Adhyaya 103

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ध्वजारोहणादिविधिर्नाम द्व्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्र्यधिकशततमो ऽध्यायः जीर्णोद्धारः ईश्वर उवाच जीर्णादीनाञ्च लिङ्गानामुद्धारं विधिना वदे लक्ष्मोज्झितञ्च भग्नञ्च स्थूलं वज्रहतं तथा

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ “ଧ୍ୱଜାରୋହଣାଦି-ବିଧି” ନାମକ ୧୦୨ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ୧୦୩ତମ ଅଧ୍ୟାୟ “ଜୀର୍ଣ୍ଣୋଦ୍ଧାର” ଆରମ୍ଭ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର-ବିଧି କହୁଛି; ଲକ୍ଷ୍ମୀହୀନ, ଭଙ୍ଗ, ଅତିସ୍ଥୂଳ କିମ୍ବା ବଜ୍ରାହତ।

Verse 2

संपुटं स्फुटितं व्यङ्गं लिङ्गमित्येवमादिकं इत्यादिदुष्टलिङ्गानां योज्या पिण्डी तथा वृषः

ସମ୍ପୁଟିତ (ଆବୃତ), ସ୍ଫୁଟିତ (ଫାଟିଥିବା), ବ୍ୟଙ୍ଗ (ବିକୃତ/ଦୋଷଯୁକ୍ତ) ଲିଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି—ଏପରି ଦୋଷଦୁଷ୍ଟ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡୀ (ଆଧାର-ପୀଠ) ଏବଂ ସେହିପରି ବୃଷ (ନନ୍ଦୀ) ଯୋଜନୀୟ।

Verse 3

चालितञ्चलितं लिङ्गमत्यर्थं विषमस्थितं दिड्मूढं पातितं लिङ्गं मध्यस्थं पतितं तथा

ଚାଳିତ କିମ୍ବା ଚଞ୍ଚଳ ଲିଙ୍ଗ; ଅତ୍ୟଧିକ ଅଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ରଖାଯାଇଥିବା; ବିଷମ ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ଥାପିତ; ଦିଗ୍‌ବିଷୟରେ ଭ୍ରମିତ; ପତିତ ଲିଙ୍ଗ; ଏବଂ ମଧ୍ୟସ୍ଥ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ପଡ଼ିଯାଇଥିବା—ଏସବୁ ଦୋଷ।

Verse 4

एवंविधञ्च संस्थाप्य निर्ब्रणञ्च भवेद्यदि नद्यादिकप्रवाहेन तदपाक्रियते यदि

ଏହିପରି ସ୍ଥାପନ କରିଲା ପରେ ଯଦି ତାହା ଫାଟ/ଘାଉ ଆଦିରହିତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ନଦୀ ଆଦିର ପ୍ରବାହରେ ସେଇ ଦୋଷ କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧି ଅପସାରିତ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ସ୍ଥାପନ ସଠିକ୍ ମନାଯାଏ।

Verse 5

ततो ऽन्यत्रापि संस्थाप्य विधिदृष्टेन कर्मणा न्यूनादिदोषनाशार्थं कृत्वेति झ न्यूनादिदोषनाशाय हुत्वेति घ , ज च कर्तर्भोगवत इति ख , छ च त्याज्या पिण्डीति घ निम्नमित्यर्थमिति ज सन्त्याज्यमिति झ सुस्थितं दुस्थितं वापि शिवलिङ्गं न चालयेत्

ତାପରେ ବିଧିଦୃଷ୍ଟ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ତାହାକୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରି, ନ୍ୟୂନତା ଆଦି ଦୋଷନାଶ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ଶିବଲିଙ୍ଗ ସୁସ୍ଥିତ ହେଉ କି ଦୁସ୍ଥିତ—ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ଚଳାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 6

शतेन स्थापनं कुर्यात् सहस्रेण तु चालनं पूजादिभिश् च संयुक्तं जीर्णाद्यमपि सुस्थितं

ଶତ (ନିୟତ ବ୍ୟୟ/ଦକ୍ଷିଣା) ଦ୍ୱାରା ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ସହସ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିମା/ରଚନାର ସ୍ଥାନାନ୍ତର। ପୂଜାଦି ବିଧି ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ମଧ୍ୟ ସୁଦୃଢ଼ ଭାବେ ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Verse 7

याम्ये मण्डपमीशे वा प्रत्यग्द्वारैकतोरणं विधाय द्वारपूजादि स्थण्डिले मन्त्रपूजनं

ଯାମ୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ) ଦିଗରେ—କିମ୍ବା ବିକଳ୍ପରେ ଈଶାନ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ—ମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ। ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖ ଦ୍ୱାରରେ ଏକ ତୋରଣ କରି, ଦ୍ୱାରପୂଜାଦି କରି, ପ୍ରସ୍ତୁତ ସ୍ଥଣ୍ଡିଳରେ ମନ୍ତ୍ରପୂଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 8

मन्त्रान् सन्तर्प्य सम्पूज्य वास्तुदेवातुं पूर्ववत् दिग्बलिं च वहिर्दत्वा समाचम्य स्वयं गुरुः

ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତର୍ପଣ କରି ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜନ କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ବାସ୍ତୁଦେବତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ପରେ ବାହାରେ ଦିଗ୍ବଳି ଦେଇ, ଆଚମନ କରି, ଗୁରୁ ସ୍ୱୟଂ (ବିଧି) ଅଗ୍ରସର କରିବେ।

Verse 9

ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु शम्भुं विज्ञापयेत्ततः दुष्टलिङ्गमिदं शंभोः शान्तिरुद्धारणस्य चेत्

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ପରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବ— “ହେ ଶମ୍ଭୋ! ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଦୋଷଯୁକ୍ତ; ଯଦି ଶାନ୍ତି କରିବାକୁ ହୁଏ, ତେବେ ଉଦ୍ଧାରଣ (ଅପସାରଣ) ଓ ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ହେଉ।”

Verse 10

रुसिस्तवादिविधिना अधितिष्ठस्व मां शिव एवं विज्ञाप्य देवेशं शान्तिहोमं समाचरेत्

“ଆହ୍ୱାନ ଓ ସ୍ତବବିଧି ଅନୁସାରେ— ‘ହେ ଶିବ, ମୋତେ ଅଧିଷ୍ଠାନ କର (ଏହି କର୍ମରେ ବିରାଜ)’”— ଏପରି ଦେବେଶଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରି, ଶାନ୍ତିହୋମ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 11

मध्वाज्यक्षीरदूर्वाभिर्मूलेनाष्टाधिकं शतं ततो लिङ्गं च संस्थाप्य पूजयेत् स्थिण्डिले तथा

ମଧୁ, ଘିଅ, କ୍ଷୀର ଓ ଦୂର୍ବା—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୂଳ ସହ—ଏକଶେ ଆଠଥର ବିଧି କରିବ। ପରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରି, ପ୍ରସ୍ତୁତ ସ୍ଥିଣ୍ଡିଲ (ବେଦୀ-ମଞ୍ଚ) ଉପରେ ସେହିପରି ପୂଜା କରିବ।

Verse 12

ॐ व्यापकेश्वरायेति नाट्यन्तं शिववादिना अकेश्वरायेति तत्त्वेनाभ्यन्तरादिने इति ख ॐ व्यापकेश्वरायेति नात्यन्तशिववाचिनेति घ ॐ व्यापकेश्वरायेति तत्त्वेनात्यन्तवादिने इति छ ॐ व्यापकं हृदयेश्वराय नमः ॐ व्यापकेश्वराय शिरसे नमः इत्य् आद्यङ्गमन्त्राः ततस्तत्राश्रितं तत्त्वं श्रावयेदस्त्रमस्ततः

“ଓଁ ବ୍ୟାପକେଶ୍ୱରାୟ” ଏଭଳି ଜପ କରିବ। ପାଠାନ୍ତର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—“ନାତ୍ୟନ୍ତଶିବବାଦିନେ”, “ନାଟ୍ୟନ୍ତଶିବବାଚିନେ”, “ତତ୍ତ୍ୱେନାତ୍ୟନ୍ତବାଦିନେ”। ପରେ ଆଦ୍ୟ ଅଙ୍ଗ-ମନ୍ତ୍ର—“ଓଁ ବ୍ୟାପକଂ ହୃଦୟେଶ୍ୱରାୟ ନମଃ”, “ଓଁ ବ୍ୟାପକେଶ୍ୱରାୟ ଶିରସେ ନମଃ”। ତାପରେ ସେଠାରେ ଆଶ୍ରିତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶ୍ରାବିତ/ସକ୍ରିୟ କରି, ପଛରେ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରିବ।

Verse 13

सत्त्वः कोपीह यः कोपिलिङ्गमाश्रित्य तिष्ठति लिङ्गन्त्यक्त्वा शिवाज्ञाभिर्यत्रेष्टं तत्र गच्छतु

ଯେ କେହି ଏଠାରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କୋପ-ଲିଙ୍ଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ରହେ, ସେ ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶିବାଜ୍ଞାନୁସାରେ ଯେଉଁଠାକୁ ଇଚ୍ଛା ସେଠାକୁ ଯାଉ।

Verse 14

विद्याविद्येश्वरैर् युक्तः स भवोत्र भविष्यति सहस्रं प्रतिभागे च ततः पाशुपताणुना

ବିଦ୍ୟା ଓ ଅବିଦ୍ୟା (ଗୁଢ଼-ବିଦ୍ୟା)ର ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ସେ ଏଠାରେଇ ଭବ (ଶିବ) ହୋଇଯାଏ। ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଗରେ ସହସ୍ରଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ; ପରେ ପାଶୁପତ ‘ଅଣୁ’ (ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୀଜ-ତତ୍ତ୍ୱ) ଦ୍ୱାରା।

Verse 15

हुत्वा शान्त्यम्बुना प्रोक्ष्य स्पृष्ट्वा कुशैर् जपेत्ततः दत्वार्घं च विलोमेन तत्त्वतत्त्वाधिपांस् तथा

ହୋମ କରି ଶାନ୍ତିଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରିବ; ପରେ କୁଶାଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ କରି ଜପ କରିବ। ତାପରେ ବିଲୋମ କ୍ରମରେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି, କ୍ରମଶଃ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଧିପତିମାନଙ୍କୁ ପୂଜିବ।

Verse 16

अष्टमूर्तीश्वरान् लिङ्ग पिण्डिकासंस्थितान् गुरुः विसृज्य स्वर्णपाशेन वृषस्कन्धस्थया तथा

ଆଚାର୍ୟ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ଓ ପିଣ୍ଡିକାରେ ସ୍ଥିତ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତୀଶ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିସର୍ଜନ କରି, ପରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପାଶ ଦ୍ୱାରା ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ରିୟା କରି ତାହାକୁ ବୃଷଭର କାନ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ନିୟମାନୁସାରେ ରଖିବେ।

Verse 17

रज्वा वध्वा तया नीत्वा शिवमन्तं गृणन् जनैः तज्जले निक्षिपेन् मन्त्री पुष्ठ्यर्थं जुहुयाच्छतं

ଦୋରିରେ ବାନ୍ଧି ସେହି ଦୋରିରେ ନେଇ, ଲୋକମାନେ ଶିବମନ୍ତ୍ର ଜପ କରୁଥିବାବେଳେ, ମନ୍ତ୍ରୀ ତାହାକୁ ସେହି ଜଳରେ ନିମଜ୍ଜିତ କରିବେ; ପରେ ପୁଷ୍ଟିର୍ଥେ ଶତ ଆହୁତି ଦେବେ।

Verse 18

तृप्तये दिक्पतीनाञ्च वास्तुशुद्धौ शतं शतं रक्षां विधाय तद्धाम्नि महापाशुपता ततः

ଦିକ୍ପତିମାନଙ୍କ ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ଏବଂ ବାସ୍ତୁଶୁଦ୍ଧି କ୍ରିୟାରେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକଥର ଶତ ଶତ ବାର ରକ୍ଷାବିଧାନ କରି, ପରେ ସେହି ପବିତ୍ର ଧାମରେ ମହାପାଶୁପତ (ଶୈବ ବିଧି/ମନ୍ତ୍ର) ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 19

लिङ्गमन्यत्ततस्तत्र विधिवत् स्थापयेद् गुरुः असुरैर् मुनिभिर्गोत्रस्तन्त्रविद्भिः प्रतिष्ठितं

ତାପରେ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଆଚାର୍ୟ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅନ୍ୟ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରିବେ—ଯାହା ଅସୁର, ମୁନି ଏବଂ ଗୋତ୍ର-ତନ୍ତ୍ରବିଦ୍ମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 20

प्रभुरत्रेति ख , छ च पाशुपतात्मनेति ख , ग , छ च दर्भैर् जपेत्तत इति ङ मूर्तिमूर्तीश्वरान् लिङ्गे इति ख , घ , ङ , छ च वास्तुमध्ये घ तत्त्वविद्भिरिति ख , घ , छ , ज च जीर्णं वाप्यथवा भग्नं विधिनापि नचालयेत् एष एव विधिः कार्योजीर्णधामसमुद्धृतौ

ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଧାମ/ମନ୍ଦିର ଜୀର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଭଗ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଧି ନାମରେ ସୁଦ୍ଧା ତାହାକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଧାମର ଉଦ୍ଧାର/ପୁନରୁଦ୍ଧାରରେ ଏହି ଏକମାତ୍ର ବିଧି ପାଳନୀୟ।

Verse 21

खड्गे मन्त्रगणं न्यस्य कारयेत् मन्दिरान्तरं सङ्कोचे मरणं प्रोक्तं विस्तारो तु धनक्षयः

ଖଡ୍ଗରେ ମନ୍ତ୍ରଗଣର ନ୍ୟାସ ସ୍ଥାପନ କରି ମନ୍ଦିରର ଅନ୍ତର୍ପ୍ରାଙ୍ଗଣ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଉ। ଅତିସଙ୍କୋଚେ ମୃତ୍ୟୁ, ଅତିବିସ୍ତାରେ ଧନକ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।