Adhyaya 106
Chapter 106 — नगरादिवास्तुः (Vāstu Concerning Towns and Related Settlements)
ଈଶ୍ୱରରୂପୀ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ନଗର-ସ୍ଥାପନା ଓ ନଗର-ବିନ୍ୟାସର ବାସ୍ତୁନୀତି ଶିଖାନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଯୋଜନାମାନରେ ସ୍ଥଳ ଚୟନ, ପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ପୂର୍ବକର୍ମ ଭାବେ ବାସ୍ତୁଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ଓ ବଳି ଅର୍ପଣ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ତାପରେ ୩୦-ପଦ ବାସ୍ତୁମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ଦ୍ୱାର-ସ୍ଥାପନ: ପୂର୍ବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଖଣ୍ଡ, ଦକ୍ଷିଣେ ଗନ୍ଧର୍ବ, ପଶ୍ଚିମେ ବରୁଣ, ଉତ୍ତରେ ସୌମ୍ୟ—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ହାତୀ ଯାଇପାରିବା ଦ୍ୱାର ପ୍ରମାଣ, ଅଶୁଭ ଦ୍ୱାରରୂପ ନିଷେଧ ଓ ନଗରରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶାନ୍ତିକର ବିନ୍ୟାସ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଚାରି ଦିଗରେ ବୃତ୍ତି/ପ୍ରଶାସନ ଅଞ୍ଚଳ—ଶିଳ୍ପୀ, ନଟ-ଗାୟକ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ନ୍ୟାୟାଧିକାରୀ, ବଣିକ, ବୈଦ୍ୟ, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ—ସହ ଶ୍ମଶାନ, ଗୋଠ/ପଶୁଘେରା, କୃଷକଙ୍କ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ଦେବପ୍ରତିଷ୍ଠା ବିନା ବସତି ‘ନିର୍ଦ୍ଦୈବତ’ ହୋଇ ଉପଦ୍ରବଗ୍ରସ୍ତ; ଦେବରକ୍ଷିତ ନଗର ଜୟ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଶେଷରେ ଘର ଭିତର ବିଭାଗ—ରନ୍ଧନଶାଳା, କୋଷ/ଭଣ୍ଡାର, ଧାନ୍ୟାଗାର, ଦେବକକ୍ଷ—ଏବଂ ଘର ପ୍ରକାର—ଚତୁଃଶାଳା, ତ୍ରିଶାଳା, ଦ୍ୱିଶାଳା, ଏକଶାଳା; ଆଲିନ୍ଦ/ଦଲିନ୍ଦ ଭେଦ—ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे गृहादिवास्तुर्नाम पञ्चाधिकशततमो ऽध्यायः अथ षडधिकशततमो ऽध्यायः नगरादिवास्तुः ईश्वर उवाच नगरादिकवास्तुश् च वक्ष्ये राज्यादिवृद्धये योजनं योजनार्धं वा तदर्थं स्थानमाश्रयेत्
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ଗୃହାଦି-ବାସ୍ତୁ’ ନାମକ ୧୦୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ୧୦୬ତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ନଗରାଦି-ବାସ୍ତୁ’ ଆରମ୍ଭ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: ରାଜ୍ୟାଦି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୁଁ ନଗର ଆଦି ବସତିର ବାସ୍ତୁ-ନୀତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ତଦର୍ଥେ ଏକ ଯୋଜନ କିମ୍ବା ଅର୍ଧଯୋଜନ ପରିମାଣର ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 2
हनमिति घ धर्मः कलिश्चेत्यादिः, मृतिर्धनमित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति आयुः प्रावाह्यशस्यानीति ख , छ च भोगं च पत्यं चेति ख , छ च द्वारतः प्रोक्त इति घ भोजनार्धन्तदर्धं च इति घ , ङ च अभ्यर्च्य वास्तु नगरं प्राकाराद्यन्तु कारयेत् ईशादित्रिंशत्पदके पूर्वद्वारं च सूर्यके
“ହନା” (ଏପରି): ଘ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ପାଠ “ଧର୍ମ, କଳି ଇତ୍ୟାଦି” ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ; “ମୃତି, ଧନ” ଅନ୍ତିମ ପାଠ ଝ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ନାହିଁ। ଖ ଓ ଛ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ “ଆୟୁଃ ପ୍ରାବାହ୍ୟଶସ୍ୟାନୀ” ଏବଂ “ଭୋଗଂ ଚ ପତ୍ୟଂ ଚ” ପାଠାନ୍ତର ମଧ୍ୟ ମିଳେ। ଘରେ “ଦ୍ୱାରତଃ ପ୍ରୋକ୍ତ” ଏବଂ ଘ ଓ ଙରେ “ଭୋଜନାର୍ଧଂ ତଦର୍ଧଂ ଚ” ପାଠ ଅଛି। ବାସ୍ତୁଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ପ୍ରାକାରାଦି ସହିତ ନଗର ନିର୍ମାଣ କରାଇବ। ଈଶାନରୁ ଆରମ୍ଭ ତ୍ରିଂଶତ୍ପଦ ବାସ୍ତୁମଣ୍ଡଳରେ ପୂର୍ବଦ୍ୱାରକୁ ସୂର୍ୟପଦରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 3
गन्धर्वाभ्यां दक्षिणे स्याद्वारुण्ये पश्चिमे तथा सौम्यद्वारं सौम्यपदे कार्या हट्टास्तु विस्तराः
ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦ୍ୱାର ଗନ୍ଧର୍ବପଦରେ ହେବ; ପଶ୍ଚିମେ ବାରୁଣ୍ୟପଦରେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ। ଉତ୍ତରଦ୍ୱାର ସୌମ୍ୟପଦରେ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ହଟ୍ଟ (ବଜାର) ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଶସ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
येनेभादि सुखं गच्छेत् कुर्याद् द्वारं तु षट्करं छिन्नकर्णं विभिन्नञ्च चन्द्रार्धाभं पुरं न हि
ହାତୀ ଆଦି ସୁଖରେ ଯାଇପାରିବା ପାଇଁ ଦ୍ୱାରକୁ ଷଟ୍କର (ଛଅ ହସ୍ତ) ପ୍ରମାଣରେ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ନଗରରେ ‘ଛିନ୍ନକର୍ଣ୍ଣ’ (ପାର୍ଶ୍ୱଦୋଷ), ‘ବିଭିନ୍ନ’ (ଚିରା/ଫାଟା) କିମ୍ବା ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର ଦ୍ୱାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 5
वज्रसूचीमुखं नेष्टं सकृद् द्वित्रिसमागमं चापाभं वज्रनागाभं पुरारम्भे हि शान्तिकृत्
‘ବଜ୍ରସୂଚୀମୁଖ’ ପ୍ରକାର ଇଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଏକବାର କିମ୍ବା ଦ୍ୱି/ତ୍ରି-ସମାଗମଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ଧନୁଷାକାର (ଚାପାଭ) ଓ ‘ବଜ୍ରନାଗାଭ’ ପ୍ରକାର ଇଷ୍ଟ। ନଗର ଆକ୍ରମଣ/ଘେରାଉର ଆରମ୍ଭରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଶାନ୍ତିକର (ଅପଶକୁନ-ନିବାରକ) କୁହାଯାଇଛି।
Verse 6
प्रार्च्य विष्णु हरार्कादीन्नत्वा दद्याद् बलिं बली आग्नेये स्वर्णकर्मारान् पुरस्य विनिवेशयेत्
ବିଷ୍ଣୁ, ହର (ଶିବ), ସୂର୍ୟ ଆଦି ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ନମସ୍କାର କରି, ଯଜମାନ ବଲି (ଅର୍ପଣ) ଦେବା ଉଚିତ। ନଗରର ଆଗ୍ନେୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ) ଭାଗରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣକାର ଓ ଧାତୁକର୍ମୀମାନଙ୍କୁ ବସାଇବା ଉଚିତ।
Verse 7
दक्षिणे नृत्यवृत्तीनां वेश्यास्त्रीणां गृहाणि च नटानाञ्चक्रिकादीनां कैवर्तादेश् च नैरृते
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ନୃତ୍ୟବୃତ୍ତିରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଓ ବେଶ୍ୟା-ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଗୃହ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ନୈଋତ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ନଟ, ଚକ୍ରିକା ଆଦି କଳାକାର ଏବଂ କୈବର୍ତ୍ତ (ମାଛଧରା) ଆଦି ସମୁଦାୟଙ୍କ ନିବାସ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 8
रथानामायुधानाञ्च कृपाणाञ्च वारुणे शौण्डिकाः कर्माधिकृता वायव्ये परिकर्मणः
ବାରୁଣ ବିଭାଗରେ ରଥ, ଆୟୁଧ ଓ କୃପାଣ ଆଦିରେ କର୍ମାଧିକାରୀ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; ବାୟବ୍ୟ ବିଭାଗରେ ସହାୟକ ସେବା ଓ ରକ୍ଷା-ରଖା ପାଇଁ ପରିକର୍ମଣ (ପରିଚାରକ) ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 9
ब्राह्मणा यतयः सिद्धाः पुण्यवन्तश् च चोत्तरे फलाद्यादिविक्रयिण ईशाने च वणिग्जनाः
ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଯତି, ସିଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟବାନ ଲୋକ—ବସିବା ଉଚିତ; ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ଫଳ ଆଦିର ବିକ୍ରେତା ଏବଂ ବଣିକ୍ଜନ (ବ୍ୟାପାରୀ) ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
पूर्वतश् च बलाध्यक्षा आग्नेये विविधं बलं स्त्रीणामादेशिनो दक्षे काण्डारान्नैरृते न्यसेत्
ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ବଳାଧ୍ୟକ୍ଷ (ସେନାଦଳ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ) ରଖିବା ଉଚିତ; ଆଗ୍ନେୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ସେନାର ବିଭିନ୍ନ ବଳ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଦକ୍ଷିଣରେ ସ୍ତ୍ରୀ-ବାସର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ/ନିରୀକ୍ଷକ ରଖିବା ଉଚିତ; ନୈଋତ୍ୟରେ କାଣ୍ଡାର (ଭଣ୍ଡାର/ଶସ୍ତ୍ରାଗାର) ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
पश्चिमे च महामात्यान् कोषपालांश् च कारुकान् व्यायतं वज्रनासाभमिति घ चापाभं चक्रनाभाभमिति ङ स्तुत्वा नत्वा बलिं बली इति ङ आग्नेये तु कर्मकारानिति ख दक्षिणे भृत्यधूर्तानामिति छ नटानां वाह्लिकादीनामिति ख , ज च परिकर्मण इति छ , ज च उत्तरे दण्डनाथांश् च नायकद्विजसङ्कुलान्
ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ମହାମାତ୍ୟ, କୋଷପାଳ (ଭଣ୍ଡାରରକ୍ଷକ) ଓ କାରୁକ (କାରିଗର) ରଖିବା ଉଚିତ। ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ନମସ୍କାର କରି ବଳି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗରେ କର୍ମକାର (ଶିଳ୍ପୀ/ଶ୍ରମିକ) ରହିବେ; ଦକ୍ଷିଣରେ ଭୃତ୍ୟ ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ, ନଟ ଓ ବାହ୍ଲିକାଦି, ଏବଂ ସେବାକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ପରିକର୍ମଣ ରହିବେ। ଉତ୍ତରରେ ଦଣ୍ଡନାଥ (ଦଣ୍ଡ-ନ୍ୟାୟ ପ୍ରମୁଖ) ଓ ନାୟକ, ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ସମୂହ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
पूर्वतः क्षत्रियान् दक्षे वैश्याञ्छून्द्रांश् च पश्चिमे दिक्षु वैद्यान् वाजिनश् च बलानि च चतुर्दिशं
ପୂର୍ବଦିଗରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ, ଦକ୍ଷିଣେ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମେ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟ ଦିଗଗୁଡ଼ିକରେ ବୈଦ୍ୟ ଓ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ସେନାକୁ ରଖି, ଚାରିଦିଗରେ ବଳ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
पूर्वेण चरलिङ्ग्यादीञ्छ्मशानादीनि दक्षिणे पश्चिमे गोधनाद्यञ्च कृषिकर्तॄंस्तथोत्तरे
ପୂର୍ବେ ଚରଲିଙ୍ଗୀ ଆଦି ପରିବ୍ରାଜକମାନଙ୍କୁ, ଦକ୍ଷିଣେ ଶ୍ମଶାନ ଆଦି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ, ପଶ୍ଚିମେ ଗୋଧନ ଆଦି (ପଶୁଧନ-ପରିସର)କୁ ଏବଂ ଉତ୍ତରେ କୃଷିକର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କୁ (ଚାଷୀ) ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 14
न्यसेन्म्लेच्छांश् च कोणेषु ग्रामादिषु तथा स्मृतिं श्रियं वैश्रवणं द्वारि पूर्वे तौ पश्यतां श्रियं
ଗ୍ରାମ ଆଦିର କୋଣ-ପ୍ରଦେଶରେ ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନଙ୍କୁ ବସାଇବା ଉଚିତ। ଏବଂ ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ ସ୍ମୃତି, ଶ୍ରୀ ଓ ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର)ଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାକୁ ଦେଖୁଥିବା ଲୋକେ ସମୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି।
Verse 15
देवादीनां पश्चिमतः पूर्वास्यानि गृहाणि हि पूर्वतः पश्चिमास्यानि दक्षिणे चोत्तराननान्
ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନର ପଶ୍ଚିମେ ତାଙ୍କ ଗୃହଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବମୁଖୀ ହେବା ଉଚିତ; ପୂର୍ବେ ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ ହେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଉତ୍ତରମୁଖୀ ଗୃହ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 16
नाकेशविष्ण्वादिधामानि रक्षार्थं नगरस्य च निर्दैवतन्तु नगरग्रामदुर्गगृहादिकं
ନଗରର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ନାକେଶ (ଇନ୍ଦ୍ର), ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଧାମ/ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଅଧିଦେବତା-ରହିତ ନଗର, ଗ୍ରାମ, ଦୁର୍ଗ, ଗୃହ ଆଦି ‘ଦୈବ ରକ୍ଷା’ ହୀନ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 17
भुज्यते तत् पिशाचाद्यै रोगाद्यैः परिभूयते नगरादि सदैवं हि जयदं भुक्तिमुक्तिदं
ସେହି ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ଗୃହ ପିଶାଚାଦି ଦ୍ୱାରା ଯେନ ଭକ୍ଷିତ ହୁଏ ଏବଂ ରୋଗ ଆଦି ଉପଦ୍ରବରେ ପରାଭୂତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ନଗରାଦି ଯଦି ଯଥୋଚିତ ଦେବୀୟ ରକ୍ଷାରେ ଯୁକ୍ତ ଥାଏ, ତେବେ ସେ ସଦା ଜୟଦାୟକ ଓ ଭୋଗ-ମୋକ୍ଷଦାୟକ ହୁଏ।
Verse 18
पूर्वायां श्रीगृहं प्रोक्तमाग्नेय्यां वै महानसं शनयं दक्षिणस्यान्तु नैरृत्यामायुधाश्रयं
ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଶ୍ରୀଗୃହ (ମଙ୍ଗଳ କକ୍ଷ) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଆଗ୍ନେୟ କୋଣରେ ରନ୍ଧନଶାଳା; ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଭଣ୍ଡାର/କୋଠାର; ଏବଂ ନୈରୃତ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ଆୟୁଧାଗାର ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 19
भोजनं पश्चिमायान्तु वायव्यां धान्यसङ्ग्रहः उत्तरे द्रव्यसंस्थानमैशान्यां देवतागृहं
ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଭୋଜନସ୍ଥାନ ରଖିବା ଉଚିତ; ବାୟବ୍ୟ (ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗରେ ଧାନ୍ୟସଂଗ୍ରହ; ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଧନ-ଦ୍ରବ୍ୟର ସ୍ଥାନ; ଏବଂ ଐଶାନ୍ୟ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ଦେବତାଗୃହ/ମନ୍ଦିର।
Verse 20
चतुःशालं त्रिशालं वा द्विशालं चैकशालकं चतुःशालगृहाणान्तु शालालिन्दकभेदतः
ଗୃହ ଚତୁଃଶାଳ, ତ୍ରିଶାଳ, ଦ୍ୱିଶାଳ କିମ୍ବା ଏକଶାଳ ପ୍ରକାରର ହୋଇପାରେ। ଚତୁଃଶାଳ ଗୃହରେ ଶାଳା ଓ ଅଲିନ୍ଦ (ବରାଣ୍ଡା) ଭେଦ ଅନୁସାରେ ଉପପ୍ରକାର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।
Verse 21
इ इति ग पूर्वत इति ख दक्षिणे चोत्तरेण चेति ख , ग , घ च नगरस्य हीति ख , छ च रोगाद्यैर् अभिभूयते इति ज दक्षिणायां त्विति ग , घ , झ च देवतालयमिति झ शालालिन्दप्रभेदत इति क शतद्वयन्तु जायन्ते पञ्चाशत् पञ्च तेष्वपि त्रिशालानि तु चत्वारि द्विशालानि तु पञ्चधा
ଶାଳା ଓ ଅଲିନ୍ଦ (ବରାଣ୍ଡା) ର ଭେଦରୁ ଦୁଇଶେ ପ୍ରକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଆଉ ପଚାନ୍ନ ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିଶାଳ ଚାରି ପ୍ରକାର ଓ ଦ୍ୱିଶାଳ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର।
Verse 22
एकशालानि चत्वारि एकालिन्दानि वच्मि च अष्टाविंशदलिन्दानि गृहाणि नगराणि च
ମୁଁ ଏକ-ଶାଳା (ଏକ ମଣ୍ଡପ/କକ୍ଷ) ଗୃହର ଚାରି ପ୍ରକାର ଏବଂ ଏକ-ଆଲିନ୍ଦ ପ୍ରକାରକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ତଦୁପରି ଗୃହ ଓ ନଗର—ଉଭୟରେ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ ଅଠାଇଶ ଦଲିନ୍ଦ-ବିନ୍ୟାସ କହୁଛି।
Verse 23
चतुर्भिः सप्रभिश् चैव पञ्चपञ्चाशदेव तु षडलिन्दानि विंशैव अष्टाभिर्विंश एव हि
ଚାରି (ମାତ୍ରା/ଅକ୍ଷର-ଗଣ) ସହ ଏବଂ ସାତ ‘ପ୍ରଭା’ ସହିତ; ତଥା ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶ (ବିନ୍ୟାସ) ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଷଡ୍-ଆଲିନ୍ଦରେ ବିଶଟି, ଅଷ୍ଟ-ଆଲିନ୍ଦରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ବିଶଟି ହିଁ।
Verse 24
अष्टालिन्दं भवेदेवं नगरादौ गृहाणि हि
ଏହିପରି ନଗର-ବିନ୍ୟାସର ଆରମ୍ଭରେ ଗୃହଗୁଡ଼ିକୁ ଅଷ୍ଟ-ଆଲିନ୍ଦ (ଆଠଭାଗ ଓଟା/ପ୍ରବେଶ-ବିନ୍ୟାସ) ଅନୁସାରେ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
Directional planning using a 30-pada vāstu-maṇḍala: fixed gate sectors (east–Sūrya, south–Gandharva, west–Varuṇa, north–Saumya), gate sizing for elephant passage, and avoidance of defective gate shapes; plus systematic zoning of occupations and civic functions by quarter.
By making civic space a ritualized, deity-protected field: devārcana and bali sacralize the settlement, while installing shrines and aligning functions by direction reduces afflictions and supports dharma—so prosperity and security (bhukti) become supports for devotion and liberation (mukti).