Adhyaya 53
Chapter 53 — Liṅga-lakṣaṇa (Characteristics and Proportions of the Śiva-liṅga and Piṇḍikā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଲ୍ପ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ତାହାର ପିଣ୍ଡିକା/ପୀଠ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ମାନ, ରେଖା ଓ ବିଭାଗର ତାନ୍ତ୍ରିକ-ଆଗମ ନିୟମ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଲମ୍ବ-ପ୍ରସ୍ଥକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି କ୍ରମେ ରୂପ ଗଢ଼ିବା—ଚତୁରଶ୍ର ଆଧାରରୁ 8, 16, 32, 64 କୋଣୀୟ ଫଳକ-ରୂପ ହୋଇ ଶେଷରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାକାରତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଲିଙ୍ଗଶିରର ଛତ୍ରାକାର ରେଖା, ଉଚ୍ଚତା-ବ୍ୟାସ ଅନୁପାତ, ଏବଂ ମଧ୍ୟସୂତ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମା-ରୁଦ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଖଣ୍ଡବିଭାଗ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ପରେ ପୀଠ ଉଚ୍ଚତା, କେନ୍ଦ୍ର ଖାତା (ଗର୍ତ୍ତ), ମେଖଲା-ବନ୍ଧ, ବିକାରାଙ୍ଗ ଅଳଙ୍କାର ଏବଂ ଉତ୍ତରଦିଗରେ ପ୍ରଣାଳ ଜଳନିର୍ଗମ ସ୍ଥାପନର ସାର୍ବଜନୀନ ବିଧି ଆସେ; ପାଠାନ୍ତର ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହା ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ଥାପତ୍ୟବିଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ସ୍ଥିର ପୂଜା ଓ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସାଧେ।
Shlokas
Verse 1
अः स्कन्दगणा दश विनायका इति ख, चिहिनितपुस्तकपाठः अत्र चण्डिकादशहस्तेषु खड्गशूलारिशक्तिधृगिति युक्तः पाठः अस्मल्लब्धपुस्तकपञ्चकेषु नायं पाठः अथ त्रिपञ्चाशत्तमोध्यायः लिङ्गलक्षणं भगवानुवाच लिङ्गादिलक्षणं वक्ष्ये कमलोद्भव तच्छृणु दैर्घ्यार्धं वसुभिर्भक्त्वा त्यक्त्वा भागत्रयं ततः
[ପାଠାନ୍ତର ସୂଚନା] ‘ସ୍କନ୍ଦଗଣ ଦଶ ବିନାୟକ’—ଏହି ପାଠ ‘ଖ’ ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ମିଳେ। ଏଠାରେ ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କ ଦଶହସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ‘ଖଡ୍ଗ, ଶୂଳ, ଶତ୍ରୁନାଶିନୀ ଶକ୍ତି’ ଇତ୍ୟାଦି ପାଠ ଯୁକ୍ତ; କିନ୍ତୁ ଆମ ପାଖରେ ଲଭ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ଏହା ନାହିଁ। ଏବେ ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ—ଲିଙ୍ଗଲକ୍ଷଣ। ଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ କମଲୋଦ୍ଭବ (ବ୍ରହ୍ମା), ଲିଙ୍ଗାଦିର ଲକ୍ଷଣ କହୁଛି; ଶୁଣ। ଦୈର୍ଘ୍ୟର ଅର୍ଧକୁ ଆଠ ଭାଗ କରି, ପରେ ତାହାରୁ ତିନି ଭାଗ ତ୍ୟାଗ କର।
Verse 2
विष्कम्भं भूतभागैस्तु चतुरस्रन्तु कारयेत् आयामं मूर्तिभिर्भक्त्वा एकद्वित्रिक्रमान् न्यसेत्
ବିଷ୍କମ୍ଭ (ପ୍ରସ୍ଥ) କୁ ଭୂତ-ଭାଗ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ଚତୁରସ୍ର (ବର୍ଗାକାର) କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଆୟାମ (ଦୈର୍ଘ୍ୟ) କୁ ମୂର୍ତ୍ତି-ମାନ ଅନୁସାରେ ବିଭକ୍ତ କରି, ଏକ/ଦ୍ୱି/ତ୍ରି-କ୍ରମ ମାପରେ ପ୍ରମାଣ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
ब्रह्मविष्णुशिवांशेषु वर्धमानोयमुच्यते चतुरस्रेस्य वर्णार्धं गुह्यकोणेषु लाञ्छयेत्
ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବଙ୍କ ଅଂଶମାନଙ୍କରେ ଏହା ପ୍ରୟୋଗ ହେଲେ ଏହାକୁ ‘ବର୍ଧମାନ’ କୁହାଯାଏ। ଚତୁରସ୍ର ଆକୃତିର ଗୁହ୍ୟ କୋଣମାନଙ୍କରେ ବର୍ଣ୍ଣ/ଅକ୍ଷରର ଅର୍ଧଭାଗ ଲାଞ୍ଛନ (ଚିହ୍ନିତ) କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
अष्टाग्रं वैष्णवं भागं सिध्यत्येव न संशयः षोडशास्रं ततः कुर्याद्द्वात्रिंशास्रं ततः पुनः
ଅଷ୍ଟାଗ୍ର (ଆଠ ଶିଖର) ଥିବା ବୈଷ୍ଣବ ଭାଗ ନିଶ୍ଚୟ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତାପରେ ଷୋଡଶାସ୍ର (ଷୋଳ-କୋଣୀ) ଆକୃତି କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ପୁନଃ ତାପରେ ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶାସ୍ର (ବତ୍ତିଶ-କୋଣୀ) ଆକୃତି।
Verse 5
चतुःषष्ट्यस्रकं कृत्वा वर्तुलं साधयेत्ततः कर्तयेदथ लिङ्गस्य शिरो वै देशिकोत्तमः
ପ୍ରଥମେ ଚଉଷଠି ପାର୍ଶ୍ୱ/ଅଂଶ ଥିବାଭାବେ କରି, ପରେ ତାହାକୁ ବୃତ୍ତାକାରରେ ସୁସଂସ୍କୃତ କରିବ। ତଦନନ୍ତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଶିକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଲିଙ୍ଗର ଶିରୋଭାଗ ଗଢ଼ିବେ।
Verse 6
विस्तारमथ लिङ्गस्य अष्टधा संविभाजयेत् भागार्धार्धन्तु सन्त्यज्य च्छत्राकारं शिरो भवेत्
ତାପରେ ଲିଙ୍ଗର ବିସ୍ତାର (ବ୍ୟାସ)କୁ ଆଠ ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରିବ। ଗୋଟିଏ ଭାଗର ଅର୍ଧର ଅର୍ଧକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶିରୋଭାଗକୁ ଛତ୍ରାକାର କରିବ।
Verse 7
त्रिषु भागेषु सदृशमायामं यस्य चिस्तरः तद्विभागसमं लिङ्गं सर्वकामफलप्रदं
ଯେ ଲିଙ୍ଗର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ବିସ୍ତାର ତିନି ସମାନ ଭାଗର ଅନୁପାତରେ—ଅର୍ଥାତ୍ ସେହି ତିନି ବିଭାଗ ସମମାପରେ—ନିର୍ମିତ, ସେ ଲିଙ୍ଗ ସର୍ବକାମଫଳପ୍ରଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 8
दैर्घ्यस्य तु चतुर्थेन विष्कम्भं देवपूजिते सर्वेषामेव लिङ्गानां लक्षणं शृणु साम्प्रतं
ହେ ଦେବପୂଜିତ! ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୈର୍ଘ୍ୟର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ହେଉଛି ବିଷ୍କମ୍ଭ (ବ୍ୟାସ/ପାତଳତା) । ଏବେ ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗର ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ।
Verse 9
मध्यसूत्रं समासाद्य ब्रह्मरुद्रान्तिकं बुधः षोडशाङ्गुललिङ्गस्य षड्भागैर् भाजितो यथा
ମଧ୍ୟସୂତ୍ର (କେନ୍ଦ୍ର ରେଖା) ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ରୁଦ୍ର-ଅଞ୍ଚଳକୁ ଚିହ୍ନିତ କରିବେ; ଯେପରି ଷୋଳ ଅଙ୍ଗୁଳ ଲିଙ୍ଗକୁ ଛଅ ସମାନ ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରାଯାଏ।
Verse 10
तद्वैयमनसूत्राभ्यां मानमन्तरमुच्यते यवाष्टमुत्तरे कार्यं शेषाणां यवहानितः
ମାପଦଣ୍ଡ ଓ ମାପସୂତ୍ର (ଦୋରି) ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୀତ ଏହିଟି ‘ମଧ୍ୟ’ ମାନ କୁହାଯାଏ। ପରବର୍ତ୍ତୀ (ଉଚ୍ଚ) ମାନ ପାଇଁ ଯବର ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ; ଶେଷ ମାନଗୁଡ଼ିକରେ ଯବ ଅନୁସାରେ ହ୍ରାସ ନିୟମ।
Verse 11
अधोभागं त्रिधा कृत्वा त्वर्धमेकं परित्यजेत् व्रजेदात्यन्तिकमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टधा तद्द्वयं कृत्वा ऊर्ध्वभागत्र्यं त्यजेत्
ନିମ୍ନଭାଗକୁ ତିନି ଭାଗ କରି, ତାହାର ଗୋଟିଏ ଅର୍ଧଭାଗ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାଦ୍ୱାରା ‘ଆତ୍ୟନ୍ତିକ’ (ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ/ଚୂଡ଼ାନ୍ତ) ମାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଚିହ୍ନିତ ପୁସ୍ତକର ‘ଗ’ ପାଠ ଏପରି। (ଅଥବା) ସେହି ଦ୍ୱୟକୁ ଅଷ୍ଟଭାଗ କରି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଭାଗର ତିନି ଭାଗ ତ୍ୟାଗ କରିବା।
Verse 12
ऊर्ध्वञ्च पञ्चमाद्भागाद् भ्राम्य रेखां प्रलम्बयेत् भागमेकं परित्यज्य सङ्गं कारयेत्तयोः
ପଞ୍ଚମ ଭାଗରୁ ଉପରକୁ ଘୁରାଇ ଗୋଟିଏ ଲମ୍ବ ରେଖା ନମାଇବା। ଗୋଟିଏ ଭାଗ ଛାଡ଼ି, ସେଇ ଦୁଇ ରେଖାର ସଂଯୋଗ କରିବା।
Verse 13
एतत् साधारणं प्रोक्तं लिङ्गानां लक्षणं मया सर्वसाधारणं वक्ष्ये पिण्डिकान्तान्निबोध मे
ଏହିପରି ମୁଁ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ କହିଲି। ଏବେ ପିଣ୍ଡିକା (ଆଧାର) ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସର୍ବସାଧାରଣ ଯାହା ଲାଗୁ ହୁଏ, ତାହା କହିବି; ମୋ କଥା ଶୁଣ।
Verse 14
ब्रह्मभागप्रवेशञ्च ज्ञात्वा लिङ्गस्य चोच्छ्रयं न्यसेद् ब्रह्मशिलां विद्वान् सम्यक्कर्मशिलोपरि
ବ୍ରହ୍ମ-ଭାଗର ପ୍ରବେଶ (ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବ୍ରହ୍ମ-ବିନ୍ଦୁ/ମାପ) ଓ ଲିଙ୍ଗର ଉଚ୍ଚତା ନିଶ୍ଚିତ କରି, ବିଦ୍ୱାନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଯଥାବିଧି ପ୍ରସ୍ତୁତ କର୍ମଶିଳା ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମଶିଳାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 15
तथा सुमुच्छ्रयं ज्ञात्वा पिण्डिकां प्रविभाजयेत् द्विभागमुच्छ्रितं पीठं विस्तारं लिङ्गसम्मितम्
ଏହିପରି ଯଥୋଚିତ ଉଚ୍ଛ୍ରୟ (ଉଚ୍ଚତା/ଉଦ୍ଗମ) ଜାଣି ପିଣ୍ଡିକାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ବିଭାଜନ କରିବା ଉଚିତ। ପୀଠ ଦୁଇ ଭାଗ ଉଚ୍ଚ ହେଉ, ଏବଂ ତାହାର ବିସ୍ତାର ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରମାଣାନୁସାରେ ହେଉ।
Verse 16
त्रिभागं मध्यतः खातं कृत्वा पीठं विभाजयेत् स्वमानार्धत्रिभागेण बाहुल्यं परिकल्पयेत्
ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ଖାତ (ଗର୍ତ୍ତ) କରି ପୀଠକୁ ସମ୍ୟକ୍ ବିଭାଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ନିଜ ମାପର ଅର୍ଧର ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ପରିମାଣରେ ବାହୁଲ୍ୟ (ପ୍ରକ୍ଷେପ/ପ୍ରସ୍ଥ) ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 17
बाहुल्यस्य त्रिभागेण मेखलामथ कल्पयेत् खातं स्यान्मेखलातुल्यं क्रमान्निम्नन्तु कारयेत्
ତାପରେ ବାହୁଲ୍ୟର ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ଦ୍ୱାରା ମେଖଲା (ପରିବେଷ୍ଟନ ପଟ୍ଟି) ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ। ଖାତ ମେଖଲା ସମାନ ହେଉ, ଏବଂ କ୍ରମେ ଢାଳ ଦେଇ ନିମ୍ନମୁଖୀ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 18
मेखलाषोडशांशेन खातं वा तत्प्रमाणज्ञः उच्छ्रायं तस्य पीठस्य विकाराङ्गं तु कारयेत्
ପ୍ରମାଣଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ମେଖଲାର ଷୋଡ଼ଶାଂଶ ପରିମାଣରେ ଖାତ (କଟା/ଖାଚ) କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ସେହି ପୀଠର ଉଚ୍ଛ୍ରୟ ସହିତ ତାହାର ବିକାରାଙ୍ଗ (ଅଳଙ୍କାରିକ ଅଙ୍ଗ) ମଧ୍ୟ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 19
भूमौ प्रविष्टमेकं तु भागैकेन पिण्डिका कण्ठं भागैस्त्रिभिः कार्यं भागेनैकेन पट्टिका
ଭାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଭାଗ ଭୂମିରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇ ପିଣ୍ଡିକା କରିବା ଉଚିତ। କଣ୍ଠ ତିନି ଭାଗରେ ହେଉ, ଏବଂ ପଟ୍ଟିକା ଏକ ଭାଗରେ ହେଉ।
Verse 20
द्यंगेन चोर्ध्वपट्टन्तु एकांशाः शेषपट्टिका भागं भागं प्रविष्टन्तु यावत् कण्ठं ततः पुनः
ତାପରେ ଅଙ୍ଗକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ଉପରି ପଟ୍ଟକୁ ସୁସଜ୍ଜିତ କରିବ। ଏକ ଅଂଶକୁ ସ୍ଥିର କରି, ଶେଷ ପଟ୍ଟିକାକୁ ଭାଗେ ଭାଗେ ପ୍ରବେଶ କରାଇ କଣ୍ଠ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେବ; ତାପରେ ପୁନଃ ସେହିପରି ବିନ୍ୟାସ କରିବ।
Verse 21
निर्गमं भागमेकं तु यावद्वै शेषपट्टिका प्रणालस्य त्रिभागेन निर्गमस्तु त्रिभागतः
ନିର୍ଗମ (ବାହାରକୁ ନିଷ୍କାସ ପ୍ରକ୍ଷେପ)ର ପ୍ରମାଣ ଏକ ଭାଗ ହେବ, ଯାହା ଶେଷ ପଟ୍ଟିକାର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ପ୍ରଣାଳ (ଜଳନାଳୀ) ପାଇଁ ନିର୍ଗମକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରି, ଅର୍ଥାତ୍ ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ପ୍ରମାଣରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 22
मध्यतः कृत्वा ततः पीठमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विकारांशांश्चेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः भागेनैकेनेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः चार्धपट्टन्तु इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मूलेङ्गुल्यग्रविस्तारमग्रे त्र्यंशेन चार्धतः ईषन्निम्नन्तु कुर्वीत खातं तच्चोत्तरेण वै पिण्डिकासहितं लिङ्गमेतत् साधारणं स्मृतम्
ମୂଳରେ ଏହାର ପ୍ରସ୍ଥ ଆଙ୍ଗୁଳିର ଅଗ୍ର ପ୍ରସ୍ଥ ପରି କରିବ; ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ କମାଇ ଏବଂ ଅର୍ଧ ପ୍ରମାଣ ଅନୁପାତରେ ସମ ଭାବେ ସଙ୍କୋଚ କରିବ। ଅଳ୍ପ ନିମ୍ନତା (ଖାତ) କରି, ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ପ୍ରଣାଳ/ନିଷ୍କାସ ପଥ ତିଆରି କରିବ। ପିଣ୍ଡିକାସହିତ ଏପରି ଲିଙ୍ଗ ‘ସାଧାରଣ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Frequently Asked Questions
It emphasizes proportional canons for the liṅga and base—e.g., refining the form from multi-angled faceting (8/16/32/64) into a circle, shaping the head as a parasol (chhatra-ākāra), setting diameter as one-fourth of total length, and specifying pīṭha/piṇḍikā components including mekhalā, khāta, and the north-placed praṇāla outlet.
By treating measurement and construction as consecratory discipline: correct māna and orientation stabilize ritual efficacy, enabling a properly established locus of worship where devotion, purity, and dharma can be practiced—thus aligning applied Vastu Shastra with the pursuit of puruṣārthas, including spiritual realization.