Adhyaya 93

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये शिलान्यासकथनं नाम द्विनवतितमो ऽध्यायः अथ त्रिनवतितमो ऽध्यायः वास्तुपूजादिविधानम् ईश्वर उवाच ततः प्रासादमासूत्र्य वर्तयेद्वास्तुमण्डपं कुर्यात् कोष्ठचतुःषष्टिं क्षेत्रे वेदास्रके समे

ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ଆଦିମହାପୁରାଣରେ ‘ଶିଳାନ୍ୟାସକଥନ’ ନାମକ ଦ୍ୱିନବତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ତ୍ରିନବତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ବାସ୍ତୁପୂଜାଦିବିଧାନ’। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ତତଃ ପ୍ରାସାଦର ଯୋଜନା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ବାସ୍ତୁମଣ୍ଡପ (ବାସ୍ତୁମଣ୍ଡଳ) ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିବ; ସମ ଏବଂ ବେଦାସ୍ରକ ଆକୃତିର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଚତୁଃଷଷ୍ଟି କୋଷ୍ଠ ତିଆରି କରିବ।

Verse 2

कोणेषु विन्यसेद् वंशौ रज्जवो ऽष्टौ विकोणगाः ॐ इं उं इति घ , ङ् च पञ्चगव्येन संसिक्तान् इति ग न्यूनादिदोषनाशार्थमिति घ यजेदस्रेण शुद्ध्यर्थमाहुतीनामिति घ वास्तुमण्डलमिति ग ङ तत इति श्लोकार्धं घ पुस्तके नास्ति विन्यसेद्वंशमिति ख द्विपदाः षट्पदास्तास्तु वास्तुन्तत्रार्चयेद् यथा

କୋଣଗୁଡ଼ିକରେ ବାଁଶ ଦଣ୍ଡ ବିନ୍ୟାସ କରିବ ଏବଂ ବିକୋଣ ଦିଗରେ ଯାଉଥିବା ଆଠଟି ରଜ୍ଜୁ ବାନ୍ଧିବ; ସେହି ରଜ୍ଜୁଗୁଡ଼ିକ ଦୁଇ ପଦ ଓ ଛଅ ପଦ ପ୍ରମାଣର ହେବ। ସେହି ମଣ୍ଡଳରେ ଯଥାବିଧି ବାସ୍ତୁଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବ।

Verse 3

आकुञ्चितकचं वास्तुमुत्तानमसुराकृतिं स्मरेत् पूजासु कुड्यादिनिवेशे उत्तराननं

ପୂଜା ସମୟରେ ବାସ୍ତୁ (ବାସ୍ତୁପୁରୁଷ)ଙ୍କୁ ଆକୁଞ୍ଚିତ କେଶଯୁକ୍ତ, ଉତ୍ତାନ ଶୟିତ, ଅସୁରାକୃତି ରୂପେ ସ୍ମରଣ କରିବ; ଏବଂ କୁଡ଼୍ୟ ଆଦି ନିବେଶରେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତରମୁଖୀ ଭାବେ ବିନ୍ୟାସ କରିବ।

Verse 4

जानुनी कूर्परौ शक्थि दिशि वातहुताशयोः पैत्र्यां पादपुटे रौद्र्यां शिरो ऽस्य हृदये ऽञ्जलिः

ନ୍ୟାସରେ ଜାନୁ, କୂର୍ପର (କୋହୁଣି) ଓ ଶକ୍ଥି (ଜଂଘା)କୁ ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ଦିଗରେ ନିୟୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ପିତୃଦିଗ (ଦକ୍ଷିଣ)ରେ ପାଦତଳ, ରୁଦ୍ରଦିଗ (ଉତ୍ତର)ରେ ଶିର, ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଯୁକ୍ତକର ଅଞ୍ଜଳି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 5

अस्य देहे समारूढा देवताः पूजिताः शुभाः अष्टौ कोणाधिपास्तत्र कोणार्धेष्वष्टसु स्थिताः

ଏହି ଦେହରେ ଶୁଭ ଦେବତାମାନେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେଠାରେ ଆଠ କୋଣର ଅଧିପତିମାନେ ଆଠ ମଧ୍ୟ-କୋଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 6

षट्पदास्तु मरीच्याद्या दिक्षु पूर्वादिषु क्रमात् मध्ये चतुष्पदो ब्रह्मा शेषास्तु पदिकाः स्मृताः

ପୂର୍ବ ଆଦି ଦିଗମାନଙ୍କରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ମରୀଚି ଆଦିମାନେ ଷଟ୍ପଦ-ସ୍ଥାନରେ ନିୟୋଜିତ। ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଚତୁଷ୍ପଦ-ସ୍ଥାନରେ; ଶେଷମାନେ ଉପପଦ (ଗୌଣ) ସ୍ଥାନରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 7

समस्तनाडीसंयोगे महामर्मानुजं फलं त्रिशूलं स्वस्तिकं वज्रं महास्वस्तिकसम्पुटौ

ସମସ୍ତ ନାଡୀମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗସ୍ଥଳରେ ମହାମର୍ମର ସନ୍ନିକଟରେ ‘ଫଳ’ ନାମକ ଚିହ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ସହ ତ୍ରିଶୂଳ, ସ୍ୱସ୍ତିକ, ବଜ୍ର ଓ ମହାସ୍ୱସ୍ତିକ-ସମ୍ପୁଟ ନାମକ ଆକୃତି/ଲକ୍ଷଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 8

त्रिकुटुं मणिबन्धं च सुविशुद्धं पदं तथा इति द्वादश मर्माणि वास्तोर्भित्त्यादिषु त्यजेत्

‘ତ୍ରିକୁଟ’, ‘ମଣିବନ୍ଧ’, ଏବଂ ‘ସୁବିଶୁଦ୍ଧ’ ଓ ‘ପଦ’—ଏହିପରି ମିଶି ଦ୍ୱାଦଶ ମର୍ମ (ପ୍ରାଣସନ୍ଧି) ହୁଏ। ବାସ୍ତୁରେ ଭିତ୍ତି ଆଦି ଗଠନ କରିବାବେଳେ ଏହି ମର୍ମସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ।

Verse 9

साज्यमक्षतमीशाय पर्जन्यायाम्बुजोदकं ददीताथ जयन्ताय पताकां कुङ्कुमोज्ज्वलां

ଈଶ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଘିଅ ମିଶ୍ରିତ ଅକ୍ଷତ ଅର୍ପଣ କରିବା; ପର୍ଜନ୍ୟଙ୍କୁ ପଦ୍ମଜଳ ଦେବା; ତାପରେ ଜୟନ୍ତଙ୍କୁ କୁଙ୍କୁମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପତାକା ସମର୍ପଣ କରିବା।

Verse 10

रत्नवारि महेन्द्राय रवौ धूम्रं वितानकं सत्याय घृतगोधूममाज्यभक्तं भृशाय च

ମହେନ୍ଦ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ରତ୍ନସମ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରିବା; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଧୂମ୍ର ଧୂପ ଓ ବିତାନ (ଛତ୍ର/ଛାଉଣି) ଦେବା; ସତ୍ୟଙ୍କୁ ଘିଅରେ ପକା ଗହମ; ଏବଂ ଭୃଶଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଘୃତଯୁକ୍ତ ଭାତ ସମର୍ପଣ କରିବା।

Verse 11

विमांसमन्तरीक्षाय शुक्तुन्तेभ्यस्तु पूर्वतः मधुक्षीराज्यसम्पूर्णां प्रदद्याद्वह्नये श्रुचं

ଅନ୍ତରୀକ୍ଷ-ଦେବତାଙ୍କୁ ମାଂସବିହୀନ ହବି ଅର୍ପଣ କରିବା; ଏବଂ ଶୁକ୍ତୁ ଆଦି ଅନ୍ୟ ଆହୁତି ପୂର୍ବରୁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ମଧୁ, କ୍ଷୀର ଓ ଘିଅରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ରୁଚ (ହବି-ଚମଚ) ପ୍ରଦାନ କରିବା।

Verse 12

लाजान् पूर्णं सुवर्णाम्बु वितथाय निवेदयेत् घ कुर्यादित्यादिः मुत्तानमसुराकृतिमित्यन्तः श्लोकद्वयात्मकपाठो ग पुस्तकके नास्ति कोणार्धेषु व्यवस्थिता इति घ पादिका इति ख मुष्टिकं वक्त्रमिति ख त्रिकोष्ठमिति ग ददीतेति अर्धश्लोको ग पुस्तके नास्ति दद्याद् गृहक्षते क्षौद्रं यमराजे पलौदनं

ବିତଥ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିମାଣର ଲାଜା (ଭଜା ଧାନ), ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଜଳ ସହିତ ନିବେଦନ କରିବା। ଗୃହପୀଡା/ଉପଦ୍ରବ ପାଇଁ ମଧୁ ଦେବା; ଏବଂ ଯମରାଜଙ୍କୁ ପଲୌଦନ (ପକା ଭାତ) ଅର୍ପଣ କରିବା।

Verse 13

गन्धं गन्धर्वनाथाय जिह्वां भृङ्गाय पक्षिणः मृगाय पद्मपर्णानि याम्यामित्यष्टदेवताः

ଗନ୍ଧକୁ ଗନ୍ଧର୍ବନାଥଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟୋଜନ କରିବା; ଜିହ୍ୱାକୁ ଭୃଙ୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ; ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ମୃଗଙ୍କ ପାଇଁ; ଏବଂ ପଦ୍ମପତ୍ରକୁ ଯାମ୍ୟାଙ୍କ ପାଇଁ—ଏହିପରି ଅଷ୍ଟଦେବତା ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 14

पित्रे तिलोदकं क्षीरं वृक्षजं दन्तधावनं दौवारिकाय देवाय प्रदद्याद् धेनुमुद्रया

ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତିଳୋଦକ ଓ କ୍ଷୀର ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଦୌବାରିକ ଦେବଙ୍କୁ ବୃକ୍ଷଜ ଦନ୍ତଧାବନ ଦାତନ ‘ଧେନୁ’ ମୁଦ୍ରାରେ ପ୍ରଦାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

सुग्रीवाय दिशेत् पूपान् पुष्पदन्ताय दर्भकं रक्तं प्रचेतसे पद्ममसुराय सुरासवं

ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ପୂପ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ପୁଷ୍ପଦନ୍ତଙ୍କୁ ଦର୍ଭ; ପ୍ରଚେତାଙ୍କୁ ରକ୍ତ ପଦ୍ମ; ଏବଂ ଅସୁରଙ୍କୁ ସୁରାସବ (ମଦ୍ୟ) ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 16

घृतं गुडौदनं शेषे रोगाय घृतमण्डकान् लाजान् वा पश्चिमाशायां देवाष्टकमितीरितं

ଶେଷ ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ ଘିଅ ଓ ଗୁଡ଼-ଓଦନ ବିଧିତ; ରୋଗ ପାଇଁ ଘୃତମଣ୍ଡକ କିମ୍ବା ଲାଜା (ଭଜା ଧାନ) ଗ୍ରହଣୀୟ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ‘ଦେବାଷ୍ଟକ’ ଜପ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 17

मारुताय ध्वजं पीतं नागाय नागकेशरं मुख्ये भक्ष्याणि भल्लाटे मुद्गसूपं सुसंस्कृतं

ମାରୁତଙ୍କୁ ପୀତ ଧ୍ୱଜ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ନାଗମାନଙ୍କୁ ନାଗକେଶର; ମୁଖ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ଷ୍ୟ; ଏବଂ ଭଲ୍ଲାଟଙ୍କୁ ସୁସଂସ୍କୃତ ମୁଦ୍ଗସୂପ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 18

सोमाय पायसं साज्यं शालूकमूषये दिशेत् लोपीमदितये दित्यै पुरीमित्युत्तराष्टकं

ସୋମଙ୍କୁ ଘିଅମିଶ୍ରିତ ପାୟସ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଊଷାଙ୍କୁ ଶାଲୂକ (ପଦ୍ମମୂଳ) ପ୍ରଦାନ; ଅଦିତିଙ୍କୁ ଲୋପୀ; ଦିତିଙ୍କୁ ପୁରୀ—ଏହିପରି ଉତ୍ତରାଷ୍ଟକ ସମାପ୍ତ।

Verse 19

मोदकान् ब्रह्मणः प्राच्यां षट्पादाय मरीचये सवित्रे रक्तपुष्पाणि वह्न्यधःकोणकोष्ठके

ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମୋଦକ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ଷଟ୍ପାଦ ଓ ମରୀଚିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେବା; ସବିତୃଙ୍କୁ ରକ୍ତ ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ କରିବା—ଏହା ଅଗ୍ନିସମ୍ବନ୍ଧୀ ଆଗ୍ନେୟ ଅଧଃକୋଣ କୋଷ୍ଠକରେ ରଖିବା।

Verse 20

तदधःकोष्ठके दद्यात् सावित्र्यै च कुशोदकं दक्षिणे चन्दनं रक्तं षट्पदाय विवस्वते

ତାହାର ତଳ କୋଷ୍ଠକରେ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ କୁଶୋଦକ ଦେବା ଉଚିତ। ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଷଟ୍ପାଦ—ବିବସ୍ୱତ୍ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ପାଇଁ ରକ୍ତ ଚନ୍ଦନ ରଖିବା।

Verse 21

हरिद्रौदनमिन्द्राय रक्षोधःक्रीणकोष्ठके देवता इति ख प्रदद्यादघमुद्रयेति ख प्रदद्याद्वनमुद्रयेति घ , छ च पद्मं सम्बरायेति घ शालूकं शृणयेति ख , छ च पुरीमित्यवराष्टकमिति ग सवित्रे च कुशोदकमिति ग सावित्र्यै चन्दनमिति ग इन्द्रजयाय मिश्रान्नमिन्द्राधस्तान्निवेदयेत्

ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ହରିଦ୍ରା-ଓଦନ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ‘ରକ୍ଷୋ-ଧଃ-କ୍ରୀଣ-କୋଷ୍ଠକ’ ବିଧିରେ ମନ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ‘ଦେବତା’, ‘ଅଘମୁଦ୍ରା’ ଓ ‘ବନମୁଦ୍ରା’ଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ଦେବା। ସମ୍ବରାଙ୍କୁ ପଦ୍ମ, ଶୃଣୟଙ୍କୁ ଶାଲୂକ, ଅବରାଷ୍ଟକଙ୍କୁ ପୁରୀ ଦେବା; ସବିତୃଙ୍କୁ କୁଶୋଦକ ଓ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ଚନ୍ଦନ ଅର୍ପଣ କରିବା। ‘ଇନ୍ଦ୍ରଜୟ’ କ୍ରିୟାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅଧଃସ୍ଥାନେ ମିଶ୍ରାନ୍ନ ନିବେଦନ କରିବା।

Verse 22

वरुण्यां षट्पदासीने मित्रे सङुडमोदनं रुद्राय घृतसिद्धान्नं वायुकोणाधरे पदे

ବରୁଣ ଦିଗରେ ଷଟ୍ପଦାସୀନ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ଦେବା। ମିତ୍ରଙ୍କୁ ସଙୁଡ-ମୋଦନ (ମିଷ୍ଟ ଅନ୍ନ) ନିବେଦନ କରିବା। ଏବଂ ବାୟୁକୋଣର ଅଧର ପଦରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଘୃତସିଦ୍ଧ ଅନ୍ନ ଅର୍ପଣ କରିବା।

Verse 23

तदधो रुद्रदासाय मासं मार्गमथोत्तरे ददीत माषनैवेद्यं षट्पदस्थे धराधरे

ତାହାର ତଳେ ରୁଦ୍ରଦାସଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟତ କ୍ରମ (ମାର୍ଗ) ଅନୁସାରେ ଅର୍ପଣ ଦେବା। ପରେ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ଆଧାର ଭୂମିରେ ଷଟ୍ପଦ-ଚିହ୍ନିତ ସ୍ଥାନରେ ମାଷ (ଉଡ଼ଦ) ନୈବେଦ୍ୟ ନିବେଦନ କରିବା।

Verse 24

आपाय शिवकोणाधः तद्वत्साय च तत्स्थले क्रमाद्दद्याद्दधिक्षीरं पूजयित्वा विधानतः

ଆପାୟ (ଦକ୍ଷିଣ) ଦିଗରେ, ଶିବ-କୋଣର ତଳେ, ଏବଂ ସେହି ଏକେ ସ୍ଥାନରେ ବଛଡ଼ା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, କ୍ରମକ୍ରମେ ଦହି ଓ କ୍ଷୀର ଅର୍ପଣ କରିବା; ବିଧିମତେ ପୂଜା କରି ସମର୍ପଣ କରିବା।

Verse 25

चतुष्पदे निविष्टाय ब्रह्मणे मध्मदेशतः पञ्चगव्याक्षतोपेतञ्चरुं साज्यं निवेदयेत्

ଚାରିପାଦ ଆସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ, ମଧ୍ୟସ୍ଥାନରୁ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ ଅକ୍ଷତ ସହିତ, ଘୃତଯୁକ୍ତ ଚରୁ (ପକ୍କ ହବିଷ୍ୟାନ୍ନ) ନିବେଦନ କରିବା।

Verse 26

ईशादिवायुपर्यन्तकोणेष्वथ यथाक्रमं वास्तुवाह्ये चरक्याद्याश् चतस्रः पूजयेद् यथा

ତାପରେ ଈଶାନରୁ ବାୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୋଣଦିଗଗୁଡ଼ିକରେ, କ୍ରମକ୍ରମେ, ବାସ୍ତୁମଣ୍ଡଳର ବାହ୍ୟ ପରିଧିରେ, ଚରକୀ ଆଦି ଚାରି ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଧିମତେ ପୂଜା କରିବା।

Verse 27

चरक्यै सघृतं मांसं विदार्यै दधिपङ्कजे पूतनायै पलं पित्तं रुधिरं च निवेदयेत्

ଚରକୀଙ୍କୁ ଘୃତମିଶ୍ରିତ ମାଂସ ଅର୍ପଣ କରିବା; ବିଦାରୀଙ୍କୁ ପଦ୍ମପତ୍ର ପାତ୍ରରେ ଦହି; ଏବଂ ପୂତନାଙ୍କୁ ପିତ୍ତ ଓ ରୁଧିର ସହିତ ମାଂସର ଏକ ଭାଗ ନିବେଦନ କରିବା।

Verse 28

अस्थीनि पापराक्षस्यै रक्तपित्तपलानि च ततो माषौदनं प्राच्यां स्कन्दाय विनिवेदयेत्

ପାପରାକ୍ଷସୀଙ୍କୁ ଅସ୍ଥି ଏବଂ ରକ୍ତ-ପିତ୍ତମିଶ୍ରିତ ମାଂସର ଗଠା ଅର୍ପଣ କରିବା; ତାପରେ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ମାଷୌଦନ (ମାଷ ସହିତ ପକା ଭାତ) ନିବେଦନ କରିବା।

Verse 29

अर्यम्णे दक्षिणाशायां पूपान् कृसरया युतान् जम्भकाय च वारुण्यामामिषं रुधिरान्वितं

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଅର୍ୟମଣଙ୍କୁ କୃସରା-ଯୁକ୍ତ ପୂପ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ବାରୁଣ୍ୟ (ଜଳସମ୍ବନ୍ଧୀ) ଦିଗରେ ଜମ୍ଭକଙ୍କୁ ରକ୍ତସହିତ ଆମିଷ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 30

उदीच्यां पिलिपिञ्जाय रक्तान्नं कुसुमानि च यजेद्वा सकलं वास्तुं कुशदध्यक्षतेर्जलैः

ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ପିଲିପିଞ୍ଜଙ୍କୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ନ ଓ ପୁଷ୍ପ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା କୁଶ, ଦଧି ଓ ଅକ୍ଷତ ମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ସମଗ୍ର ବାସ୍ତୁସ୍ଥଳକୁ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 31

आपवत्सचतुष्टये इति ख तद्वत्सायै च तत्तले इति घ , ज च वाराह्यै इति ङ , छ च विपचे इति ख , छ च ततो मांसौदनमिति ख घ छ च कुम्भकायेति छ पिलिपिच्छायेति ङ लिपिपिञ्जायेति छ गृहे च नगरादौ च एकाशीतिपदैर् यजेत् त्रिपदा रज्जवः कार्याः षट्पदाश् च विकोणके

‘ଆପବତ୍ସଚତୁଷ୍ଟୟେ’—‘ଖ’ ସ୍ଥାନରେ; ‘ତଦ୍ୱତ୍ସାୟୈ ଚ ତତ୍ତଲେ’—‘ଘ’ (ଏବଂ ‘ଜ’) ସ୍ଥାନରେ; ‘ବାରାହ୍ୟୈ’—‘ଙ’ (ଏବଂ ‘ଛ’) ସ୍ଥାନରେ; ‘ବିପଚେ’—‘ଖ’ (ଏବଂ ‘ଛ’) ସ୍ଥାନରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ‘ମାଂସୌଦନମ୍’—‘ଖ’, ‘ଘ’ ଓ ‘ଛ’ ସ୍ଥାନରେ; ‘କୁମ୍ଭକାୟ’—‘ଛ’ ସ୍ଥାନରେ; ‘ପିଲିପିଚ୍ଛାୟ’—‘ଙ’ ସ୍ଥାନରେ; ‘ଲିପିପିଞ୍ଜାୟ’—‘ଛ’ ସ୍ଥାନରେ। ଗୃହ, ନଗର ଆଦିରେ ଏକାଶୀତି ପଦ/ପଦକ୍ରମରେ ଯଜନ କରିବା ଉଚିତ; ରଜ୍ଜୁ ତ୍ରିପଦ ମାପରେ, ଏବଂ ବିକୋଣରେ ଷଟ୍ପଦ ମାପରେ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 32

ईशाद्याः पादिकास्तस्मिन्नागद्याश् च द्विकोष्ठगाः षट्पदस्था मरीच्याद्या ब्रह्मा नवपदः स्मृतः

ସେହି ବାସ୍ତୁମଣ୍ଡଳରେ ଈଶ ଆଦି ଏକେକ ପଦରେ ଅବସ୍ଥିତ; ନାଗ ଆଦି ଦ୍ୱିକୋଷ୍ଠରେ; ମରୀଚି ଆଦି ଷଟ୍ପଦରେ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ନବପଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 33

नगरग्रामखेटादौ वास्तुः शतपदो ऽपि वा वंशद्वयं कोणगतं दुर्जयं दुर्धरं सदा

ନଗର, ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ଖେଟ ଆଦିର ଯୋଜନାରେ ବାସ୍ତୁ ଶତପଦ (ଶତ-ପଦ ଗ୍ରିଡ୍) ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କୋଣରେ ଥିବା ବଂଶଦ୍ୱୟ ସଦା ଦୁର୍ଜୟ ଓ ଦୁର୍ଧର ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।

Verse 34

यथा देवालये न्यसस् तथा शतपदे हितः ग्रहाः स्कन्दादयस्तत्र विज्ञेयाश् चैव षट्पदाः

ଯେପରି ଦେବାଳୟରେ ନ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ସେପରି ‘ଶତପଦ’ (ଶତଦଳ) ପଦ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଯଥାବିଧି ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ଗ୍ରହଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା; ଏବଂ ସ୍କନ୍ଦାଦିଙ୍କୁ ‘ଷଟ୍ପଦ’ (ଷଡ୍ଦଳ) ପଦ୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 35

चरक्याद्या भूतपदा रज्जुवंशादि पूर्ववत् देशसंस्थापने वास्तु चतुस्त्रिंशच्छतं भवेत्

ଦେଶ-ସଂସ୍ଥାପନ (ସ୍ଥଳ ବିନ୍ୟାସ)ରେ ଚରକୀ ଆଦି ଭୂତପଦ ଏବଂ ରଜ୍ଜୁ, ବଂଶ ଆଦି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାଦ୍ୱାରା ବାସ୍ତୁମଣ୍ଡଳ ୩୨୦୦ ପଦ/ଏକକର ହୁଏ।

Verse 36

चतुःषष्टिपदो ब्रह्मा मरीच्याद्याश् च देवताः चतुःपञ्चाशत्पदिका आपाद्यष्टौ रसाग्निभिः

‘ବ୍ରହ୍ମା’ ଛନ୍ଦ ଚତୁଃଷଷ୍ଟି ପଦ/ଅକ୍ଷର-ଏକକର; ମରୀଚି ଆଦି ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ। ‘ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶତ୍ପଦିକା’ ଛନ୍ଦ ଚଉବନ ପଦର; ଏବଂ ‘ରସ’ ‘ଅଗ୍ନି’ ସଂଖ୍ୟାସଙ୍କେତ ଦ୍ୱାରା ଆଠ ଯୋଗ କରି ଗଣନା ପୂରଣ କରାଯାଏ।

Verse 37

ईशानाद्या नवपदाः स्कन्दाद्याः शक्तिकाः स्मृताः चरक्याद्यास्तद्वदेव रज्जुवंशादि पूर्ववत्

ନବ ପଦ ଈଶାନ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ‘ଶକ୍ତିକା’ମାନେ ସ୍କନ୍ଦ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେହିପରି ଚରକୀ ଆଦି ସମୂହମାନେ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ବତ୍ ବୁଝିବା; ଏବଂ ରଜ୍ଜୁ, ବଂଶ ଆଦି ବିଭାଗ ପୂର୍ବବତ୍।

Verse 38

ज्ञेयो वंशसहस्रैस्तु वास्तुमण्डलगः पदैः न्यासो नवगुणस्तत्र कर्तव्यो देशवास्तुवित्

ବାସ୍ତୁମଣ୍ଡଳକୁ ତାହାର ପଦ (ଗ୍ରିଡ୍ ଖଣ୍ଡ) ଅନୁସାରେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ବଂଶ (ମାପଦଣ୍ଡ) ଦ୍ୱାରା ମାପି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ସେହି ବିନ୍ୟାସରେ ନବଗୁଣ (ନଅ ଭାବେ/ନଅଥର) ନ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର—ଏହା ଦେଶ ଓ ବାସ୍ତୁବିଦ୍ ଦ୍ୱାରା କରାଯିବ।

Verse 39

पञ्चचिंशत्पदो वास्तुर्वैतालाख्यश्चितौ स्मृतः अन्यो नवपदो वास्तुः षोडशाङ्घ्रिस् तथापरः

ନିର୍ମାଣ-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ (ଚିତି) ପଞ୍ଚବିଂଶତି ପଦଯୁକ୍ତ ବାସ୍ତୁ ‘ବୈତାଳ’ ନାମେ ସ୍ମୃତ। ଅନ୍ୟଟି ନବପଦ ବିନ୍ୟାସ; ଆଉ ଅନ୍ୟଟି ଷୋଡଶପଦ (ଷୋଡଶାଙ୍ଘ୍ରି) ଯୋଜନା।

Verse 40

षडस्रत्र्यस्रवृत्तादेर्मध्ये स्याच्चतुरस्रकं इपदे इति घ ईशानाद्याः शिवपदा स्कन्दाद्याः पदिका इति घ समञ्च स्थापने वास्तुश् चतुस्त्रिंशच्छतं भवेदिति घ पुस्तके ऽधिकः पाठः चतुःषष्टिपदो ब्रह्मा इत्य् आदिः, रज्जुवंशादि पूर्ववत् इत्य् अन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति खाते वास्तोः समं पृष्ठे न्यासे ब्रह्मशिलात्मके

ଷଡ଼ସ୍ର, ତ୍ର୍ୟସ୍ର, ବୃତ୍ତ ଇତ୍ୟାଦି ମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏକ ଚତୁରସ୍ର (ବର୍ଗ) ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ—ଏହାକୁ ‘ପଦ’ (ବିଭାଗ) କୁହାଯାଏ। ଈଶାନାଦି ପଦଗୁଡ଼ିକ ‘ଶିବପଦ’; ସ୍କନ୍ଦାଦି ପଦଗୁଡ଼ିକ ‘ପଦିକା’ (ଉପପଦ) ନାମରେ ପରିଚିତ। ସମଞ୍ଚ/ବେଦିକା ସ୍ଥାପନରେ ବାସ୍ତୁମଣ୍ଡଳ 332 ବିଭାଗର ହୁଏ—ଏମିତି ପାଠ। ଖାତ (ଖନନ) କାଳେ ସମ ପୃଷ୍ଠରେ ବ୍ରହ୍ମଶିଳା-ରୂପେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 41

शाषाकस्य निवेशे च मूर्तिसंस्थापने तथा पायसेन तु नैवेद्यं सर्वेषां वा प्रदापयेत्

ଶାଷାକର ନିବେଶ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି-ସଂସ୍ଥାପନ ସମୟରେ ପାୟସ (ଖୀର) ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଏକାସାଥି ଅର୍ପଣ କରାଯାଉ।

Verse 42

उक्तानुक्ते तु वै वास्तुः पञ्चहस्तप्रमाणतः गृहप्रासादमानेन वास्तुः श्रेष्ठस्तु सर्वदा

ଉକ୍ତ ହେଉ କି ଅନୁକ୍ତ, ବାସ୍ତୁର ପ୍ରମାଣ ପଞ୍ଚହସ୍ତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଗୃହ ଓ ପ୍ରାସାଦର ମାପ ସେହି ଅନୁସାରେ ରଖିଲେ ସେଇ ବାସ୍ତୁମାନ ସଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠ।