Adhyaya 54
Liṅga-māna-ādi-kathana (Measurements and Related Particulars of the Liṅga)
ଅଗ୍ନିଦେବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ବିଷୟକ ଉପଦେଶରେ ସାଧାରଣ ଲିଙ୍ଗ-ଲକ୍ଷଣରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଦ୍ରବ୍ୟ, ମାନ ଓ ବିଧିର ତାନ୍ତ୍ରିକ ନିୟମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବସ୍ତ୍ର ଓ ମୃଣ୍ମୟ ଲିଙ୍ଗ (ପୋଡ଼ା ମାଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ) ଠାରୁ କାଠ, ପଥର, ଧାତୁ ଏବଂ ମୂଲ୍ୟବାନ ମାଧ୍ୟମ (ମୁକ୍ତା, ଲୋହା, ସୁନା; ସହିତ ରୂପା, ତାମ୍ବା, ପିତଳ, ଟିନ ଓ ରସ-ଲିଙ୍ଗ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟକ୍ରମ ଦେଇ କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଭୁକ୍ତି–ମୁକ୍ତି ଫଳ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ପରେ ସ୍ଥାପନ-ସ୍ଥାନର ଯୁକ୍ତି ଓ ମାପ-ପ୍ରଣାଳୀ—ଗୃହ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ୧–୫ ଅଙ୍ଗୁଳ, ମନ୍ଦିରରେ ଦ୍ୱାର ଓ ଗର୍ଭଗୃହ ପ୍ରମାଣର ଅନୁପାତରୁ ମାନ; ୩୬×୩ ମାନଭେଦ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗରେ ୧୦୮ ମାନତନ୍ତ୍ର। ଚଳ (ବହନଯୋଗ୍ୟ) ଲିଙ୍ଗ ୧–୫, ୬–୧୦, ୧୧–୧୫ ଅଙ୍ଗୁଳ ଶ୍ରେଣୀ, ସୂତ୍ର (ଡୋରି/ଗାଇଡ୍-ଲାଇନ) ପଦ୍ଧତି ଓ ହସ୍ତ-ଆଧାରିତ ବିସ୍ତାର ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ପ୍ରତିମାମିତି ଜ୍ୟାମିତି, ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗୁଳରୁ ଶକୁନ-ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଧ୍ୱଜ/ସିଂହ/ବୃଷ ଶ୍ରେଣୀ, ସ୍ୱର-ଶୁଭତା, ରୂପଭେଦ, ବ୍ରହ୍ମା–ବିଷ୍ଣୁ–ଶିବ ବିଭାଗତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ମୁଖଲିଙ୍ଗ-ଶିରୋଭେଦରେ ମୁଖାଙ୍ଗ ଓ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗତାର ପ୍ରମାଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ରହିଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये लिङ्गलक्षणं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोध्यायः अथ चतुःपञ्चाशत्तमोध्यायः लिङ्गमानादिकथनं भगवानुवाच वक्ष्याम्यन्यप्रकारेण लिङ्गमानादिकं शृणु वक्ष्ये लवणजं लिङ्गं घृतजं बुद्धिवर्धनम्
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣର ‘ଲିଙ୍ଗଲକ୍ଷଣ’ ନାମକ ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଲିଙ୍ଗମାନାଦିକଥନ’ ଆରମ୍ଭ। ଭଗବାନ କହିଲେ—ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରରେ ଲିଙ୍ଗର ମାନ ଆଦି ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ। ଲବଣଜ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଘୃତଜ, ବୁଦ୍ଧିବର୍ଧକ ଲିଙ୍ଗ ବିଷୟରେ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
Verse 2
भूतये वस्त्रलिङ्गन्तु लिङ्गन्तात्कालिकं विदुः पक्वापक्वं मृण्मयं स्यादपक्वात् पक्वजं वरं
ସମୃଦ୍ଧି (ଭୂତି) ପାଇଁ ବସ୍ତ୍ର-ଲିଙ୍ଗ ବିଧିତ; ପଣ୍ଡିତମାନେ କାଲିକ (ଲେପ/ମିଶ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ) ଲିଙ୍ଗକୁ ବସ୍ତ୍ର-ଲିଙ୍ଗଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ମୃଣ୍ମୟ ଲିଙ୍ଗ ପକ୍ୱ ଓ ଅପକ୍ୱ—ଦୁଇ ପ୍ରକାର; ତାହାରେ ଅପକ୍ୱଠାରୁ ପକ୍ୱ ଉତ୍ତମ।
Verse 3
ततो दारुमयं पुण्यं दारुजात् शैलजं वरं शैलाद्वरं तु मुक्ताजं ततो लौहं सुवर्णजं
ତତଃ କାଠରେ ନିର୍ମିତ ପ୍ରତିମା ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ; କାଠଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଳାନିର୍ମିତ। ଶିଳାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁକ୍ତାନିର୍ମିତ; ପରେ ଲୋହାର, ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁବର୍ଣ୍ଣନିର୍ମିତ।
Verse 4
राजतं कीर्तितं ताम्रं पैत्तलं भुक्तिमुक्तिदं रङ्गजं रसलिङ्गञ्च भुक्तिमुक्तिप्रदं वरं
ରଜତ (ଚାନ୍ଦି) ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି; ତାମ୍ର ଓ ପିତଳ ଭୋଗ ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେପରି ଟିନ (ରଙ୍ଗ) ଓ ରସଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ—ଭୋଗମୁକ୍ତିପ୍ରଦ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 5
रसजं रसलोहादिरत्नगर्भन्तु वर्धयेत् मानादि नेष्टं सिद्धादि स्थापितेथ स्वयम्भुवि
ରସଜ (ପାରଦଜନ୍ୟ) ପଦାର୍ଥ—ଅର୍ଥାତ୍ ରସଲୋହ ଆଦି ଓ ରତ୍ନଗର୍ଭ—କୁ ବୃଦ୍ଧି (ସଂବର୍ଧନ) କରିବା ଉଚିତ। ମାନ-ପ୍ରମାଣ ଆଦି ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ନୁହେଁ; ସିଦ୍ଧ ପ୍ରୟୋଗ ଆଦିକୁ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ଲିଙ୍ଗରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 6
वामे च स्वेच्छया तेषां पीठप्रासादकल्पना पूजयेत् सूर्यविम्बस्थं दर्पणे प्रतिविम्बितं
ଏବଂ ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୀଠ ଓ ପ୍ରାସାଦ (ମନ୍ଦିର-ରଚନା) ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ। ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ସୂର୍ଯ୍ୟବିମ୍ବ—ଅର୍ଥାତ୍ ଦର୍ପଣଭିତରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ-ପ୍ରତିରୂପ—କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 7
पूज्ये हरस्तु सर्वत्र लिङ्गे पूर्णार्चनं भवेत् हस्तोत्तरविधं शैलं दारुजं तद्वदेव हि
ହର (ଶିବ) ପୂଜ୍ୟ ହେଲେ, ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲିଙ୍ଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧି (ହସ୍ତୋତ୍ତରବିଧି) କୁହାଯାଇଛି, ସେହି ବିଧି ଶୈଳ (ପାଥର) ଓ ଦାରୁଜ (କାଠ) ରୂପରେ ମଧ୍ୟ—ନିଶ୍ଚୟ—ଏକେ ପ୍ରକାର ଲାଗୁ ହୁଏ।
Verse 8
प्रवक्ष्ये ऽहं प्रकारेणेति ग चिह्नितपुस्तकपाठः रत्नजमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हस्ते तु विविधं शैलमिति ग चिह्नितपुस्तकपाठः चलमङ्गुलमानेन द्वारगर्भकरैः स्थितम् अङ्गुलाद् गृहलिङ्गं स्याद्यावत् पञ्चशाङ्गुलं
“ମୁଁ ପ୍ରକ୍ରିୟା କହିବି”—ଏପରି ଏକ ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ପାଠ ଅଛି; ଅନ୍ୟ ପାଠରେ “ରତ୍ନମୟ”, ଆଉ ଏକରେ “ହସ୍ତରେ ବିଭିନ୍ନ ଶିଳାର” ବୋଲି ମିଳେ। ଚଳ ଅଙ୍ଗୁଳ-ମାନ ଅନୁସାରେ ଦ୍ୱାର-ଗର୍ଭ ମାପରେ ଗୃହଲିଙ୍ଗକୁ ଦ୍ୱାରର ଭିତର ଗର୍ଭଭାଗରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ଗୃହଲିଙ୍ଗ ଏକ ଅଙ୍ଗୁଳରୁ ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହେବ।
Verse 9
द्वारमानात् त्रिसङ्ख्याकं नवधा गर्भमानतः नवधा गर्भमानेन लिङ्गन्धाम्नि च पूजयेत्
ଦ୍ୱାରମାନରୁ ତ୍ରିସଂଖ୍ୟା (ତିନି ପ୍ରକାର ଅନୁପାତ) ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ। ଗର୍ଭଗୃହ ମାନକୁ ନଅ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି, ସେହି ନବଧା ମାନ ଅନୁସାରେ ଧାମରେ (ମନ୍ଦିରସ୍ଥାନେ) ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
एवं लिङ्गानि षट्त्रिंशत् ज्ञेयानि ज्येष्ठमानतः मध्यमानेन षट्त्रिंशत् षट्त्रिंशदधमेन च
ଏପରି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ (ଉତ୍ତମ) ମାନ ଅନୁସାରେ ଛତ୍ତିଶ ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରକାର ଜାଣିବା ଉଚିତ; ମଧ୍ୟମ ମାନରେ ମଧ୍ୟ ଛତ୍ତିଶ, ଅଧମ ମାନରେ ମଧ୍ୟ ଛତ୍ତିଶ।
Verse 11
इत्थमैक्येन लिङ्गानां शतमष्टोत्तरं भवेत् एकाङ्गुलादिपञ्चान्तं कन्यसञ्चलमुच्यते
ଏଭଳି ଏକତ୍ର କଲେ ଲିଙ୍ଗ-ମାନର ସଂଖ୍ୟା ଏକଶ ଆଠ ହୁଏ। ଏକ ଅଙ୍ଗୁଳରୁ ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତକୁ ‘କନ୍ୟସଞ୍ଚଳ’ (ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଚଳ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 12
षद्वादिदशपर्यन्तञ्चलं लिङ्गञ्च मध्यमं एकादशाङ्गुलादि स्यात् ज्येष्ठं पञ्चदशान्तकम्
ଛଅ ଅଙ୍ଗୁଳରୁ ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚଳ ଲିଙ୍ଗ ‘ମଧ୍ୟମ’। ଏକାଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପଞ୍ଚଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ‘ଜ୍ୟେଷ୍ଠ’ (ବଡ/ଉତ୍ତମ) ଅଟେ।
Verse 13
षडङ्गुलं महारत्नै रत्नैर् अन्यैर् नवाङ्गुलम् रविभिर्हेमभारोत्थं लिङ्गं शेषैस्त्रिपञ्चभिः
ମହାରତ୍ନରେ ନିର୍ମିତ ଲିଙ୍ଗ ଛଅ ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରମାଣ; ଅନ୍ୟ ରତ୍ନରେ ନଅ ଅଙ୍ଗୁଳ। ‘ରବି’ ପ୍ରମାଣ ସମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଭାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଲିଙ୍ଗ ବିଧିତ; ଶେଷ ଧାତୁରେ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ଅଙ୍ଗୁଳ ପ୍ରମାଣ।
Verse 14
षोडशांशे च वेदांशे युगं लुप्त्वोर्ध्वदेशतः द्वात्रिंशत्षोडशांशांश् च कोणयोस्तु विलोपयेत्
ଷୋଳ ଅଂଶ ବିଭାଗରେ ଓ ଚାରି ଅଂଶ ବିଭାଗରେ ମଧ୍ୟ, ଉପର ଭାଗରୁ ଯୁଗ-ପ୍ରମାଣର ଯୁଗଳ ଅଂଶ କାଟିଦେବା ଉଚିତ; ଏବଂ କୋଣରେ ବତ୍ରିଶମ ଓ ଷୋଳମ ଅଂଶ ପ୍ରମାଣ ଭାଗକୁ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ ହଟାଇବା।
Verse 15
चतुर्निवेशनात् कण्ठो विंशतिस्त्रियुगैस् तथा पार्श्वाभ्यां तु विलुप्ताभ्यां चललिङ्गं भवेद्वरं
ଚାରି ଜଡିତ ପଟ୍ଟିର ନିବେଶନରୁ କଣ୍ଠଭାଗ ହେବ, ଏବଂ ତିନି କ୍ରମିକ ଯୁଗରେ ତାହାର ପ୍ରମାଣ ବିଶ (ଏକକ) ହେବ; ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଉଭାର/ଅବରୋଧ ଶୂନ୍ୟ ରଖିଲେ ଉତ୍ତମ ଚଳ-ଲିଙ୍ଗ ହୁଏ।
Verse 16
धाम्नो युगर्तुनागांशैर् द्वारं हीनादितः क्रमात् लिङ्गद्वारोच्छ्रयादर्वाग् भवेत् पादोनतः क्रमात्
ଧାମ (ମନ୍ଦିର-ଗୃହ)ର ସମଗ୍ର ପ୍ରମାଣରୁ ଯୁଗ-, ଋତୁ- ଓ ନାଗ-ଅଂଶ ଅନୁସାରେ କ୍ରମେ କମାଇ ଦ୍ୱାର ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ପୁନଃ ଲିଙ୍ଗ-ଗୃହ ଦ୍ୱାରର ଉଚ୍ଚତା, ମାନକ ଦ୍ୱାର-ଉଚ୍ଚତାରୁ ପ୍ରତି ପଦକ୍ଷେପରେ ଏକ ପାଦ (ଚତୁର୍ଥାଂଶ) କମାଇ କ୍ରମେ ତଳେ ରଖିବା।
Verse 17
गर्भार्धेनाधमं लिङ्गं भूतांशैः स्यात् त्रिभिर्वरं तयोर्मध्ये च सूत्राणि सप्त सम्पातयेत् समं
ଗର୍ଭ-ପ୍ରମାଣର ଅର୍ଧ ମାପରେ ତିଆରି ଲିଙ୍ଗ ଅଧମ; ତିନି ଭୂତ-ଅଂଶ ଯୋଗେ ବୃଦ୍ଧିତ ପ୍ରମାଣ ଉତ୍ତମ। ଏହି ଦୁଇ ମାପର ମଧ୍ୟରେ ସାତ ସୂତ୍ର (ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ରେଖା) ସମାନ ଭାବେ ପତାଇ ଅନ୍ତରାଳକୁ ସମଭାଗ କରିବା।
Verse 18
आठः द्वात्रिंशत्षोडशार्धञ्चेति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः विंशतिस्त्रिगुणैस्तथेति घ, चिह्नितपुसुतकपाठः वनलिङ्गं भवेद्वरमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चललिङ्गं भवेद् ध्रुवमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः एवं स्युर्नव सूत्राणि भूतसूत्रैश् च मध्यमं द्व्यन्तरो वामवामञ्च लिङ्गानां दीर्घता नव
ଏହିପରି ନଅଟି ମାପ-ସୂତ୍ର (ଡୋରି) ରହେ। ମଧ୍ୟସ୍ଥଟି ‘ଭୂତ-ସୂତ୍ର’ (କେନ୍ଦ୍ର ସନ୍ଦର୍ଭ ରେଖା) ଅଟେ। ଦୁଇଟି ଅନ୍ତର-ସୂତ୍ର ଏବଂ ବାମ ଓ ଅଧିକ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱ-ସୂତ୍ର ମଧ୍ୟ ରହେ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଲିଙ୍ଗର ଦୀର୍ଘତା/ଅନୁପାତ ନଅ ପ୍ରକାରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। (ପାଠାନ୍ତରରେ ୮, ୩୨, ୧୬½ ଇତ୍ୟାଦି ସଂଖ୍ୟା ଓ ‘ଉତ୍ତମ’/‘ଧ୍ରୁବ’ ଲିଙ୍ଗଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ମିଳେ।)
Verse 19
हस्ताद्विवर्धते हस्तो यावत्स्युर् नव पाणयः हीनमध्योत्तमं लिङ्गं त्रिविधं त्रिविधात्मकम्
ଏକ ହସ୍ତରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପ୍ରତିଥର ଏକ ହସ୍ତ କରି ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ମୋଟ ନଅ ହସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପ ହୁଏ। ତେଣୁ ଲିଙ୍ଗ ହୀନ, ମଧ୍ୟମ, ଉତ୍ତମ—ଏଇ ତିନି ଶ୍ରେଣୀର ଏବଂ ତ୍ରିବିଧ ସ୍ୱରୂପର।
Verse 20
एकैकलिङ्गमध्येषु त्रीणि त्रीणि च पादशः लिङ्गानि घटयेद्धीमान् षट्सु चाष्टोत्तरेषु च
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଧାନ ଲିଙ୍ଗର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅବକାଶରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଦରେ (ଚତୁର୍ଥାଂଶରେ) ତିନି-ତିନି ଲିଙ୍ଗ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ସଜାଇବେ। ଏହି ତ୍ରୟୀ-ବିନ୍ୟାସ ଛଅ ବିଭାଗରେ ଏବଂ ଆଠ ସହ ଏକ (ନଅ) ବିଭାଗରେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 21
स्थिरदीर्घप्रमेयात्तु द्वारगर्भकरात्मिका भागेशञ्चाप्यमीशञ्च देवेज्यन्तुल्यसंज्ञितं
ସ୍ଥିର ଦୀର୍ଘ-ପ୍ରମାଣରୁ ଯେ ଏକକ ବୁଝାଯାଏ, ତାହା ‘ଦ୍ୱାର’, ‘ଗର୍ଭ’ ଓ ‘କର’ ସ୍ୱଭାବର। ଏହାକୁ ‘ଭାଗେଶ’ ଏବଂ ‘ଅମୀଶ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ସମାର୍ଥକ ନାମରେ ‘ଦେବେଜ୍ୟନ୍ତୁଲ୍ୟ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଅଭିହିତ।
Verse 22
चत्वारि लिङ्गरूपाणि विष्कम्भेण तु लक्षयेत् दीर्घमायान्वितं कृत्वा लिङ्गं कुर्यात् त्रिरूपकं
ଲିଙ୍ଗର ଚାରି ରୂପ (ପ୍ରକାର) ତାହାର ବିଷ୍କମ୍ଭ (ବ୍ୟାସ) ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯଥୋଚିତ ଅନୁପାତ-ମାନ ଯୋଗେ ଦୀର୍ଘ କରି, ଲିଙ୍ଗକୁ ‘ତ୍ରିରୂପକ’ (ତିନି ଭାଗବିଶିଷ୍ଟ) ଭାବେ ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ।
Verse 23
चतुरष्टाष्टवृत्तञ्च तत्त्वत्रयगुणात्मकं लिङ्गानामीप्सितं दैर्घ्यं तेन कृत्वाङ्गुलानि वै
ଲିଙ୍ଗକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବୃତ୍ତାକାର ରୂପରେ ଏବଂ ଚାରି–ଆଠ–ଆଠ ଅନୁପାତରେ, ତତ୍ତ୍ୱତ୍ରୟ ଗୁଣାତ୍ମକ ଭାବେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛିତ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ତାହାକୁ ଅଙ୍ଗୁଳ (ଆଙ୍ଗୁଠି-ପ୍ରସ୍ଥ) ମାପରେ ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 24
ध्वजाद्यायैः सुरैर् भूतैः शिखिभिर्वा हरेत् कृतिं तान्यङ्गुलानि यच्छेषं लक्षयेच्च शुभाशुभं
ଯଦି ପ୍ରସ୍ତୁତ କୃତିକୁ ଧ୍ୱଜାଦି ଲକ୍ଷଣ, ଦେବତା, ଭୂତ କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀ ହରଣ କରିନେଇଯାଏ, ତେବେ ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗୁଳ-ମାପ ଶେଷ ରହେ ତାହା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ସେଇ ଶେଷରୁ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 25
ध्वजाद्या ध्वजसिंहेभवृषाः ज्येष्ठाः परे शुभाः स्वरेषु षड्जगान्धारपञ्चमाः शुभदायकाः
ଧ୍ୱଜାଦି ଶ୍ରେଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୱଜ, ସିଂହ ଓ ବୃଷ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ। ସ୍ୱରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଷଡ୍ଜ, ଗାନ୍ଧାର ଓ ପଞ୍ଚମ ଶୁଭଫଳଦାୟକ।
Verse 26
भूतेषु च शुभा भूः स्यादग्निष्वाहवनीयकः उक्तायामस्य चार्धांशे नागांशैर् भाजिते क्रमात्
ଭୂତଶ୍ରେଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀ ଶୁଭ; ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆହବନୀୟ (ହୋମାଗ୍ନି) ଶୁଭ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତଦନନ୍ତରେ, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଆୟାମର ଅର୍ଧ ନେଇ ‘ନାଗ’ ଅଂଶ ଅନୁସାରେ କ୍ରମେ ବିଭାଜନ କଲେ ଆବଶ୍ୟକ କ୍ରମ ମିଳେ।
Verse 27
रसभूतांशषष्ठांशत्र्यंशाधिकशरैर् भवेत् आढ्यानाढ्यसुरेज्यार्कतुल्यानाञ्चतुरस्रता
‘ରସ’ ଓ ‘ଭୂତ’ ଅନୁସାରେ ଷଷ୍ଠାଂଶମାନଙ୍କ ସହ, ଶର/ତିର୍ୟକ୍ ରେଖାକୁ ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ବଢ଼ାଇ ନେଲେ ଚତୁରସ୍ରତା (ବର୍ଗାକାର ଯୋଜନା) ହୁଏ; ଏହି ବର୍ଗତାକୁ ଆଢ୍ୟ, ଅନାଢ୍ୟ, ସୁରେଜ୍ୟ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଓ ଅର୍କ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ସମ ଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 28
पञ्चमं वर्धमानाख्यं व्यासान्नाहप्रवृद्धितः द्विधा भेदा बहून्यत्र वक्ष्यन्ते विश्वकर्मतः
ପଞ୍ଚମ ପ୍ରକାର ‘ବର୍ଧମାନ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଏହାର ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଉଚ୍ଚତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ। ଏଠାରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପ୍ରମାଣାନୁସାରେ ଦ୍ୱିବିଧ ବର୍ଗୀକରଣରେ ଏହାର ଅନେକ ଉପଭେଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେବ।
Verse 29
आढ्यादीनां त्रिधा स्थौल्याद्यवधूतं तदष्टधा अन्तरे वामवामे चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः स्थौल्याद् यववृद्ध्या तदष्टधा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः त्रिधा हस्ताज्जिनाख्यञ्च युक्तं सर्वसमेन च
‘ଆଢ୍ୟ’ ଆଦି ଦେହପ୍ରକାରର ତ୍ରିବିଧ ବିଭାଗ ଅଛି। ସ୍ଥୌଲ୍ୟ ଆଦି ଆଧାରରେ ‘ଅବଧୂତ’ ପ୍ରକାର ପୁନଃ ଅଷ୍ଟବିଧ—ଏକ ପାଠରେ ‘ଅନ୍ତର, ବାମ, ବାମବାମ’ ଇତ୍ୟାଦି ଉପଭେଦ; ଅନ୍ୟ ପାଠରେ ସ୍ଥୌଲ୍ୟରୁ ଯବ (ଜଉ ଦାଣା) ବୃଦ୍ଧିମାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅଷ୍ଟବିଧ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହିପରି ‘ଜିନାଖ୍ୟ’ ମାପ ହସ୍ତ (ହସ୍ତ) ପରିମାଣ ଅନୁସାରେ ତ୍ରିବିଧ, ଏବଂ ତାହାକୁ ସର୍ବସମତା ଅର୍ଥାତ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁପାତ-ସାମ୍ୟରେ ଯୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 30
पञ्चविंशतिलिङ्गानि नाद्ये देवार्चिते तथा पञ्चसप्तभिरेकत्वाज्जिनैर् भक्तैर् भवन्ति हि
ପଚିଶଟି ଲିଙ୍ଗକୁ ଏକତ୍ୱରେ ଗଣାଯାଏ; ଏହିପରି ନାଦ୍ୟ (ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥଳ)ରେ ଦେବାର୍ଚ୍ଚନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ପାଞ୍ଚ ଓ ସାତ ଗୋଷ୍ଠୀକରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏକତ୍ୱ ହେତୁ, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ହୋଇଯାନ୍ତି।
Verse 31
चतुर्दशसहस्राणि चतुर्दशशतानि च एवमष्टाङ्गुलविस्तारो नवैककरगर्भतः
ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସହସ୍ର ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶତ—ଏହିପରି ମାପ; ଏଭଳି ନଅ (କିମ୍ବା) ଏକ କର (ହାତ-ମାପ)କୁ ‘ଗର୍ଭ’ ମାନକ ଧରି ବିସ୍ତାର ଆଠ ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ।
Verse 32
तेषां कोणार्धकोणस्थैश्चिन्त्यात् कोणानि सूत्रकैः विस्तारं मध्यमः कृत्वा स्थाप्यं वा मध्यतस्त्रयं
ସେଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ କୋଣ ଓ ଅର୍ଧକୋଣ ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଇଥିବା ସୂତ୍ର-ଦୋରି ଦ୍ୱାରା କୋଣଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ। ମଧ୍ୟମାପକୁ ବିସ୍ତାର ଭାବେ ଧରି, ପରେ କେନ୍ଦ୍ରରୁ ତିନିଟି (ମୁଖ୍ୟ ରେଖା/ବିନ୍ଦୁ) ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 33
विभागादूर्ध्वमष्टास्रो द्व्यष्टास्रःस्याच्छिवांशकः पादाज्जान्वन्तको ब्रह्मा नाभ्यन्तो विष्णुरित्यतः
ବିଭାଗର ଉପରେ ଲିଙ୍ଗଟି ଅଷ୍ଟକୋଣୀୟ କରିବା ଉଚିତ; ଉପର ଷୋଡଶକୋଣ ଭାଗ ଶିବଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପାଦରୁ ଜାନୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରିମାଣ; ନାଭିର ଅନ୍ତର୍ଗତ ମଧ୍ୟଭାଗ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସ୍ଥାନ କୁହାଯାଏ।
Verse 34
मूर्ध्वान्तो भूतभागेशो व्यक्ते ऽव्यक्ते च तद्वति पञ्चलिङ्गव्यवस्थायां शिरो वर्तुलमुच्यते
ପଞ୍ଚଲିଙ୍ଗ-ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଉପର ଅନ୍ତିମ ଭାଗକୁ ‘ଭୂତଭାଗେଶ’ କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ—ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ଶିର (ମସ୍ତକ) ବୃତ୍ତାକାର ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରିତ।
Verse 35
छत्राभं कुक्कुटाभं वा बालेन्दुप्रतिमाकृतिः एकैकस्य चतुर्भेदैः काम्यभेदात् फलं वदे
ଚିହ୍ନ/ଆକୃତି ଛତ୍ରସଦୃଶ, କୁକ୍କୁଟସଦୃଶ କିମ୍ବା ବାଲେନ୍ଦୁସଦୃଶ ହେଉ—ପ୍ରତ୍ୟେକର ଚାରିଟି ଉପଭେଦ ଅଛି। କାମ୍ୟ (ଇଚ୍ଛିତ) ପ୍ରୟୋଜନ ଭେଦ ଅନୁସାରେ ମୁଁ ଫଳ କହିବି।
Verse 36
लिङ्गमस्तकविस्तारं वसुभक्तन्तु कारयेत् आद्यभागं चतुर्धा तु विस्तारोच्छ्रायतो भजेत्
ଲିଙ୍ଗର ମସ୍ତକର ବିସ୍ତାରକୁ ଆଠ ସମାନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଉଚ୍ଚତା ଅନୁପାତରେ ଚାରି ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟିବା ଉଚିତ।
Verse 37
चत्वारि तत्र सूत्राणि भागभागानुपातनात् , चिह्नितपुस्तकपाठः बालेन्दुत्रपुषाकृतिरिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुर्भागैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अन्त्यभागमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चत्वारि तत्र छत्राणि इति ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्ट्यपाठः पुण्डरीकन्तु भागेन विशालाख्यं विलोपनात्
ଏଠାରେ ଭାଗ-ଭାଗର ଅନୁପାତପତନ ଅନୁସାରେ ଚାରିଟି ‘ସୂତ୍ର’ (ମାପ-ଏକକ) ଅଛି। କିଛି ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ‘ବାଲେନ୍ଦୁ-ତ୍ରପୁଷ-ଆକୃତି’ ପାଠ, କେଉଁଠି ‘ଚତୁର୍ଭାଗୈଃ’, କେଉଁଠି ‘ଅନ୍ତ୍ୟଭାଗମ୍’, ଆଉ କେଉଁଠି ‘ଏଠାରେ ଚାରି ଛତ୍ର’—ଏପରି ପାଠଭେଦ ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ଚାରି-ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ପାଠ ଅନୁସାରେ: ‘ଏକ ଭାଗରେ ପୁଣ୍ଡରୀକ (ପଦ୍ମ-ରଚନା) ହୁଏ; ଏବଂ ବିଲୋପ ଦ୍ୱାରା ତାହା ‘ବିଶାଳା’ ନାମରେ ପରିଚିତ।’
Verse 38
त्रिशातनात्तु श्रीवत्सं शत्रुकृद्वेदलोपनात् शिरः सर्वसमे श्रेष्ठं कुक्कुटाभं सुराह्वये
ତ୍ରିଶାତନ ନାମକ ତ୍ରିବିଧ ପ୍ରହାର-ଚିହ୍ନରୁ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଲକ୍ଷଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଶତ୍ରୁକର ଓ ବେଦଜ୍ଞାନ/ପୁଣ୍ୟ ଲୋପକାରୀ ଚିହ୍ନରୁ ଶିରୋ-ଲକ୍ଷଣ ଜଣାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣମଧ୍ୟରେ ଦେବସଭାରେ କୁକ୍କୁଟଶିଖା ସଦୃଶ ଆକୃତି ଥିବା ଶିରଃଚିହ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 39
चतुर्भागात्मके लिङ्गेत्रपुषं द्वयलोपनात् अनाद्यस्य शिरः प्रोक्तमर्धचन्द्रं शिरः शृणु
ଚାରି ଭାଗରେ ଗଠିତ ଲିଙ୍ଗରେ, ଉପର ତ୍ରପୁଷ ଭାଗର ଦୁଇ ଅଂଶ ଲୋପ କଲେ ‘ଅନାଦ୍ୟ’ ନାମକ ଶିରୋରୂପ କୁହାଯାଏ। ଏବେ ‘ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର’ ନାମକ ଶିରୋରୂପ ଶୁଣ।
Verse 40
अंशात् प्रान्ते युगांशैश् च त्वेकाहान्यामृताक्षकं पूर्णबालेन्दुकुमुदं द्वित्रिवेदक्षयात् क्रमात्
ଅଂଶର ପ୍ରାନ୍ତରେ ଏବଂ ଯୁଗାଂଶ ଦ୍ୱାରା ଏକାହ (ଏକ ଦିନ) ବୃଦ୍ଧି ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ; ତାହାରୁ ‘ଅମୃତାକ୍ଷକ’ ନାମକ ଶୁଭ ଗଣନା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବାଲଚନ୍ଦ୍ର ଓ କୁମୁଦଚନ୍ଦ୍ର ଅବସ୍ଥା ଦୁଇ ଓ ତିନି ‘ବେଦ’ (ଚାର-ଚାର ଗଣନା)ର କ୍ରମିକ କ୍ଷୟରେ ପଦେ ପଦେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
Verse 41
चतुस्त्रिरेकवदनं मुखलिङ्गमतः शृणु पूजाभागं प्रकर्तव्यं मूर्त्यग्निपदकल्पितं
ମୁଖ-ଲିଙ୍ଗ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣ: (ଅଗ୍ନିର ପ୍ରତିମା) ଚତୁର୍ମୁଖ, ତ୍ରିମୁଖ କିମ୍ବା ଏକମୁଖ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମୂର୍ତ୍ତ୍ୟଗ୍ନିର ପଦ/ରୂପ ଅନୁସାରେ ପୂଜାଭାଗ (ଅର୍ପଣ ଅଂଶ) ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 42
अर्कांशं पूर्ववत् त्यक्त्वा षट् स्थानानि विवर्तयत् शिरोन्नतिः प्रकर्तव्या ललाटं नासिका ततः
ପୂର୍ବବତ୍ ଅର୍କାଂଶକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଛଅଟି ସ୍ଥାନକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବିବର୍ତ୍ତନ/ସମନ୍ୱୟ କରିବା ଉଚିତ। ଶିର ଉନ୍ନତ କରିବା; ପରେ ଲଲାଟ ଏବଂ ତା’ପରେ ନାସିକାକୁ କ୍ରମେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା।
Verse 43
वदनं चिवुकं ग्रीवा युगभागैर् भुजाक्षिभिः कराभ्यां मुकुलीकृत्य प्रतिमायाः प्रमाणतः
ପ୍ରତିମାର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ମୁଖ, ଚିବୁକ ଓ ଗ୍ରୀବାକୁ ଯୁଗ-ଭାଗରେ ମାପି ସମାନୁପାତ କରିବା ଉଚିତ; ଭୁଜା ଓ ନେତ୍ର ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ। ଦୁଇ ହାତକୁ କଳି ପରି ମୁକୁଳିତ କରି, ପ୍ରତିମାର ଯଥାପ୍ରମାଣ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 44
मुखं प्रति समः कार्यो विस्तारादष्टमांशतः चतुर्मुखं मया प्रोक्तं त्रिमुखञ्चोच्यते शृणु
ମୁଖକୁ ଆଧାର କରି (ଅନ୍ୟ ମାପ) ସମାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସମଗ୍ର ବିସ୍ତାରରୁ ତାହାର ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଚତୁର୍ମୁଖ ରୂପ ମୁଁ କହିଲି; ଏବେ ତ୍ରିମୁଖ ରୂପର ବର୍ଣ୍ଣନା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
Verse 45
कर्णपादाधिकास्तस्य ललाटादीनि निर्दिशेत् भुजौ चतुर्भिर्भागैस्तु कर्तव्यौ पश्चिमोर्जितं
ସେହି ପ୍ରତିମାରେ ଲଲାଟ ଆଦି ମୁଖଲକ୍ଷଣକୁ କର୍ଣ୍ଣ ଓ ପାଦଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରମାଣରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବା ଉଚିତ। ଭୁଜାକୁ ଚାରି ଭାଗର ଅନୁପାତରେ କରିବା, ଏବଂ ପଶ୍ଚାତ୍ ଭାଗକୁ ଦୃଢ଼ ଓ ବଳବାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 46
विस्तरादष्टमांशेन मुखानां प्रतिनिर्गमः एकवक्त्रं तथा कार्यं पूर्वस्यां सौम्यलोचनं
ବିସ୍ତାରର ଅଷ୍ଟମାଂଶ ପରିମାଣରେ ମୁଖମାନଙ୍କର ଆଗକୁ ନିର୍ଗମ (ଉଦ୍ଗମ/ଉଭା) ହେବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଏକବକ୍ତ୍ର ପ୍ରତିମାକୁ ପୂର୍ବମୁଖୀ, ସୌମ୍ୟ ନେତ୍ରଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 47
ललाटनासिकावक्त्रग्रीवायाञ्च विवर्तयेत् तकपाठः द्वैकहान्या सुताह्वयमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ऋत्वग्निपदकल्पितमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः, मुखभागं प्रकर्तव्यं मूलाग्निपदकल्पितमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कर्णाभ्यां कुण्डलीकृत्वेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भुजाच्च पञ्चमांशेन भुजहीनं विवर्तयेत्
ଲଲାଟ, ନାସିକା, ମୁଖ ଓ ଗ୍ରୀବାକୁ ବିଧିଅନୁସାରେ ଆକାର ଦେଇ ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ। ପରେ ଭୁଜା-ପ୍ରମାଣରୁ ପଞ୍ଚମାଂଶ କମାଇ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁପାତ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଭାଗକୁ ‘ଭୁଜହୀନ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଭୁଜାମାନଠାରୁ ଏକ-ପଞ୍ଚମାଂଶ କମ୍ କରି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।
Verse 48
विस्तारस्य षडंशेन मुखैर् निर्गमनं हितं सर्वेषां मुखलिङ्गानां त्रपुषं वाथ कुक्कुटं
ଯେ ସ୍ଫୀତି/ସଞ୍ଚୟ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି, ତାହାର ବିସ୍ତାରର ଷଷ୍ଠାଂଶ ପରିମାଣରେ ମୁଖ/ରନ୍ଧ୍ର ମାର୍ଗରେ ନିର୍ଗମନ କରାଇବା ହିତକର। ମୁଖଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ସମସ୍ତ ରୋଗରେ ତ୍ରପୁଷ (କାକୁଡ଼ି) କିମ୍ବା କୁକ୍କୁଟ (ମୁର୍ଗା) ପ୍ରୟୋଗ୍ୟ।
Frequently Asked Questions
A standardized iconometric system: material hierarchy for liṅga construction, aṅgula/hasta-based size classes (including household 1–5 aṅgulas), proportional rules derived from dvāra and garbha measures, and a formal enumeration of 36×3 measures synthesized into 108.
By treating correct making (māna), right substance (dravya), and complete worship (pūrṇa-arcana) as dharmic disciplines that stabilize sacred presence; the chapter explicitly frames certain liṅgas and metals as bhukti–mukti-prada, linking technical precision with puruṣārtha fulfillment.
Cala-liṅgas are classified by aṅgula: 1–5 (kanyasañcala/small), 6–10 (medium), and 11–15 (jyeṣṭha/large), with further proportional refinement via sūtra (guideline-cord) schemes.
The chapter ties liṅga scaling and worship to architectural modules: dvāra (doorway) and garbha-gṛha measures are subdivided (notably ninefold) to determine proportional placement and ritual alignment within the dhāman (shrine).