Vyavahara
Judicial Law & Legal Procedures
Legal procedures, judicial decision-making, evidence rules, property law, and the administration of justice in ancient Indian society.
Adhyayas in Vyavahara
Adhyaya 253
Chapter 253 — व्यवहारकथनम् (The Account of Legal Procedure)
ଅଗ୍ନିଦେବ ବ୍ୟବହାରଧର୍ମରେ ଋଣ ଆଦାୟ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦାୟିତ୍ୱର ନିୟମ କହନ୍ତି। ଶୋଧନର ପ୍ରାଥମିକତା—ବିଶେଷତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ରାଜଦେୟ ପ୍ରଥମେ—ଏବଂ ରାଜଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଦାୟ-ଖର୍ଚ୍ଚ ସହ କାର୍ଯ୍ୟକର କରାଯାଏ। ଦରିଦ୍ର ନିମ୍ନସ୍ଥ ଋଣୀ ପାଇଁ ଶ୍ରମଦ୍ୱାରା ଶୋଧ, ଦରିଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ କିଷ୍ତିରେ କ୍ରମେ ଶୋଧ। ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ସଂଯୁକ୍ତ ପରିବାର ଓ ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସର୍ତ୍ତରେ ଦାୟିତ୍ୱ ଆସେ। ପ୍ରତିଭୂ (ଜାମିନ) ଉପସ୍ଥିତି, ପ୍ରମାଣ ଓ ଦେୟ—ତିନି ପ୍ରକାର; ଅନେକ ଜାମିନଦାର, ଡିଫଲ୍ଟରେ ନିୟମ, ଏବଂ ଜାମିନଦାର ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବେ ଦେଲେ ପ୍ରତିଦାନ। ପରେ ଆଧି/ଗିରବେ: ଜବତ ସୀମା, ମୋଚନ ସମୟ, ଫଳଭୋଗ୍ୟ ଗିରବେ, କ୍ଷତିର ଝୁମ୍ପ କାହାର, ମୂଲ୍ୟ କମିଲେ ପରିବର୍ତ୍ତନ। ନିକ୍ଷେପ, ବିଶେଷକରି ସିଲ୍ବନ୍ଦ ଗୁପ୍ତ ନିକ୍ଷେପ (ଔପନିଧିକ), ରେ ରାଜକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଦୈବାପତ୍ତିରେ କ୍ଷତି ପାଇଁ ଅପବାଦ, ଏବଂ ଅପହାରରେ ଦଣ୍ଡ—ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କ ଆଦାଲତ ବ୍ୟବହାର, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ପରିବାରିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଭରସା ସ୍ଥାପନ କରେ।
Adhyaya 254
Divya-pramāṇa-kathana (Explanation of Divine Proofs / Ordeals and Evidentiary Procedure)
ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ବ୍ୟବହାର-ଧର୍ମରେ ବିଶ୍ୱସନୀୟ ସାକ୍ଷୀଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଅଯୋଗ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀଙ୍କୁ ନିଷେଧ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଚୋରି, ହିଂସା ପରି ଆପତ୍କାଳୀନ ଅପରାଧରେ ବ୍ୟାପକ ସାକ୍ଷ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସାକ୍ଷ୍ୟର ନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଖାଇ ସତ୍ୟ ଲୁଚାଇବା କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କହିବା ପୁଣ୍ୟନାଶକ ଓ ମହାପାପ ବୋଲି କହନ୍ତି; ରାଜା ଦଣ୍ଡକୁ କ୍ରମେ ବଢ଼ାଇ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିପାରିବେ। ସନ୍ଦେହ-ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ବହୁଜନ, ସଦାଚାରୀ ଓ ଅଧିକ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ; ବିରୋଧ/ମିଥ୍ୟାସାକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ସ୍ତରଭିତ୍ତିକ ଦଣ୍ଡ, କେତେକଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ। ପରେ ମୌଖିକ ସାକ୍ଷ୍ୟରୁ ଲିଖିତ ପ୍ରମାଣକୁ ଯାଇ ଋଣ ଓ ଚୁକ୍ତିପତ୍ର ରଚନା, ସାକ୍ଷୀ-ପ୍ରମାଣନ, ସଂଶୋଧନ, କ୍ଷତି ହେଲେ ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ, ରସିଦ/ଏଣ୍ଡୋର୍ସମେଣ୍ଟ ନିୟମ କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ଗୁରୁତର ଅଭିଯୋଗରେ ଦିବ୍ୟ-ପ୍ରମାଣ—ତୁଳା, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ବିଷ, କୋଷ—ର ବିଧି, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଯୋଗ୍ୟତା; ଛୋଟ ସନ୍ଦେହରେ ଦେବତା, ଗୁରୁପାଦ ଓ ଇଷ୍ଟ–ପୂର୍ତ ପୁଣ୍ୟର ଶପଥ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
Adhyaya 255
Chapter 255: दायविभागकथनम् (On the Division of Inheritance)
ଅଗ୍ନିଦେବ ସାକ୍ଷ୍ୟାଧାରିତ ଦିବ୍ୟପରୀକ୍ଷାରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଦାୟବିଭାଗ (ଉତ୍ତରାଧିକାର ବଣ୍ଟନ) ବିଷୟ କହନ୍ତି ଏବଂ ପରିବାରୀକ ସମ୍ପତ୍ତି-ନିୟମକୁ ସମାଜ-ସ୍ଥିରତାର ଧର୍ମ-ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଭାବେ ଦେଖାନ୍ତି। ପିତାଙ୍କର ବିଭାଜନରେ ଇଚ୍ଛାଧିକାର—ଜ୍ୟେଷ୍ଠକୁ ବିଶେଷ ଭାଗ କିମ୍ବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାଗ; ସ୍ତ୍ରୀଧନ ଅଦାୟ ଥିଲେ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସମଭାଗ ନ୍ୟାୟ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବଣ୍ଟନରେ ଋଣଶୋଧ, କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଧିକାର, ଏବଂ ସ୍ୱାର୍ଜିତ ସମ୍ପତ୍ତି, ସ୍ନେହଦାନ, ବିବାହଲାଭ ଇତ୍ୟାଦିର ଅପବର୍ଜନ ନିୟମ ଅଛି। ସଂଯୁକ୍ତ ସମ୍ପତ୍ତିର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ, ପିତୃସମ୍ପାଦନରେ ଅଧିକାର, ବିଭାଜନ ପରେ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଭାଗ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଔରସ, କ୍ଷେତ୍ରଜ, ପୁତ୍ରିକା-ସୁତ, କାନୀନ, ପୌନର୍ଭବ, ଦତ୍ତକ, କ୍ରୀତ ଆଦି ପୁତ୍ରବର୍ଗ, ଉତ୍ତରାଧିକାର କ୍ରମ ଓ ପିଣ୍ଡକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପତିତ, ଅକ୍ଷମ କିମ୍ବା ଅସାଧ୍ୟ ରୋଗୀ ଭାଗ ହରାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରିତ ଓ ସତୀ ପତ୍ନୀଙ୍କ ପୋଷଣ ଅନିବାର୍ୟ। ସ୍ତ୍ରୀଧନର ଉତ୍ସ, ତାହାର ଉତ୍ତରାଧିକାର, ବିବାହ-ବିବାଦ ଦଣ୍ଡ, ଆପଦରେ ସ୍ତ୍ରୀଧନ ବ୍ୟବହାର, ସହପତ୍ନୀ ନେଲେ ପ୍ରତିକର, ଏବଂ ସାକ୍ଷୀ-ଲେଖ୍ୟ-ପୃଥକ ଘର/କ୍ଷେତ୍ରଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ବଣ୍ଟନ ପ୍ରମାଣ ପଦ୍ଧତି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 256
Determination of Boundary Disputes and Related Matters (सीमाविवादादिनिर्णयः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସୀମା-ବିବାଦ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ବ୍ୟବହାରିକ ପ୍ରୋଟୋକଲ କହିଛନ୍ତି। ପଡ଼ୋଶୀ ଭୂମିଧର, ଗ୍ରାମବୃଦ୍ଧ, ଗୋପାଳ, କୃଷକ, ବନଚାରୀ ଭଳି ସ୍ଥଳଜ୍ଞଙ୍କ ସାକ୍ଷ୍ୟ ନେଇ ଗଛ, ମେଡ଼/ବନ୍ଧ, ପିପିଳିକା-ଢିବି, ଦେଉଳ, ଗଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି ଚିହ୍ନ ଆଧାରେ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ସତ୍ୟରକ୍ଷା ପାଇଁ ସାହସ-ଦଣ୍ଡ କ୍ରମେ; ଚିହ୍ନ କିମ୍ବା ସ୍ୱଜନ-ସାକ୍ଷ୍ୟ ନଥିଲେ ରାଜା ଶେଷ ଭାବେ ସୀମା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ସୀମାଚିହ୍ନ ପରିବର୍ତ୍ତନ/ନାଶ, ଅତିକ୍ରମଣ, ଲୋକହିତ ସେତୁ-ସିଞ୍ଚନ କାମ ଓ ଅନଧିକୃତ କୂଆ ନିଷେଧ, ଜମି ଅକୃଷି ରହିଲେ ଉତ୍ପାଦନ ଆକଳନ-ଦଣ୍ଡ, ସତ୍ୟଘାତ ଓ ଭୋଗ-ଉପଭୋଗ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜରିମାନା, ପଥ ଓ ଗ୍ରାମସୀମାରେ ଅନୁପ୍ରବେଶ ନିୟମ, କିଛି ପଶୁ-ଅବସ୍ଥାର ଛାଡ଼ ଏବଂ ଗୋପାଳର ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଦଣ୍ଡ-ପ୍ରତିକ୍ଷତି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଗ୍ରାମ-ଖେତ ଦୂରତା ମାପ, ହରାଇଥିବା/ଚୋରି ଜିନିଷ ଫେରାଇବାରେ ଖବରଦେବା ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ସମୟସୀମା, କ୍ରେତା-ବିକ୍ରେତା ଦାୟିତ୍ୱ, ଅଚଳ ଦାନର ସୀମା ଓ ପ୍ରଚାର, ବିଶେଷଜ୍ଞ ମୂଲ୍ୟାୟନ, ଦାସମୋଚନ ଶର୍ତ୍ତ, ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୋଷଣ ଓ ମାନ୍ୟ ଆଚାର ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ଶ୍ରେଣୀ/ଗିଲ୍ଡ ଶାସନ, ଚୁକ୍ତି, ଅପହରଣ, ପ୍ରତିନିଧି କାର୍ଯ୍ୟ, ଶ୍ରମ-ବହନ ଦାୟିତ୍ୱ, କରନୀତି ଓ ଚୋର ଚିହ୍ନଟ ପାଇଁ ରାଜନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଜୁଆ—ଏଭଳି ରାଜଧର୍ମକୁ ପ୍ରମାଣ ଓ ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
Adhyaya 257
वाक्पारुष्यादिप्रकरणम् (The Topic of Verbal Abuse and Related Offences)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବାକ୍ପାରୁଷ୍ୟ (ବାଚିକ ଅପମାନ), ସାହସ (ଶାରୀରିକ ଆକ୍ରମଣ), କାମସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଓ ସାମାଜିକ ଅପରାଧ, ବାଣିଜ୍ୟିକ ଠକେଇ, ଚୋରି-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଇତ୍ୟାଦିର ନ୍ୟାୟଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଭାଜନ କରି ଦଣ୍ଡବିଧାନ କହିଛନ୍ତି। ଅପାଙ୍ଗ/ରୋଗୀଙ୍କୁ ଉପହାସ ଓ ଅଶ୍ଳୀଳ ଶପଥବାକ୍ୟ ପାଇଁ ଜରିମାନାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ବର୍ଣ୍ଣଭେଦ, ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ (ଅନୁଲୋମ/ପ୍ରତିଲୋମ) ଏବଂ ବେଦଜ୍ଞ‑ରାଜା‑ଦେବତା ପରି ସୁରକ୍ଷିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଦଣ୍ଡ ବୃଦ୍ଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ହାତ ଉଠାଇବାରୁ ରକ୍ତସ୍ରାବ, ଅସ୍ଥିଭଙ୍ଗ, ଅଙ୍ଗଛେଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଘାତର ମାପ ଅନୁସାରେ ଶାସ୍ତି, ଦଳୀୟ ହିଂସା ଓ ଝଗଡ଼ାରେ ଚୋରି ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଓ ପ୍ରତିଦାନ ସହ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ କୁଟ ମାପ‑ତୋଳ, ମିଶ୍ରଣ/ଭେଜାଲ, ଦର‑ଗଠଜୋଡ଼, ନ୍ୟାୟ ଲାଭ ମାନ, ଶୁଳ୍କ/ଚୁଙ୍ଗି ଓ ଏଡ଼ାଇବାର ଦଣ୍ଡ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଚୋରଙ୍କ ସନ୍ଦେହ‑ଲକ୍ଷଣ, ସାକ୍ଷୀ ନଥିଲେ ଚିହ୍ନ ଓ ଯୁକ୍ତିରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ଗ୍ରାମ‑ସୀମା ଦାୟିତ୍ୱ, ଦେହଦଣ୍ଡରୁ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅପରାଧୀ ପାଇଁ ଦାଗ/ନିର୍ବାସନର ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା; ଏବଂ ନ୍ୟାୟକାର୍ଯ୍ୟରେ ରାଜାଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଓ ଗୁଣ ଧର୍ମର ଶାସନସାଧନ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ।
Adhyaya 258
Ṛग्विधानम् (Ṛgvidhāna) — Applications of Ṛgvedic Mantras through Japa and Homa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୂର୍ବର ନ୍ୟାୟ-ନୀତି ବିଷୟରୁ ସରି ପ୍ରାୟୋଗିକ ଲିଟୁର୍ଜିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକୁ ଆଣାଯାଇଛି। ଅଗ୍ନି, ପୁଷ୍କରଙ୍କ ବେଦିକ ବିଧାନ (ଋକ୍, ଯଜୁଃ, ସାମ, ଅଥର୍ବ) ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ବୋଲି କହି, ବିଶେଷତଃ ଜପ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ପୁଷ୍କର ଋଗ୍ବିଧାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଗାୟତ୍ରୀ-ଜପ (ଜଳରେ ଓ ହୋମରେ) ପ୍ରାଣାୟାମ ସହିତ, 10,000 ଓ 100,000 ଜପର କ୍ରମିକ ବ୍ରତ, ଏବଂ ଓଁକାର-ଜପକୁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ପାପନାଶକ ବୋଲି। ଶୁଦ୍ଧି, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ମେଧା, ବିଜୟ, ଯାତ୍ରା-ରକ୍ଷା, ଶତ୍ରୁ-ନିଗ୍ରହ, ସ୍ୱପ୍ନ-ଶାନ୍ତି, ରୋଗ-ନିବାରଣ, ପ୍ରସବ-ସହାୟ, ବର୍ଷା-ସାଧନ, ବାଦରେ ସଫଳତା ଓ କୃଷି-ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ବହୁ ମନ୍ତ୍ର-ପ୍ରୟୋଗ ଦିଆଯାଇଛି; ସେଗୁଡ଼ିକ ସମୟ (ପ୍ରଭାତ/ମଧ୍ୟାହ୍ନ/ସନ୍ଧ୍ୟା), ସ୍ଥାନ (ଜଳ, ଚଉମୁଖ, ଗୋଶାଳା, କ୍ଷେତ୍ର) ଓ ନିୟମ (ଉପବାସ, ଦାନ, ସ୍ନାନ) ସହ ଜଡିତ। ଶେଷରେ ହୋମ ପରେ ଦକ୍ଷିଣା, ଅନ୍ନ-ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଶୀର୍ବାଦର ଆଶ୍ରୟ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସାମଗ୍ରୀର ବିଧାନ ଦେଇ ଆଚାର ପ୍ରଯୁକ୍ତି ନୈତିକ କ୍ରମ ଓ ଶୁଦ୍ଧି ସହ ଗଢ଼ିତ ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଇଛି।