Adhyaya 46

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पिण्डिकालक्ष्मादिलक्षणं नाम पञ्चचत्वारिंशो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशो ऽध्यायः शालग्रामादिमूर्तिलक्षणकथनं भगवानुवाच शालग्रामादिमूर्तेश् च वक्ष्येहं भुक्तिमुक्तिदाः वासुदेवो ऽसितो द्वारे शालग्रामद्विचक्रकः

ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ଆଦିମହାପୁରାଣରେ ‘ପିଣ୍ଡିକା-ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଆଦିର ଲକ୍ଷଣ’ ନାମକ ପଞ୍ଚଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ଶାଳଗ୍ରାମାଦି ମୂର୍ତ୍ତି-ଲକ୍ଷଣକଥନ’ ନାମକ ଷଟ୍ଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଭଗବାନ କହିଲେ—ଏଠାରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାନକାରୀ ଶାଳଗ୍ରାମାଦି ରୂପମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ବାସୁଦେବ ଅସିତବର୍ଣ୍ଣ; ତାହାର ଦ୍ୱାର/ରନ୍ଧ୍ରରେ ଦୁଇ ଚକ୍ରର ଚିହ୍ନ ଥାଏ—ଏହା ଦ୍ୱିଚକ୍ର ଶାଳଗ୍ରାମ।

Verse 2

ज्ञेयः सङ्कर्षणो लग्नद्विचक्रो रक्त उत्तमः सूक्ष्मचक्रो बहुच्छिद्रः प्रद्युम्नो नीलदीघवः

ଯେ ଚକ୍ରରେ ଲଗ୍ନ ଦ୍ୱିଚକ୍ରର ଚିହ୍ନ ରହେ, ସେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଉତ୍ତମ ‘ସଙ୍କର୍ଷଣ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ବହୁଛିଦ୍ର ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମଧାର ଚକ୍ର ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ଦୀର୍ଘାକୃତି ‘ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 3

पीतो निरुद्धः पद्माङ्गो वर्तुलो द्वित्रिरेखवान् कृष्णो नारायणो नाभ्युन्नतः शुषिरदीर्घवान्

ସେ ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ‘ଅନିରୁଦ୍ଧ’; ପଦ୍ମାଙ୍ଗ (କମଳସଦୃଶ ଅଙ୍ଗଯୁକ୍ତ); ବର୍ତୁଳାକାର; ଏବଂ ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନିଟି ଶୁଭ ରେଖାରେ ଲାଞ୍ଛିତ। ସେଇ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ‘ନାରାୟଣ’; ଉନ୍ନତ ନାଭିଯୁକ୍ତ, ଗଭୀର ଓ ଦୀର୍ଘ ନାଭିକୁହରବାନ।

Verse 4

परमेष्ठो साब्जचक्रः पृष्ठच्छिद्रकश् च विन्दुमान् स्थूलचक्रो ऽसितो विष्णुर्मध्ये रेखा गदाकृतिः

ପରମେଷ୍ଠୀଙ୍କ ଚକ୍ର ପଦ୍ମଚିହ୍ନିତ; ପଛପଟେ ଛିଦ୍ରଯୁକ୍ତ ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ବିନ୍ଦୁଧାରୀ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ର ସ୍ଥୂଳଧାର ଓ ଅସିତବର୍ଣ୍ଣ; ତାହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଗଦାକୃତି ରେଖା ରହେ।

Verse 5

नृसिंहः कपिकः स्थूलवक्रः स्यात् पञ्चविन्दुकः वराहः शक्तिलिङ्गः स्यात् तच्चक्रौ विषमौ सृतौ

ନୃସିଂହଙ୍କ (ଚିହ୍ନ) ପାଇଁ ‘କପିକ’—ସ୍ଥୂଳ ଓ ବକ୍ର—ଏବଂ ପଞ୍ଚବିନ୍ଦୁକଯୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ। ବରାହଙ୍କ (ଚିହ୍ନ) ପାଇଁ ‘ଶକ୍ତିଲିଙ୍ଗ’ ରୂପ ହେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସେଇ ଦୁଇ ଚକ୍ରକୁ ବିଷମ କରି ଯଥାସ୍ଥାନେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 6

इन्द्रनीलनिभः स्थूलस्त्रिरेखालाञ्छितः शुभः कूर्मस्तथोन्नतः पृष्ठे वर्तुलावर्तको ऽसितः

ସେ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣର, ସ୍ଥୂଳ, ଶୁଭ ଏବଂ ତିନି ରେଖାରେ ଲାଞ୍ଛିତ। କୂର୍ମାକାର ଓ ଉନ୍ନତ; ଏବଂ ପଛପଟେ ଅସିତବର୍ଣ୍ଣ ବର୍ତୁଳ ଆବର୍ତ୍ତ ରହେ।

Verse 7

हयग्रीवोङ्कुशावाररेखो नीलः सविन्दुकः पृथुश्च्च्छिद्रश्चेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वैकुण्ठः एकचक्रो ऽब्जी मणिभिः पुच्छरेखकः

ହୟଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦେହରେ ଅଙ୍କୁଶ-ଚିହ୍ନ ଓ ରକ୍ଷାରେଖା ଥାଏ; ସେ ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ, ବିନ୍ଦୁ-ଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ, ପୃଥୁ ଏବଂ ଛିଦ୍ର/ଚୀର-ଚିହ୍ନବାନ—ଏହିସବୁ ଶୁଭଲକ୍ଷଣ। ବୈକୁଣ୍ଠଙ୍କର ପୁସ୍ତକ ଓ ପାଠ/ପଠନ-ଚିହ୍ନ, ଏକ ଚକ୍ର ଓ ପଦ୍ମ ଥାଏ; ପୁଚ୍ଛରେଖା ମଣିସଦୃଶ ବିନ୍ଦୁଦ୍ୱାରା ଅଙ୍କିତ।

Verse 8

मत्स्यो दीर्घस्त्रिविन्दुः स्यात् काचवर्णस्तु पूरितः श्रीधरो वनमालाङ्कः पञ्जरेखस्तु वर्तुलः

‘ମତ୍ସ୍ୟ’ ଚିହ୍ନ ଦୀର୍ଘ ଓ ତ୍ରିବିନ୍ଦୁଯୁକ୍ତ ହେବ; ତାହା କାଚ/ସ୍ଫଟିକସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣର ଏବଂ ପୂରିତ ଦେଖାଯିବ। ଏହିଏ ଶ୍ରୀଧର, ଯିଏ ବନମାଳାରେ ଭୂଷିତ; ପଞ୍ଜର/ବକ୍ଷରେଖା ବୃତ୍ତାକାର ହେଉ।

Verse 9

वामनो वर्तुलश्चातिह्रस्वो नीलः सविन्दुकः श्यामस्त्रिविक्रमो दक्षरेखो वामेन विन्दुकः

ବାମନ ବୃତ୍ତାକାର ଓ ଅତିହ୍ରସ୍ୱ; ସେ ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ, ବିନ୍ଦୁ-ଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ। ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ; ଡାହାଣପଟେ ରେଖା-ଚିହ୍ନ ଓ ବାମପଟେ ବିନ୍ଦୁ-ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରେ।

Verse 10

अनन्तो नागभोगाङ्गो नैकाभो नैकमूर्तिमान् स्थूलो दामोदरो मध्यचक्रो द्वाःसूक्ष्मविन्दुकः

ସେ ଅନନ୍ତ; ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ନାଗଭୋଗ (କୁଣ୍ଡଳୀ) ସଦୃଶ; ନାନା ଦୀପ୍ତି ଓ ନାନା ରୂପବାନ; ବିଶାଳ ଓ ସ୍ଥୂଳ; ଦାମୋଦର (କଟିରେ ଦାମ/ଉଦରବନ୍ଧ ଚିହ୍ନ); ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ର-ଚିହ୍ନଧାରୀ; ଏବଂ ଦୁଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିନ୍ଦୁ-ଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ।

Verse 11

सुदर्शनस्त्वेकचक्रो लक्ष्मीनारायणो द्वयात् त्रिचक्रश्चाच्युतो देवस्त्रिचक्रको वा त्रिविक्रमः

ଏକ ଚକ୍ରଧାରୀ ସୁଦର୍ଶନ; ଦ୍ୱିଚକ୍ରଧାରୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନାରାୟଣ। ତ୍ରିଚକ୍ରଧାରୀ ଦେବ ଅଚ୍ୟୁତ; କିମ୍ବା ତ୍ରିଚକ୍ରକକୁ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 12

जनार्दनश् चतुश् चक्रो वासुदेवश् च पञ्चभिः षट्वक्रश् चैव प्रद्युम्नः सङ्कर्षणञ्च सप्तभिः

ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଚାରି (ନାମ/ଉପାଧି) ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ; ଚତୁଶ୍ଚକ୍ରଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରା; ଷଟ୍ୱକ୍ରଙ୍କୁ ଛଅ ଦ୍ୱାରା; ଏବଂ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାତ ନାମରେ କୀର୍ତ୍ତନ କରାଯାଏ।

Verse 13

पुरुषोत्तमोष्टचक्रो नवव्यूहो नवाङ्कितः दशावतारो दशभिर्दशैकेनानिरुद्धकः द्वादशात्मा द्वादशभिरत ऊर्ध्वमनन्तकः

ସେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଅଷ୍ଟଚକ୍ର (ଆଠ ପ୍ରକାର ଚକ୍ର-ରୂପ)ଧାରୀ; ସେ ନବ ବ୍ୟୂହରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ ଏବଂ ନବ ଚିହ୍ନରେ ଅଙ୍କିତ। ସେ ଦଶାବତାରଙ୍କ ଈଶ୍ୱର; ଦଶ ଓ ଏକ (ଦଶରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ) ରୂପେ ସେ ଅନିରୁଦ୍ଧ। ସେ ଦ୍ୱାଦଶାତ୍ମ; ଦ୍ୱାଦଶର ଉପରେ ସେ ଅନନ୍ତ।