Adhyaya 67
Jīrṇoddhāra-vidhāna (Procedure for Renovation / Replacement of Dilapidated Installations)
ପୂର୍ବରୁ ସାମୂହିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଲୋଚନାର ପରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ଜୀର୍ଣୋଦ୍ଧାର-ବିଧାନ କହନ୍ତି—ଜୀର୍ଣ, ଦୋଷଯୁକ୍ତ କିମ୍ବା ଭଙ୍ଗା ପବିତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ କିପରି ଠିକ୍ ଭାବେ ସମ୍ଭାଳିବା। ଅଲଙ୍କୃତ ପ୍ରତିମାକୁ ସ୍ନାନ କରାଇ ଯଦି ସ୍ଥିର ଓ ସେବାଯୋଗ୍ୟ ଥାଏ ତେବେ ରଖିବା, ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଷୟ ହେଲେ ତ୍ୟାଗ କରିବା। ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ ଦରକାର ହେଲେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ନୂତନ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କରି ସଂହାର-ବିଧିରେ ପୁରୁଣା ରୂପରୁ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରି ମୂଳରେ ଲୀନ କରନ୍ତି। ଦ୍ରବ୍ୟଭେଦେ ବିସର୍ଜନ—କାଠର ରୂପ ଚିରି ଅଗ୍ନିରେ ଦହନ, ପାଥର ରୂପ ଜଳରେ ନିକ୍ଷେପ, ଧାତୁ/ରତ୍ନ ରୂପ ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକି ଯାନରେ ସମ୍ମାନରେ ନେବା। ଶେଷରେ ନାରସିଂହ-ମନ୍ତ୍ର ହୋମ, ଜଳାର୍ପଣରେ ବାଦ୍ୟ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା; ମାପ ଓ ସାମଗ୍ରୀ ସେହି ଦିନେ ନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। କୂପ, ପୋଖରୀ, ତାଳାବ ଭଳି ସାର୍ବଜନୀନ ଜଳସଂରଚନାର ଜୀର୍ଣୋଦ୍ଧାର ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ବିଶେଷ କଥା ଅଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये समुदायप्रतिष्ठाकथनं नाम षट्षष्टितमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्टितमो ऽध्यायः जीर्णोद्धारविधानं भगवानुवाच जीर्णाद्धारविधिं वक्ष्ये भूषितां स्नपयेद्गुरुः अचलां विन्यसेद्गेहे अतिजीर्णां परित्यजेत्
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ ‘ସମୁଦାୟ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାକଥନ’ ନାମକ ଷଟ୍ଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ସପ୍ତଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ଜୀର୍ଣୋଦ୍ଧାର-ବିଧାନ’ ଆରମ୍ଭ। ଭଗବାନ କହିଲେ: “ମୁଁ ଜୀର୍ଣୋଦ୍ଧାରର ବିଧି କହିବି। ଗୁରୁ ଅଲଙ୍କୃତ ପ୍ରତିମାକୁ ସ୍ନାନ କରାଇବେ; ଅଚଳ ପ୍ରତିମାକୁ ଗୃହ/ମନ୍ଦିରରେ ସ୍ଥାପନ କରିବେ; ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜୀର୍ଣ ପ୍ରତିମାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବେ (ନୂତନ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କରିବେ)।”
Verse 2
व्यङ्गां भग्नां च शैलाढ्यां न्यसेदन्यां च पूर्ववत् संहारविधिना तत्र तत्त्वान् संहृत्य देशिकः
ଯଦି (ରଚନା/ମୂର୍ତ୍ତି) ବିକୃତ, ଭଙ୍ଗା କିମ୍ବା ଶିଳାଭାରରେ ଭାରୀ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ଅନ୍ୟଟି ସ୍ଥାପନ କରିବେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ସଂହାରବିଧିରେ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ସଂହୃତ କରି ମୂଳରେ ଲୀନ କରିବେ।
Verse 3
सहस्रं नारसिंहेन हुत्वा तामुद्धरेद् गुरुः दारवीं दारयेद्वह्नौ शैलजां प्रक्षिपेज्जले
ନାରସିଂହ ମନ୍ତ୍ରରେ ସହସ୍ର ଆହୁତି ଦେଇ ଗୁରୁ ତାହାକୁ (ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବସ୍ତୁ) ଉଦ୍ଧାର କରିବେ। କାଠର ବସ୍ତୁକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଚିରିବେ, ଏବଂ ଶିଳାଜ ବସ୍ତୁକୁ ଜଳରେ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତ କରିବେ।
Verse 4
धातुजां रत्नजां वापि अगाधे वा जले ऽम्बुधौ यानमारोप्य जीर्णाङ्गं छाद्य वस्त्रादिना नयेत्
ସେ ଧାତୁଜ ହେଉ କି ରତ୍ନଜ, କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ରର ଅଗାଧ ଜଳରେ (ପ୍ରାପ୍ତ) ହେଉ—ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଦେହ/ଅଙ୍ଗକୁ ଯାନରେ ଆରୋପି, ବସ୍ତ୍ରାଦିରେ ଛାଦି, ନେଇଯିବା ଉଚିତ।
Verse 5
वादित्रैः प्रक्षिपेत्तोये गुरवे दक्षिणां ददेत् यत्प्रमाणा च यद्द्रव्या तन्मानां स्थापयेद्दिने कूपवापीतडागादेर्जीर्णोद्धारे महाफलं
ବାଦ୍ୟ ସହିତ (ବିଧି-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟ) ଜଳରେ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତ କରିବା ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ପ୍ରମାଣ ଓ ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ, ସେମାନଙ୍କର ମାନ ସେହି ଦିନେ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଉଚିତ। କୂପ, ବାପୀ, ତଡାଗ ଆଦିର ଜୀର୍ଣ୍ଣୋଦ୍ଧାରେ ମହାଫଳ ମିଳେ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes saṃhāra-vidhi with tattva-saṃhāra (ritual withdrawal of constitutive principles) before removal, plus material-specific disposal (wood to fire, stone to water, metal/gem carried away respectfully) and the requirement that measurements and materials be fixed on the same day.
It frames renovation as dharmic stewardship: preserving sanctity through correct rites (saṃhāra and re-installation), honoring the guru through dakṣiṇā, and treating civic waterworks renovation as high merit—integrating disciplined action (karma) with purity of worship and social welfare.