Adhyaya 45
Chapter 45 — Piṇḍikā-Lakṣaṇa (Characteristics and Measurements of the Pedestal/Plinth)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ପିଣ୍ଡିକା-ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ପ୍ରାୟୋଗିକ ଏବଂ ଆଚାର-ସଂଲଗ୍ନ ବିବରଣୀ ଦିଅନ୍ତି। ପିଣ୍ଡିକାର ଲମ୍ବ ପ୍ରତିମା ସମାନ, ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରତିମାର ଅର୍ଧ, ଏବଂ ନିର୍ମାଣ ୬୪ ପୁଟ/ସ୍ତରରେ କରିବାକୁ ପ୍ରମାଣ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଖାଲି ପଟ୍ଟି/ରେଖା ଛାଡ଼ିବା, କୋଷ୍ଠକ ଗଢ଼ି ଶୋଧନ କରିବା, ଓ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମତା ରଖିବା—ଶୁଚିତା, ସମତଳତା ଓ ମାପବଦ୍ଧ ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ବାସ୍ତୁଶୁଭତା ଓ ଦୃଢତା ମିଳେ। ତାପରେ ଯବ, ଗୋଳ, ଅଂଶ, କଳା, ତାଳ, ଅଙ୍ଗୁଳ ଇତ୍ୟାଦି ମାପରେ ମୁଖାଙ୍ଗ ଓ ଦେହବିସ୍ତାରର ଅନୁପାତ ଦେଇ ଫଳକୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ଅନୁଗ୍ରହ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଧନ-ପ୍ରତୀକ, ଚାମରଧାରିଣୀ ସେବିକା, ଗରୁଡ଼ ଓ ଚକ୍ରାଦି ଚିହ୍ନ ସହ ପିଣ୍ଡିକା-ପ୍ରତିମା-ପରିବାରକୁ ଈଶାନକଳ୍ପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଯୋଗ୍ୟ ପବିତ୍ର ସମଗ୍ର ରୂପ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रतिमालक्षणं नाम चतुश् चत्वारिंशोध्यायः अथ पञ्चचत्वारिंशोध्यायः पिण्डिकालक्षणकथनं भगवानुवाच पिण्डिकालक्षणं वक्ष्ये दैर्घ्येण प्रतिमासमा उच्छ्रायं प्रतिमार्धन्तु चतुःषष्टिपुटां च ताम्
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ ‘ପ୍ରତିମାଲକ୍ଷଣ’ ନାମକ ଚଵାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ପଞ୍ଚଚଵାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ପିଣ୍ଡିକାଲକ୍ଷଣକଥନ’। ଭଗବାନ କହିଲେ: ମୁଁ ପିଣ୍ଡିକାର ଲକ୍ଷଣ କହୁଛି; ଦୈର୍ଘ୍ୟରେ ପ୍ରତିମାସମ, ଉଚ୍ଚତାରେ ପ୍ରତିମାର ଅର୍ଧ, ଏବଂ ତାହା ଚଉଷଠି ପୁଟ/ସ୍ତରଯୁକ୍ତ ହେଉ।
Verse 2
त्यक्त्वा पङ्क्तिद्वयं चाधस्तदूर्ध्वं यत्तु कोष्ठकम् सार्धाङ्गुलं तथायाममिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः मणिविद्याधराविति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुःषष्टिपदामिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः समन्तादुभयोः पार्श्वे अन्तस्थं परिमार्जयेत्
ତଳେ ଦୁଇ ପଙ୍କ୍ତି ଓ ଉପରେ ଦୁଇ ପଙ୍କ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଲେଖନ-କୋଷ୍ଠକକୁ ଏକ ଓ ଅର୍ଧ ଅଙ୍ଗୁଳ ଉଚ୍ଚତାରେ କରିବା ଉଚିତ। ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମସ୍ତଦିଗରୁ ଭିତର ଖାଲି ସ୍ଥାନକୁ ଯତ୍ନରେ ପରିଷ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
ऊर्ध्वं पङ्ग्क्तिद्वयं त्यक्त्वा अधस्ताद् यत्तु कोष्ठकम् अन्तः सम्मार्जयेत् यत्नात् पार्श्वयोरुभयोः समम्
ଉପର ଦୁଇ ପଙ୍କ୍ତି ଛାଡ଼ି, ତଳେ ଥିବା କୋଷ୍ଠକର ଭିତରକୁ ଯତ୍ନରେ ଝାଡ଼ି ପରିଷ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମଭାବେ କରାଯାଉ।
Verse 4
तयोर्मध्यगतौ तत्र चतुष्कौ मार्जयेत्ततः चतुर्धा भाजयित्वा तु ऊर्ध्वपङ्क्तिद्वयं बुधः
ସେଇ ଦୁଇ (ପଙ୍କ୍ତି)ର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଚାରି-ଚାରିର ଦୁଇ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ପ୍ରଥମେ ସେଠାରେ ପରିଷ୍କାର/ଅପସାରଣ କରି, ପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଉପର ଦୁଇ ପଙ୍କ୍ତିକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରୁ।
Verse 5
मेखला भागमात्रा स्यात् खातं तस्यार्धमानतः भागं भागं परित्यज्य पार्श्वयोरुभयोः समं
ମେଖଲା (ବନ୍ଧନ-ପଟ୍ଟି) ଏକ ‘ଭାଗ’ ପରିମାଣର ହେଉ; ଖାତ (ଖାଇ/ନାଳି) ତାହାର ଅର୍ଧ ପରିମାଣର ହେଉ। ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ ଭାଗ ଛାଡ଼ି, ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 6
दत्वा चैकं पदं वाह्ये प्रमाणं कारयेद् बुधः त्रिभागेण च भागस्याग्रे स्यात्तोयविनिर्गमः
ବାହ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକ ‘ପଦ’ (ମାପ-ଏକକ) ରଖି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରମାଣ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରୁ। ଏବଂ ସେଇ ଭାଗର ଅଗ୍ରଭାଗରେ, ତୃତୀୟାଂଶ ଅନୁସାରେ ଜଳ-ନିର୍ଗମ ପଥ କରାଯାଉ।
Verse 7
नानाप्रकारभेदेन भद्रेयं पिण्डिका शुभा अष्टताला तु कर्तव्या देवी लक्ष्मीस्तया स्त्रियः
ହେ ଭଦ୍ରେ! ଏହି ଶୁଭ ପିଣ୍ଡିକା ନାନାପ୍ରକାର ଭେଦରେ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାର ପ୍ରମାଣ ଅଷ୍ଟତାଳ ହେବ। ଏହି ବିଧି/ପ୍ରମାଣରେ ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସୌଭାଗ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି।
Verse 8
भ्रुवौ यवाधिके कार्ये यवहीना तु नासिका गोलकेनाधिकं वक्त्रमूर्ध्वं तिर्यग्विवर्जितं
ଭୃକୁଟିଦ୍ୱୟ ଏକ ଯବ ଅଧିକ କରିବା ଉଚିତ, ନାସିକା ଏକ ଯବ କମ। ମୁଖକୁ ଏକ ଗୋଲକ ଅଧିକ କରି ଗଢ଼ି, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ରଖି, ତିର୍ୟକ ଢାଳକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 9
आयते नयने कार्ये त्रिभागोनैर् यवैस्त्रिभिः तदर्धेन तु वैपुल्यं नेत्रयोः परिकल्पयेत्
ନୟନ ଆୟତ କରିବାକୁ ହେଲେ, ଦୀର୍ଘତା ପାଇଁ ତିନି ଯବର ପ୍ରମାଣରୁ ତୃତୀୟାଂଶ କମାଇ ଧରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ତାହାର ଅର୍ଧେ ନେତ୍ରଦ୍ୱୟର ପ୍ରସ୍ଥ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
कर्णपाशो धिकः कार्यः सृक्कणीसमसूत्रतः नम्रं कलाविहीनन्तु कुर्यादंशद्वयं तथा
କର୍ଣ୍ଣପାଶକୁ କିଛି ଅଧିକ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ସୃକ୍କଣୀ (ମୁଖକୋଣ) ସମସୂତ୍ର ରେଖାରେ ମେଳାଇବା ଉଚିତ। ଅତିରିକ୍ତ ‘କଳା’ ବିନା, ଦୁଇ ଅଂଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୃଦୁ ନମ୍ର ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
ग्रीवा सार्धकला कार्या तद्विस्तारोपशोभिता नेत्रं विना तु विस्तारौ ऊरू जानू च पिण्डिका
ଗ୍ରୀବାକୁ ସାର୍ଧକଳା (ଏକ ଓ ଅର୍ଧ କଳା) ପ୍ରମାଣରେ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ଯଥୋଚିତ ବିସ୍ତାରରେ ଶୋଭିତ କରିବା ଉଚିତ। ନେତ୍ର-ପ୍ରମାଣ ବାଦ ଦେଇ, ଊରୁ, ଜାନୁ ଓ ପିଣ୍ଡିକା (ପିଣ୍ଡଲି) ର ବିସ୍ତାର-ପ୍ରମାଣ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
अङ्घ्रिपृष्ठौ स्फिचौ कट्यां यथाभागं प्रकल्पयेत् सप्तांशोनास् तथाङ्गुल्यो दीर्घं विष्कम्भनाहतं
ପାଦପୃଷ୍ଠ, ନିତମ୍ବ ଓ କଟିକୁ ତାଙ୍କର ଯଥାଂଶ ଅନୁସାରେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ବିଷ୍କମ୍ଭ (ପ୍ରସ୍ଥ) ମାପ ଅନୁସାରେ ସମଗ୍ର ଦୀର୍ଘତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେବ, ଏବଂ ଅଙ୍ଗୁଳିମାପ ସାତ ଅଂଶ କମାଇ ଗ୍ରହଣୀୟ।
Verse 13
नेत्रैकवर्जितायामा जङ्घोरू च तथा कटिः मध्यपार्श्वं च तद्वृत्तं घनं पीनं कुचद्वयं
ଚକ୍ଷୁକୁ ବାଦ ଦେଲେ ତାଙ୍କ ଦେହପ୍ରମାଣ ଦୀର୍ଘ ଓ ସୁଗଠିତ ହେବ। ଜଂଘା-ଊରୁ ଏବଂ କଟି ମଧ୍ୟ ସୁସଂସ୍ଥିତ; ପାର୍ଶ୍ୱର ମଧ୍ୟଭାଗ ବୃତ୍ତାକାର, ଏବଂ ଦୁଇ ସ୍ତନ ଘନ, ଦୃଢ଼ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
Verse 15
तत्रेयमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः तालमात्रौ स्तनौ कर्यौ कटिः सार्धकलाधिका लक्ष्म शेषं पुरावत्स्यात् दक्षिणे चामुबुजं करे
ଏଠାରେ ‘ଇୟମ୍’ ଇତି—ଙ୍-ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ: ଦୁଇ ସ୍ତନ ଏକ ତାଳ-ମାତ୍ରାରେ କରିବା ଉଚିତ; କଟି ସାର୍ଧ-କଳା ଅଧିକ (ଅର୍ଥାତ୍ ଦେଢ଼ କଳା ଅଧିକ) ହେବ। ଶେଷ ପ୍ରମାଣ ପୂର୍ବବତ୍; ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ପଦ୍ମ ରହିବ।
Verse 16
वामे वित्त्वं स्त्रियौ पार्श्वे शुभे चामरहस्तके दीर्घघोणस्तु गरुडश् चक्राङ्गाद्यानथो वदे
ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିତ୍ତ (ଧନ)ର ବ୍ୟକ୍ତିରୂପ ସ୍ଥାପନ କରିବା; ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାମର ଧାରଣ କରିଥିବା ଦୁଇ ଶୁଭା ସ୍ତ୍ରୀ ରହିବେ। ଦୀର୍ଘଘୋଣ (ଲମ୍ବା ଠୁଣ୍ଠି/ଚଞ୍ଚୁ) ଥିବା ଗରୁଡ଼ ବାହନ ହେବ; ତାପରେ ଚକ୍ରାଦି ଆୟୁଧ-ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ କହିବି।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes strict proportional standards for the piṇḍikā: length equal to the image, height equal to half the image, and construction specified as sixty-four puṭa (courses/layers), alongside symmetry and cleaning of the koṣṭhaka and precise placement of features and drainage outlets.
By treating measurement, symmetry, and purity as dharmic disciplines that make a form fit for consecration (pratiṣṭhā), the chapter aligns craftsmanship with sādhana—right form becomes a support for right presence, devotion, and auspicious order (Lakṣmī) in sacred space.