Yoga & Brahma-vidya
Yoga & the Knowledge of Brahman
The culminating section on yoga practices, meditation, Brahma-vidya (knowledge of the Absolute), and the path to final liberation.
Adhyayas in Yoga & Brahma-vidya
Adhyaya 368
Explanation of the Final Dissolution (Ātyantika Laya) and the Arising of Hiraṇyagarbha — Subtle Body, Post-Death Transit, Rebirth, and Embodied Constituents
ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି କହନ୍ତି ଯେ ‘ଆତ୍ୟନ୍ତିକ ଲୟ’ କେବଳ ବିଶ୍ୱପ୍ରଳୟ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନରେ ବନ୍ଧନ ନିର୍ବାପିତ ହେବା—ଅନ୍ତଃକ୍ଲେଶ ଜ୍ଞାନରୁ ବୈରାଗ୍ୟ ଜନ୍ମି ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ଖୋଲେ। ପରେ ସେ ଜୀବର ମୃତ୍ୟୁପର ଗତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି: ସ୍ଥୂଳ ଭୋଗଦେହ ତ୍ୟାଗ, ଆତିବାହିକ (ଯାତ୍ରା) ଦେହ ଧାରଣ, ଯମମାର୍ଗରେ ନୀତ ହେବା, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ବିଚାର, ଏବଂ ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ/ପିଣ୍ଡ ଅର୍ପଣ ଉପରେ ନିର୍ଭରତା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପିତୃକ୍ରମରେ ସମ୍ମିଳନ। ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଭୋଗଦେହରେ କର୍ମଫଳଭୋଗ, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତନ ଓ ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ନିମ୍ନ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ, ମାସାନୁସାରେ ଗର୍ଭବିକାଶ, ଗର୍ଭଦୁଃଖ ଓ ଜନ୍ମାଘାତ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଦେହସ୍ଥ ବିଶ୍ୱତତ୍ତ୍ୱ: ଆକାଶ-ଅଗ୍ନି-ଜଳ-ପୃଥିବୀରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଧାତୁ ଉତ୍ପତ୍ତି, ତମସ-ରଜସ-ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ମନୋଭାବ ଓ ଆଚରଣ, ଏବଂ ଆୟୁର୍ବେଦର ଦୋଷ-ରସ-ଓଜସ, ତ୍ୱକ୍-କଳା ଆଦି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣବଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା—ଯୋଗ ଓ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ସହାୟକ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ।
Adhyaya 369
Chapter 369 — शरीरावयवाः (The Limbs/Organs and Constituents of the Body)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରକୁ ଚିକିତ୍ସାଜ୍ଞାନ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିବେକ ପାଇଁ ସୁସଂଗଠିତ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେ ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ—କାନ, ଚର୍ମ, ଆଖି, ଜିଭ, ନାକ—ଏବଂ ତାଙ୍କର ବିଷୟ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ—ତଥା ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ—ଗୁଦ, ଉପସ୍ଥ, ହାତ, ପାଦ, ବାକ୍—ଓ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଗଣନା କରନ୍ତି। ମନକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ବିଷୟ-ପଞ୍ଚମହାଭୂତର ଅଧିପତି କହି, ପରେ ସାଂଖ୍ୟ ଧାରାରେ ଆତ୍ମା, ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରକୃତି, ଚବିଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପରମ ପୁରୁଷ—ମାଛ ଓ ପାଣି ପରି ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ—ବୋଲି ନିରୂପଣ ହୁଏ। ଆଶୟ, ସ୍ରୋତ/ଶିରା, ଅଙ୍ଗୋତ୍ପତ୍ତି, ଦୋଷ-ଗୁଣ ସମ୍ବନ୍ଧ, ଗର୍ଭଧାରଣକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ପ୍ରଜନନ ଅବସ୍ଥା, ପଦ୍ମସଦୃଶ ହୃଦୟରେ ଜୀବସ୍ଥାନ, ଏବଂ ଅସ୍ଥି-ସନ୍ଧି-ସ୍ନାୟୁ-ପେଶୀ-ଜାଳ-କୂର୍ଚ ଆଦିର ସଂଖ୍ୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦେହଦ୍ରବ୍ୟର ଅଞ୍ଜଳି-ପ୍ରମାଣ ଶେଷେ, ଶରୀର ମଳ-ଦୋଷର ପିଣ୍ଡ ବୋଲି ଜାଣି ଆତ୍ମାରେ ଦେହାଭିମାନ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ମିଳେ।
Adhyaya 370
Chapter 370: नरकनिरूपणम् (Naraka-nirūpaṇa) — Description of Hell (with the physiology of dying and the subtle transition)
ଅଗ୍ନି, ଯମମାର୍ଗର ପୂର୍ବ ଆଲୋଚନା ପରେ, ମୃତ୍ୟୁ-ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ମୃତ୍ୟୁପର ଶୂକ୍ଷ୍ମ ଗତିକୁ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଦେହୋଷ୍ଣତା ଓ ବାୟୁବିକ୍ଷୋଭରେ ଦୋଷ ଅବରୋଧିତ ହୁଏ, ପ୍ରାଣସ୍ଥାନ ଓ ମର୍ମ ଶିଥିଳ ହୁଏ; ବାୟୁ ନିର୍ଗମନ ପଥ ଖୋଜେ। ଚକ୍ଷୁ-କର୍ଣ୍ଣ-ନାସିକା-ମୁଖ ଦ୍ୱାରା ‘ଊର୍ଧ୍ୱ’ ନିର୍ଗମନ ଶୁଭକର୍ମଫଳ, ଗୁଦ ଓ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ‘ଅଧୋ’ ନିର୍ଗମନ ଅଶୁଭକର୍ମଫଳ; ଯୋଗୀ ତୁ ଶିରୋପରି ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ପ୍ରୟାଣ କରେ। ପ୍ରାଣ-ଅପାନ ସଙ୍ଗମେ ଚେତନା ଆବୃତ ହେଲେ, ନାଭିପ୍ରଦେଶସ୍ଥ ଜୀବ ଅତୀବାହିକ ଶୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଧାରଣ କରେ; ଦେବ-ସିଦ୍ଧ ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ଦେଖନ୍ତି। ପରେ ଯମଦୂତ ଭୟଙ୍କର ଯମମାର୍ଗରେ ନେଇଯାନ୍ତି; ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ପିଣ୍ଡ-ଜଳାଦି ଅର୍ପଣ ତାକୁ ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ଶେଷରେ ଯମ ଓ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କର୍ମବିଚାର ହୁଏ। ଅନେକ ନରକ, ସେମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଓ ଘୋର ଦଣ୍ଡର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି; ମହାପାତକର ଫଳରୂପେ ପୁନର୍ଜନ୍ମଗତି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଉପସଂହାରରେ ତ୍ରିବିଧ ଦୁଃଖ (ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ, ଆଧିଭୌତିକ, ଆଧିଦୈବିକ) ଦେଖାଇ, ଜ୍ଞାନଯୋଗ, ବ୍ରତ, ଦାନ ଓ ବିଷ୍ଣୁପୂଜାକୁ ଉପାୟ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 371
Chapter 371 — Yama-Niyama and Praṇava-Upāsanā (Oṅkāra) as Brahma-vidyā
ଅଗ୍ନି ଯୋଗକୁ ଏକଚିତ୍ତତା ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, ଚିତ୍ତବୃତ୍ତି-ନିରୋଧକୁ ଜୀବ–ବ୍ରହ୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧ ସାକ୍ଷାତ୍କାରର ପରମ ସାଧନ କହନ୍ତି। ଏଠାରେ ପଞ୍ଚ ଯମ—ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅପରିଗ୍ରହ—ଏବଂ ପଞ୍ଚ ନିୟମ—ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, ତପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଈଶ୍ୱର-ପୂଜନ—କୁ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଅନିବାର୍ୟ ଭିତ୍ତି ଭାବେ ବିଧିବଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି। ଅହିଂସା ପରମ ଧର୍ମ; ସତ୍ୟକୁ ‘ଶେଷରେ ହିତକର ବାକ୍ୟ’ ଭାବେ, ‘ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରିୟ’ ନୀତିରେ ପରିଶୋଧିତ କରାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଚିନ୍ତାରୁ କର୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଷ୍ଟବିଧ ସଂଯମ, ଅପରିଗ୍ରହ ଦେହଧାରଣ ପାଇଁ ନ୍ୟୂନତମ ସୀମାରେ। ପରେ ଶୁଦ୍ଧି-ତପ ପରେ ପ୍ରଣବକେନ୍ଦ୍ରିତ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ: ଓଁକାରକୁ ଅ-ଉ-ମ୍ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅର୍ଧମାତ୍ରା ସହ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରି ବେଦ, ଲୋକ, ଗୁଣ, ଚେତନା-ଅବସ୍ଥା ଓ ଦେବତା-ତ୍ରୟ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ହୃଦୟପଦ୍ମରେ ତୁରୀୟ ଧ୍ୟାନ—ପ୍ରଣବ ଧନୁ, ଆତ୍ମା ଶର, ବ୍ରହ୍ମ ଲକ୍ଷ୍ୟ—ଉପମା ସହ। ଗାୟତ୍ରୀଛନ୍ଦ, ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତି ବିନିଯୋଗ, କବଚ/ନ୍ୟାସ, ବିଷ୍ଣୁପୂଜା, ହୋମ ଓ ନିୟମିତ ଜପରେ ବ୍ରହ୍ମପ୍ରକାଶ; ଶେଷେ ଈଶ୍ୱରେ ପରାଭକ୍ତି ଓ ଗୁରୁପ୍ରତି ସମଶ୍ରଦ୍ଧା ଥିଲେ ଅର୍ଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦୟ ହୁଏ।
Adhyaya 372
Āsana–Prāṇāyāma–Pratyāhāra (Posture, Breath-control, and Withdrawal of the Senses)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଯୋଗର ତାନ୍ତ୍ରିକ ଏବଂ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି। ସାଧକ ଶୁଚି ସ୍ଥାନରେ, ନ ଅତି ଉଚ୍ଚ ନ ଅତି ନିମ୍ନ ଆସନରେ ବସ୍ତ୍ର‑ଅଜିନ‑କୁଶ ପତ୍ରାଇ ସ୍ଥିର ଭାବେ ବସୁ; ଧଡ଼‑ମୁଣ୍ଡ‑ଗଳା ସିଧା ରଖି ନାସାଗ୍ର‑ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ଥିର କରୁ। ଗୋଡ଼ଘୁଁଡି ଓ ହାତର ରକ୍ଷା/ସ୍ଥିରତାଦାୟକ ବିନ୍ୟାସ ଦେଇ ନିଶ୍ଚଳତା ଓ ଏକାଗ୍ରତାକୁ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ଧ୍ୟାନର ପୂର୍ବଶର୍ତ୍ତ କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରାଣାୟାମ ପ୍ରାଣର ନିୟତ ବିସ୍ତାର‑ନିଗ୍ରହ; ରେଚକ‑ପୂରକ‑କୁମ୍ଭକ ତ୍ରୟ ଏବଂ କାଳମାନ ଅନୁସାରେ କନ୍ୟକ‑ମଧ୍ୟମ‑ଉତ୍ତମ ଭେଦ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଫଳ—ଆରୋଗ୍ୟ, ବଳ, ସ୍ୱର, କାନ୍ତି, ଦୋଷଶମନ; କିନ୍ତୁ ଅସିଦ୍ଧ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ରୋଗ ବଢ଼ିପାରେ ବୋଲି ସତର୍କତା। ଜପ‑ଧ୍ୟାନ ‘ଗର୍ଭ’ (ଅନ୍ତର୍ବୀଜ‑ଏକାଗ୍ର ଅବସ୍ଥା) ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ ତତ୍ତ୍ୱ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗ‑ନରକର କାରଣ; ଦେହ ରଥ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଶ୍ୱ, ମନ ସାରଥି, ପ୍ରାଣାୟାମ ଚାବୁକ। ଶେଷରେ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ବିଷୟସାଗରରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ପଛେ ଟାଣିବା ଏବଂ ଜ୍ଞାନବୃକ୍ଷାଶ୍ରୟରେ ଆତ୍ମୋଦ୍ଧାର ଉପଦେଶ ମିଳେ।
Adhyaya 373
Chapter 373 — ध्यानम् (Dhyāna / Meditation)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଧ୍ୟାନକୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଅବିକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଚିନ୍ତନ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ପୁନଃପୁନଃ ମନକୁ ବିଷ୍ଣୁ/ହରିରେ ସ୍ଥିର କରି, ଶିଖରେ ବ୍ରହ୍ମରେ ଏକାତ୍ମ ହେବା। ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଭାବ ନ ପ୍ରବେଶିବା ଏକଧାରା ‘ପ୍ରତ୍ୟୟ’; ଚାଲିବା, ଦାଁଡ଼ିବା, ଶୋଇବା, ଜାଗିବା—ସବୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେକୌଣସି ଦେଶକାଳରେ ସମ୍ଭବ। ସାଧନାର ଚାରି ଅଂଶ: ଧ୍ୟାତା, ଧ୍ୟାନ, ଧ୍ୟେୟ, ପ୍ରୟୋଜନ; ଯୋଗାଭ୍ୟାସରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ଅଣିମାଦି ଅଷ୍ଟୈଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ମିଳେ। ‘ଧ୍ୟାନ-ଯଜ୍ଞ’କୁ ଶୁଦ୍ଧ, ଅହିଂସକ ଆନ୍ତରିକ ଯଜ୍ଞ ଭାବେ ବାହ୍ୟ କର୍ମକାଣ୍ଡଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ମନକୁ ପବିତ୍ର କରି ଅପବର୍ଗ ଦିଏ। କ୍ରମେ ଗୁଣତ୍ରୟ ବିନ୍ୟାସ, ତିନି ରଙ୍ଗର ମଣ୍ଡଳ, ହୃଦୟପଦ୍ମର ପ୍ରତୀକ (ପତ୍ର ସିଦ୍ଧି; ନାଳ/କର୍ଣ୍ଣିକା ଜ୍ଞାନ-ବୈରାଗ୍ୟ) ଏବଂ ଅଙ୍ଗୁଠାମାତ୍ର ଓଁକାର କିମ୍ବା ପ୍ରଧାନ-ପୁରୁଷାତୀତ ତେଜୋମୟ ପଦ୍ମାସନସ୍ଥ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଶିଖାଯାଏ। ଶେଷରେ ବୈଷ୍ଣବ ମୂର୍ତ୍ତିଧ୍ୟାନ, ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ… ମୁଁ ବାସୁଦେବ’ ନିଶ୍ଚୟ ଜପ ସହ; ଜପ-ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା, ସମୃଦ୍ଧି, ମୋକ୍ଷ ଓ ମୃତ୍ୟୁଜୟ ପାଇଁ ଅନୁତ୍ତମ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 374
Chapter 374 — ध्यान (Dhyāna) — Colophon & Transition to Dhāraṇā
ଏହି ଖଣ୍ଡଟି ଧ୍ୟାନ-ବିଷୟକ ପୂର୍ବ ଉପଦେଶର ଉପସଂହାର ହୋଇ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧିକ ପ୍ରାୟୋଗିକ ଯୋଗାଙ୍ଗ—ଧାରଣା (ଏକାଗ୍ର ନିବେଶ)—ପ୍ରତି ସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପେ ସଂକ୍ରମଣ କରାଏ। ଅଧ୍ୟାୟାନ୍ତ କୋଲୋଫନ ସାଧନାର ମୋକ୍ଷଲକ୍ଷ୍ୟ—ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ନିୟମିତ ଚିନ୍ତନର ‘ଫଳ’—କୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ, ସହିତ ଜୀବନ୍ତ ପରମ୍ପରାକୁ ସୂଚାଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପାଣ୍ଡୁଲିପି-ପାଠଭେଦ ମଧ୍ୟ ସଂରକ୍ଷିତ ରହେ। ପ୍ରଥମେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧ୍ୟାନାଭିମୁଖ କରି ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ କରାଯାଏ; ପରେ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଚୟିତ ସ୍ଥାନ ଓ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ଥିର-ନିବନ୍ଧନ ହୁଏ—ଏହି କ୍ରମବଦ୍ଧ ଯୋଗ-ପାଠପ୍ରଣାଳୀ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ହିତାର୍ଥ ଦିଆ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶରେ, ପୁରାଣ ଅନ୍ତର୍ଯୋଗ ପଦ୍ଧତିକୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଜ୍ଞାନ ପରି ସଂଜ୍ଞା, ସୀମା ଓ ପ୍ରଗତି-କ୍ରମ ସହ ଗଠିତ କରି, ସାଧକଙ୍କୁ ଚିତ୍ତପ୍ରସାଦ ଓ ମୁକ୍ତି ପଥେ ନେଇଯାଏ।
Adhyaya 375
Adhyāya 375 — समाधिः (Samādhi)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସମାଧିକୁ ଏମିତି ଧ୍ୟାନ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଆତ୍ମା ମାତ୍ର ଦୀପ୍ତ—ଅଚଳ ସମୁଦ୍ର ପରି ଓ ପବନହୀନ ସ୍ଥାନର ଦୀପ ପରି—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ରିୟା ଓ ମନର ବିକଳ୍ପ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ। ଯୋଗୀ ବାହ୍ୟ ବିଷୟରେ ଜଡ ପରି ଦିଶେ, ଈଶ୍ୱରରେ ଲୀନ ହୁଏ, ଏବଂ ଶକୁନସଦୃଶ ଲକ୍ଷଣ ଓ ପ୍ରଲୋଭନ ଆସେ—ଦିବ୍ୟ ଭୋଗ, ରାଜଦାନ, ସ୍ୱୟଂ ଶିକ୍ଷାସିଦ୍ଧି, କାବ୍ୟ ପ୍ରତିଭା, ଔଷଧ, ରସାୟନ, କଳା—ଏସବୁକୁ ବିଷ୍ଣୁକୃପା ପାଇଁ ତୃଣ ପରି ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ଶୁଦ୍ଧିକୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ପୂର୍ବଶର୍ତ୍ତ କୁହାଯାଏ; ଏକ ଆତ୍ମା ଘଟାକାଶ କିମ୍ବା ଜଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପରି ଅନେକ ଭାବେ ଦିଶେ; ବୁଦ୍ଧି-ଅହଂକାର, ତନ୍ମାତ୍ରା, ଭୂତ ଓ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ; କର୍ମ ଓ କାମନାରେ ବନ୍ଧନ, ଜ୍ଞାନରେ ମୋକ୍ଷ। ଅର୍ଚିରାଦି ‘ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପଥ’ରେ ପରମଗତି ଓ ଧୂମାଦି ପଥରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ସତ୍ୟ, ନ୍ୟାୟାର୍ଜିତ ଧନ, ଅତିଥିସେବା, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଏ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ।
Adhyaya 376
Chapter 376 — ब्रह्मज्ञानम् (Knowledge of Brahman)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ସଂସାରଜନିତ ଅଜ୍ଞାନର ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରତିକାର ‘ଅୟମ୍ ଆତ୍ମା ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ—ଅହମ୍ ଅସ୍ମି’ ଏହି ମୋକ୍ଷଦାୟକ ପରିଚୟ। ବିବେକରେ ଦେହ ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁ ହେବାରୁ ଅନାତ୍ମା ବୋଲି ନିରସିତ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଉପକରଣ, ସାକ୍ଷୀ ନୁହେଁ। ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି—ଅନ୍ଧକାରରେ ଦୀପ ପରି ପ୍ରକାଶମାନ ଦ୍ରଷ୍ଟା-ଭୋକ୍ତା ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦିତ। ପରେ ସମାଧି-ପ୍ରବେଶ ଧ୍ୟାନ—ବ୍ରହ୍ମରୁ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକ୍ରମ ଅନୁସରଣ କରି, ଲୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥୂଳକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ବିଲୀନ; ବିରାଟ୍ (ସ୍ଥୂଳ ସମଷ୍ଟି), ଲିଙ୍ଗ/ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ (ସତର ଅଂଶଯୁକ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହ), ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି ସହ ତାଙ୍କର ବିଶ୍ୱ-ତୈଜସ-ପ୍ରାଜ୍ଞ ସମ୍ବନ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତତ୍ତ୍ୱ ଅନିର୍ବଚନୀୟ, ‘ନେତି-ନେତି’ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରାହ୍ୟ; କର୍ମରେ ନୁହେଁ, ସାକ୍ଷାତ୍କାରଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରାପ୍ୟ। ଶେଷରେ ମହାବାକ୍ୟଶୈଳୀର ସାକ୍ଷୀଚେତନା ଘୋଷଣା; ଫଳ—ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମ ହୁଏ।
Adhyaya 377
Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
ଏହି ଯୋଗ–ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଖଣ୍ଡରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅଦ୍ୱୈତ ଘୋଷ କରନ୍ତି—“ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି।” ଅପବାଦ ପଦ୍ଧତିରେ ସେ ସମସ୍ତ ଉପାଧିକୁ ନିଷେଧ କରନ୍ତି: ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଭଳି ସ୍ଥୂଳ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିରାଟ୍, ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି, ତୈଜସ-ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆଦି ଅଭିମାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ-ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅନ୍ତଃକରଣ (ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଚିତ୍ତ, ଅହଂକାର), ପ୍ରାଣ ଓ ତାହାର ବିଭାଗମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିରାକରଣ କରନ୍ତି। ପ୍ରମାଣ-ପ୍ରମେୟ, କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍-ଅସତ୍, ଭେଦ-ଅଭେଦ, ‘ସାକ୍ଷୀଭାବ’ ଭଳି ଧାରଣାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ବ୍ରହ୍ମକୁ ତୁରୀୟ—ତିନି ଅବସ୍ଥାତୀତ—ରୂପେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱରୂପ ନିତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧତା, ଚେତନା, ସ୍ୱାଧୀନତା, ସତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି, ଏହି ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପରମ ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 378
Chapter 378: Brahma-jñāna (Knowledge of Brahman)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସାଧନାର କ୍ରମିକ ସିଦ୍ଧି କହନ୍ତି—ଯଜ୍ଞରେ ଦିବ୍ୟ/ଲୋକିକ ପଦ, ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ରହ୍ମପଦ, ବୈରାଗ୍ୟଯୁକ୍ତ ସନ୍ନ୍ୟାସରେ ପ୍ରକୃତି-ଲୟ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନରେ କୈବଲ୍ୟ। ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଚେତନ-ଅଚେତନ ବିବେକ; ପରମାତ୍ମା ସର୍ବାଧାର, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର ଭାବେ ସ୍ତୁତ—ପ୍ରବୃତ୍ତିମାର୍ଗୀ କର୍ମକାଣ୍ଡୀ ପୂଜନ୍ତି, ନିବୃତ୍ତିମାର୍ଗୀ ଜ୍ଞାନଯୋଗୀ ସାକ୍ଷାତ୍କରନ୍ତି। ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ବେଦ/ଆଗମାଧାରିତ, ପରବ୍ରହ୍ମ ବିବେକସିଦ୍ଧ; ‘ଭଗବାନ’ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ଓ ଛଅ ଭଗ—ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ବୀର୍ୟ, ଯଶ, ଶ୍ରୀ, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ—ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ବନ୍ଧନର କାରଣ ଅବିଦ୍ୟା—ଆତ୍ମାରେ ଅନାତ୍ମାଧ୍ୟାସ; ଜଳ-ଅଗ୍ନି-ଘଟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରକୃତିର ଅଧର୍ମରୁ ପୃଥକ କରାଯାଏ। ବିଷୟରୁ ମନ ଫେରାଇ ହରିଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମରୂପେ ସ୍ମରଣ କରି, ଯମ-ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମସହ ମନର ଯୋଗ ସ୍ଥିର କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ ସାକାର ଧ୍ୟାନ, ଶେଷେ ଅଭେଦବୋଧ; ଭେଦଦର୍ଶନ ଅଜ୍ଞାନଜନ୍ୟ।
Adhyaya 379
Adhyāya 379 — अद्वैतब्रह्मविज्ञानम् (Advaita-brahma-vijñāna)
ଅଗ୍ନି ଅଦ୍ୱୈତ-ବ୍ରହ୍ମବିଜ୍ଞାନର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ କେନ୍ଦ୍ରିତ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଶାଳଗ୍ରାମରେ ତପସ୍ୟା ଓ ବାସୁଦେବ-ପୂଜାରେ ସାଧକର ପ୍ରବେଶ, ପରେ ଆସକ୍ତି ପୁନର୍ଜନ୍ମକୁ ଗଢ଼େ ବୋଲି ମୃଗ-ଆସକ୍ତି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ, ଏବଂ ଯୋଗରେ ସ୍ୱସ୍ୱରୂପ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି। ତାପରେ ଏକ ସାମାଜିକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅବଧୂତସଦୃଶ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ପାଳକୀ ବୋହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯାଏ; ସେ ରାଜାଙ୍କୁ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ-ଅହଂକାରର ବିଶ୍ଳେଷଣ ଦ୍ୱାରା ବୁଝାନ୍ତି ଯେ ‘ବୋହକ’, ‘ବୋହାଯାଉଥିବା’, ‘ପାଳକୀ’ ଦେହାଙ୍ଗ, ଭୂତତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଲୋକବ୍ୟବହାରର ନାମମାତ୍ର; ‘ମୁଁ-ତୁମେ’ ଅବିଦ୍ୟାଜନ୍ୟ କର୍ମସଞ୍ଚୟରେ ଚାଲୁଥିବା ଗୁଣପ୍ରବାହ ଉପରେ ଭାଷାର ଆରୋପ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ, ନିର୍ଗୁଣ, ପ୍ରକୃତିତୀତ। ପରେ ନିଦାଘ–ଋତୁ ସଂବାଦରେ ଭୋକ-ତୃପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେହସୀମା ଦେଖାଇ ଆତ୍ମାକୁ ଆକାଶପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ନ ଯାଏ ନ ଆସେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଅଖଣ୍ଡ ବିଶ୍ୱକୁ ବାସୁଦେବସ୍ୱରୂପ ମାନି, ଜ୍ଞାନଜନ୍ୟ ମୋକ୍ଷକୁ ସଂସାର-ଅବିଦ୍ୟାବୃକ୍ଷ ଛେଦକ ‘ଶତ୍ରୁ’ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।
Adhyaya 380
अध्याय ३८० — गीतासारः (The Essence of the Gītā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଅଦ୍ୱୈତ-ବ୍ରହ୍ମବିଜ୍ଞାନ ପରେ ଅଗ୍ନି ‘ଗୀତାସାର’ ରୂପେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅର୍ଜୁନ-ଉପଦେଶର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସାର ଦେଇଛନ୍ତି, ଯାହା ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଉଭୟ ଦେଇଥାଏ। ଅଜନ୍ମା ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ ଶୋକନିବୃତ୍ତି, ଏବଂ ବନ୍ଧନର ମନୋଶୃଙ୍ଖଳା—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ଆସକ୍ତି, ପରେ କାମ, କ୍ରୋଧ, ମୋହ ଓ ବିନାଶ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ସତ୍ସଙ୍ଗ ଓ କାମତ୍ୟାଗକୁ ସ୍ଥିତପ୍ରଜ୍ଞତାର ମୁଖ୍ୟ ମୋଡ଼ କୁହାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମରେ କର୍ମ ଅର୍ପଣ କରି ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ ସହ କର୍ମଯୋଗ, ଏବଂ ସର୍ବଭୂତରେ ଆତ୍ମଦର୍ଶନ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭୁ-ଶରଣାଗତିରେ ମାୟାତରଣ, ଅଧ୍ୟାତ୍ମ/ଅଧିଭୂତ/ଅଧିଦୈବତ/ଅଧିଯଜ୍ଞର ପରିଭାଷା, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ‘ଓଁ’ ସ୍ମରଣରେ ପରମଗତି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଅଛି। କ୍ଷେତ୍ର-କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନସାଧନ (ଅମାନିତ୍ୱ, ଅହିଂସା, ଶୌଚ, ବୈରାଗ୍ୟ ଆଦି), ବ୍ରହ୍ମର ସର୍ବବ୍ୟାପକତା, ଏବଂ ଗୁଣଭେଦେ ଜ୍ଞାନ-କର୍ମ-କର୍ତ୍ତା-ତପ-ଦାନ-ଆହାରର ବର୍ଗୀକରଣ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ସ୍ୱଧର୍ମକୁ ବିଷ୍ଣୁପୂଜା ରୂପେ ପବିତ୍ର କରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧି ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
Adhyaya 381
Chapter 381 — यमगीता (Yama-gītā)
ଅଗ୍ନି ଯମଗୀତାକୁ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି—ଏହା ନଚିକେତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବେ କହାଯାଇଥିବା ମୋକ୍ଷୋପଦେଶ; ଏହାର ପାଠ ଓ ଶ୍ରବଣ କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହିଁ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା। ଯମ ମନୁଷ୍ୟର ମୋହ ଖୋଲାସା କରନ୍ତି: ଅନିତ୍ୟ ଜୀବ ସ୍ଥିର ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଭୋଗ ଚାହେ। ପରେ ଶ୍ରେୟସର ଅଧିକୃତ “ଗୀତ”ଗୁଡ଼ିକୁ ଗଠନ କରନ୍ତି—କପିଳଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ଓ ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ, ପଞ୍ଚଶିଖଙ୍କ ସମଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅପରିଗ୍ରହ, ଗଙ୍ଗା–ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମ-ବିବେକ, ଏବଂ ଜନକଙ୍କ ଦୁଃଖନିବାରଣ ଉପାୟ। ଉପଦେଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବେଦାନ୍ତମୟ: ଅଭେଦ ପରମରେ ଭେଦକଳ୍ପନା ଶାନ୍ତ କରିବା ଦରକାର; କାମତ୍ୟାଗରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ (ସନକ)। ବିଷ୍ଣୁକୁ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଇଛି—ପରାତ୍ପର ଓ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ନାମରେ ଜ୍ଞେୟ। ଧ୍ୟାନ, ବ୍ରତ, ପୂଜା, ଧର୍ମଶ୍ରବଣ, ଦାନ, ତୀର୍ଥସେବା ସାଧନ। ନଚିକେତାର ରଥଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ମନ–ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ ଓ ପୁରୁଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକ୍ରମ। ଶେଷରେ ଯୋଗାଙ୍ଗ—ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ, ସମାଧି—ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ଅଜ୍ଞାନନିବୃତ୍ତିରେ ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମରୂପ ଅଦ୍ୱୈତ ହୁଏ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ।
Adhyaya 382
Āgneya-Purāṇa-māhātmya (The Greatness and Self-Testimony of the Agni Purāṇa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୂର୍ବତନ “ୟମ-ଗୀତା”କୁ ସମାପ୍ତ କରି ସହସା ଅଗ୍ନି ପୁରାଣକୁ ବ୍ରହ୍ମରୂପ ଓ ମହାନ ବୋଲି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ; ଏହା ସପ୍ରପଞ୍ଚ (ଲୋକବ୍ୟବହାର) ଓ ନିଷ୍ପ୍ରପଞ୍ଚ (ପରମାର୍ଥ) ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବିଦ୍ୟାର ଉପଦେଶ ଦିଏ। ଅଗ୍ନି ଏହାର ବିଶ୍ୱକୋଷସଦୃଶ ବିଷୟବିସ୍ତାର କହନ୍ତି—ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ନ୍ୟାୟ–ମୀମାଂସା, ଆୟୁର୍ବେଦ, ରାଜଧର୍ମ-ନୀତି, ଧନୁର୍ବେଦ, ନାଟ୍ୟ-ଗୀତାଦି କଳା—ଏବଂ ଅପରାବିଦ୍ୟା (ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ) ଓ ପରାବିଦ୍ୟା (ପରମ ଅକ୍ଷର ସାକ୍ଷାତ୍କାର)ର ଭେଦ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ପରେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିକୁ ସାର ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଏ—ଗୋବିନ୍ଦ/କେଶବ ଧ୍ୟାନ, ଭକ୍ତି, କଥା ଓ କର୍ମ ପାପହର, କଳିଦୋଷ-ଶମକ ଏବଂ ସତ୍ୟ ଧ୍ୟାନର ଲକ୍ଷଣ। ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଭାଗରେ ଶ୍ରବଣ, ପାଠ, ଲେଖନ, ପୂଜା, ଦାନ, ଘରେ ଗ୍ରନ୍ଥ ରଖିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ଷା-ପାବନ ଫଳ, ଋତୁ/ମାସ ଅନୁସାରେ ପୁଣ୍ୟ, ଏବଂ ପୁରାଣପାଠକଙ୍କୁ ବିଧିବତ ସମ୍ମାନ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଅଗ୍ନି→ବଶିଷ୍ଠ→ବ୍ୟାସ→ସୂତ ପରମ୍ପରାରେ ବେଦସମ୍ମତତା, ପ୍ରବୃତ୍ତି-ନିବୃତ୍ତି ଧର୍ମ ସମନ୍ୱୟ, ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତିର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୁନଃ ଦୃଢ଼ ହୋଇ, ଉପନିଷଦୀୟ ନିଷ୍କର୍ଷ—“ସର୍ବଂ ବ୍ରହ୍ମ”—ବୋଲି ଜାଣ—ରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।