ଚତୁର୍ହସ୍ତା ଭାବେ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ; ଇଚ୍ଛିତ ଆୟୁଧ ଧାରଣ କରି ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାତ୍ରୀ ହେବେ। ଭୈରବଙ୍କୁ ଢାଳ-ହସ୍ତ, ଉଗ୍ର ସଙ୍କୁଚିତ ମୁଖ, ଜଟାଧାରୀ ଓ କେଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରଚିହ୍ନଧାରୀ ଭାବେ ଅଙ୍କନ କର।
Verse 10
खड्गाङ्कुशकुठारेषुविश्वभयभृदेकतः चापत्रिशूलखट्वाङ्गपाशकार्धवरोद्यतः
ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସେ ଖଡ୍ଗ, ଅଙ୍କୁଶ ଓ କୁଠାର ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଧନୁ, ତ୍ରିଶୂଳ, ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ ଓ ପାଶ ଧାରଣ କରି, ଗୋଟିଏ ହାତ ବରଦମୁଦ୍ରାରେ ଉତ୍ତୋଳିତ ରହେ।
Verse 11
गजचर्मधरो द्वाभ्यां कृत्तिवासोहिभूषतः प्रेताशनो मातृमध्ये पूज्यः पञ्चाननोथवा
ତାଙ୍କୁ ଗଜଚର୍ମଧାରୀ, କୃତ୍ତିବାସ ପରିଧାନକାରୀ, ସର୍ପଭୂଷିତ, ପ୍ରେତସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଶୁଚି ନିବେଦନଭୋକ୍ତା, ମାତୃକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ—ଏହି ପୂଜ୍ୟ ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ପଞ୍ଚାନନ ରୂପରେ।
Verse 12
अविलोमाग्निपर्यन्तं दीर्घाष्टकैकभेदितं तत्षडङ्गानि जात्यन्तैर् अन्वितं च क्रमाद् यजेत्
ଅବିଲୋମ କ୍ରମରେ ଅଗ୍ନି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ, ମନ୍ତ୍ରକୁ ଦୀର୍ଘସ୍ୱର ଓ ଅଷ୍ଟକ-ଭେଦରେ ବିଭକ୍ତ କରି, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଜାତ୍ୟନ୍ତ ସହ ତାହାର ଷଡ଼ଙ୍ଗ ପ୍ରୟୋଗ କରି କ୍ରମେ ଯଜନ/ଆହୁତି କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
मन्दिराग्निदलारूढं सुवर्णरसकान्वितं नादविन्द्वन्दुसंयुक्तं मातृनाथाङ्गदीपितं
ମନ୍ଦିରାଗ୍ନି-ମଣ୍ଡଳର ଦଳ ଉପରେ ଆରୂଢ, ସୁବର୍ଣ୍ଣରସସମନ୍ୱିତ, ନାଦ ସହ ବିନ୍ଦୁ-ଚନ୍ଦ୍ରଯୁଗଳରେ ସଂଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ମାତୃକାମାନେ ଓ ନାଥଙ୍କ ଅଙ୍ଗଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତ—ଏହି ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
वीरभद्रो वृषारूढो मात्रग्रे स चतुर्मुखः गौरीं तु द्विभुजा त्र्यक्षा शूलिनी दर्पणान्विता
ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ବୃଷଭାରୂଢ ରୂପେ ଚିତ୍ରିତ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ମାତୃଗଣରେ ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ମୁଖ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ। ଗୌରୀଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଭୁଜା, ତ୍ର୍ୟକ୍ଷା, ଶୂଳଧାରିଣୀ ଓ ଦର୍ପଣସହିତ ରୂପେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 15
शूलं गलन्तिका कुण्डी वरदा च चतुर्भुजा अब्जस्था ललिता स्कन्दगणादर्शशलाकया
ସେ ଶୂଳ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେ ଗଲନ୍ତିକା ଓ କୁଣ୍ଡୀ; ବରଦାତ୍ରୀ, ଚତୁର୍ଭୁଜା; ପଦ୍ମାସୀନା ଲଲିତା, ସ୍କନ୍ଦଗଣମାନଙ୍କ ଦର୍ପଣ ଓ ଶଲାକା ସହିତ ସମନ୍ୱିତ।
Verse 16
चण्डिका सशहस्ता स्यात् खड्गशूलारिशक्तिधृक् दक्षे वामे नागपाशं चर्माग्कुशकुठारकं धनुः सिंहे च महिषः शूलेन प्रहतोग्रतः
ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କୁ ଷଡ୍ଭୁଜା ରୂପେ ଚିତ୍ରିତ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଖଡ୍ଗ, ଶୂଳ ଓ ଶତ୍ରୁନାଶିନୀ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରୁନ୍ତୁ। ଡାହାଣ-ବାମ ହସ୍ତରେ ନାଗପାଶ, ଚର୍ମ (ଢାଳ), ଅଙ୍କୁଶ, କୁଠାର ଓ ଧନୁ ଥାଉ; ସେ ସିଂହାରୂଢା ହୋଇ, ସମ୍ମୁଖରେ ଶୂଳେ ପ୍ରହତ ମହିଷ ଦେଖାଯାଉ।
Frequently Asked Questions
It emphasizes iconographic specification (arm-count, weapons, mounts, emblems) alongside ritual technology: aviloma sequencing up to Agni, mantra division (dīrgha/aṣṭaka-bheda), and ṣaḍaṅga application for correct worship and installation contexts.
By treating image-making and worship as disciplined sacred craft: correct forms (pratimā-lakṣaṇa) and correct procedures (mantra/krama) align devotion with cosmic order, supporting both siddhi-oriented protection/auspiciousness and the dharmic purification conducive to liberation.