Adhyaya 73
अध्याय ७३: सूर्यपूजाविधिः (Sūrya-pūjā-vidhi — The Procedure for Sun-Worship)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଈଶାନ-କଳ୍ପ ଶୈଳୀରେ ସୁସଂଗଠିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଉପାସନା ବର୍ଣ୍ଣିତ—ନ୍ୟାସ, ବୀଜମନ୍ତ୍ର-ବିନ୍ୟାସ, ମୁଦ୍ରାକର୍ମ ଓ ରକ୍ଷା/ଅବଗୁଣ୍ଠନ ମୁଖ୍ୟ। କର ଓ ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ କରି “ମୁଁ ତେଜୋମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ” ଭାବନାରେ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇ ପ୍ରଧାନ ଅର୍ପଣ ଭାବେ ଅର୍ଘ୍ୟଦାନ ହୁଏ। ଲାଲ ଚିହ୍ନ/ରେଖାମଣ୍ଡଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ତାହାକୁ ପୂଜାକେନ୍ଦ୍ର ମାନି ପୂଜା, ଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ ଓ ପୂର୍ବମୁଖୀ ଆରାଧନା କରାଯାଏ। ସ୍ଥାନରକ୍ଷାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଗଣେଶପୂଜା, ଅଗ୍ନିରେ ଗୁରୁପୂଜା, ଏବଂ ମଧ୍ୟ ପୀଠ/ଆସନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପ ସ୍ଥାପନ ରହେ। ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳରେ ରାଂ, ରୀଂ, ରଂ, ରୂଂ, ରେଂ, ରୈଂ, ରୋଂ, ରୌଂ ଆଦି ସୌର ବୀଜ ଓ ଶକ୍ତି ବିନ୍ୟାସ କରି ଷଡକ୍ଷର ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପକୁ ଅର୍କାସନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। “ହ୍ରାଂ ହ୍ରୀଂ ସଃ” ଆଦି ଆହ୍ୱାନମନ୍ତ୍ର ସହ ବିମ୍ବ-ପଦ୍ମ-ବିଲ୍ୱ ମୁଦ୍ରା, ହୃଦୟ-ଶିର-ଶିଖା-କବଚ-ନେତ୍ର-ଅସ୍ତ୍ର ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ ଦିକ୍ବିନ୍ୟାସ ସହ କରାଯାଏ। ସୋମ, ବୁଧ, ବୃହସ୍ପତି, ଶୁକ୍ର ସହ ମଙ୍ଗଳ, ଶନି, ରାହୁ, କେତୁଙ୍କ ବୀଜପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହପ୍ରଣାମ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଶେଷରେ ଜପ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ସ୍ତୁତି, କ୍ଷମାଯାଚନା, ସଂହାରିଣୀ ଉପସଂସ୍କୃତିରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସଂହାର; ରବିଦ୍ୱାରା ଜପ-ଧ୍ୟାନ-ହୋମ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये स्नानादिविधिर्नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः सूर्यपूजाविधिः ईश्वर उवाच वक्ष्ये सूर्यार्चनं स्कन्द कराङ्गन्यासपूर्वकं अहं तेजोमयः सूर्य इति ध्यात्वार्घ्यमर्चयेत्
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ “ସ୍ନାନାଦି-ବିଧି” ନାମକ ଦ୍ୱିସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ତ୍ରିସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ—“ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜାବିଧି” ଆରମ୍ଭ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ସ୍କନ୍ଦ! କର ଓ ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ ପୂର୍ବକ ସୂର୍ଯ୍ୟାର୍ଚ୍ଚନ ମୁଁ କହୁଛି। ‘ମୁଁ ତେଜୋମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ’ ଏହି ଧ୍ୟାନ କରି ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି ପୂଜା କର।
Verse 2
पूरयेद्रक्तवर्णेन ललाटाकृष्टविन्दुना तं संपूज्य रवेरङ्गैः कृत्वा रक्षावगुण्ठनं
ଲଲାଟରୁ ଆକୃଷ୍ଟ ବିନ୍ଦୁ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ (ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ଆଦି) ଦେଇ (ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ/ଆକୃତି) ପୂରଣ କରିବ। ପରେ ସେହି ଚିହ୍ନ/ଆକୃତିକୁ ରବିଦେବଙ୍କ ଅଙ୍ଗୋପଚାରରେ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି ରକ୍ଷାବଗୁଣ୍ଠନ (ରକ୍ଷା-ଆବରଣ) କର୍ମ କରିବ।
Verse 3
सम्प्रोक्ष्य तज्जलैर् द्रव्यं पूर्वास्यो भानुमर्चयेत् ॐ अं हृद्वीजादि सर्वत्र पूजनं दण्डिपिङ्गलौ
ସେହି ଜଳଦ୍ୱାରା ପୂଜାଦ୍ରବ୍ୟକୁ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି, ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ଭାନୁଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବ। ସର୍ବତ୍ର ହୃଦୟ-ବୀଜରୁ ଆରମ୍ଭ କରି—“ଓଂ ଅଂ”—ମନ୍ତ୍ରେ ପୂଜନ କରିବ; ଏବଂ ଦଣ୍ଡିନ ଓ ପିଙ୍ଗଳ (ପରିଚର ଦେବତା)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜିବ।
Verse 4
द्वारि दक्षे वामपार्श्वे ईशाने अं गणाय च अग्नौ गुरुं पीठमध्ये प्रभूतं चासनं यजेत्
ଦ୍ୱାରର ଦକ୍ଷିଣ (ଡାହାଣ) ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଏବଂ ଈଶାନ କୋଣରେ ‘ଅଂ’ ଅକ୍ଷର ସହ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୂଜିବ। ଅଗ୍ନିରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୂଜିବ; ଏବଂ ପୀଠମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୂତ (ମହାଶକ୍ତିମାନ) ଓ ତାଙ୍କ ଆସନକୁ ଯଜନ କରିବ।
Verse 5
अग्न्यादौ विमलं सारमाराध्यं परमं सुखं सितरक्तपीतनीलवर्णान् सिंहनिभान् यजेत्
ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ପରମ ଆରାଧ୍ୟ ଓ ପରମ ସୁଖଦାୟକ ନିର୍ମଳ ସାରତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶ୍ୱେତ, ରକ୍ତ, ପୀତ ଓ ନୀଳ ବର୍ଣ୍ଣର ସିଂହସଦୃଶ ରୂପରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 6
पद्ममध्ये रां च दीप्तां रीं सूक्ष्मां रं जयांक्रमात् रूं भद्रां रें विभूतीश् च विमलां रैममोघया
ପଦ୍ମମଧ୍ୟରେ ‘ରାଂ’କୁ ଦୀପ୍ତ ଶକ୍ତି, ‘ରୀଂ’କୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶକ୍ତି ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରି; ପରେ କ୍ରମେ ‘ରଂ’ ଜୟା, ‘ରୂଂ’ ଭଦ୍ରା, ‘ରେଂ’ ବିଭୂତୀଶ, ଏବଂ ଶେଷରେ ‘ରୈଂ’କୁ ବିମଳା-ଅମୋଘା ଶକ୍ତି ଭାବେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 7
रों रौं विद्युता शक्तिं पूर्वाद्याः सर्वतोमुखाः ॐ हां हृद्वीजादीति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रुं जयां क्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रं मध्ये अर्कासनं स्यात् सूर्यमूर्तिं षडक्षरं
‘ରୋଂ’ ଓ ‘ରୌଂ’ ଅକ୍ଷରଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ୟୁତ୍-ଶକ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସର୍ବଦିଗମୁଖୀ ଭାବେ ବିନ୍ୟାସ ହେବ। (ଚିହ୍ନିତ ପାଠ: ‘ॐ ହାଂ—ହୃଦ୍ବୀଜାଦି’; ଅନ୍ୟ ପାଠ: ‘ରୁଂ—ଜୟା କ୍ରମେ’)। ମଧ୍ୟରେ ‘ରଂ’ ବୀଜରେ ଅର୍କାସନ; ସେଠାରେ ଷଡକ୍ଷର ସୂର୍ୟମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
ॐ हं खं खोल्कयेति यजेदावाह्य भास्करं ललाटाकृष्टमञ्जल्यां ध्यात्वा रक्तं न्यसेद्रविं
“ॐ ହଂ ଖଂ ଖୋଲ୍କୟେ” ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଅଞ୍ଜଳିକୁ ଲଲାଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଠାଇ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ରବିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ସୂର୍ୟ-ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 9
ह्रां ह्रीं सः सूर्याय नमो मुद्रयावाहनादिकं विधाय प्रीतये विम्बमुद्रां गन्धादिकं ददेत्
“ହ୍ରାଂ ହ୍ରୀଂ ସଃ ସୂର୍ୟାୟ ନମଃ” ଜପ କରି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୁଦ୍ରାଦ୍ୱାରା ଆବାହନ ଆଦି ପୂର୍ବକର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କରିବା ଉଚିତ; ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ବିମ୍ବମୁଦ୍ରା ଦର୍ଶାଇ ଗନ୍ଧ ଆଦି ଉପଚାର ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
पद्ममुद्रां बिल्वमुद्रां प्रदर्श्याग्नौ हृदीरितं ॐ आं हृदयाय नमः अर्काय शिरसे तथा
ପଦ୍ମମୁଦ୍ରା ଓ ବିଲ୍ୱମୁଦ୍ରା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି, ଅଗ୍ନି ଉପରେ ହୃଦୟମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ—“ଓଁ ଆଂ ହୃଦୟାୟ ନମଃ”; ଏବଂ ଶିରୋମନ୍ତ୍ର—“ଅର୍କାୟ ଶିରସେ ନମଃ”।
Verse 11
भूर्भुवः स्वः सुरेशाय शिखायै नैरृते यजेत् हुं कवचाय वायव्ये हां नेत्रायेति मध्यतः
‘ଭୂର୍ଭୁବଃ ସ୍ୱଃ’ କୁ ଦେବେଶଙ୍କ ପାଇଁ ଶିଖା-ନ୍ୟାସରୂପେ ନୈଋତ୍ୟ ଦିଗରେ ଅର୍ପଣ କରିବ; ‘ହୁଂ’ କୁ କବଚରୂପେ ବାୟବ୍ୟରେ; ଏବଂ ‘ହାଂ’ କୁ ନେତ୍ରମନ୍ତ୍ରରୂପେ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ପଣ କରିବ।
Verse 12
वः अस्त्रायेति पूर्वादौ ततो मुद्राः प्रदर्शयेत् धेनुमुद्रा हृदादीनां गोविषाणा च नेत्रयोः
ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ‘ବଃ ଅସ୍ତ୍ରାୟ’ ବୋଲି ନ୍ୟାସ କରିବ; ତାପରେ ମୁଦ୍ରାମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବ। ଧେନୁମୁଦ୍ରା ହୃଦୟାଦି ସ୍ଥାନରେ, ଗୋବିଷାଣା-ମୁଦ୍ରା ନେତ୍ରଦ୍ୱୟରେ ପ୍ରୟୋଗ୍ୟ।
Verse 13
अस्त्रस्य त्रासनी योज्या ग्रहणां च नमस्क्रिया सों सोमं बुं बुधं वृञ्च जीवं भं भार्गवं यजेत्
ଅସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ତ୍ରାସନୀ (ଅପସାରଣ-ରକ୍ଷା) ଯୋଗ କରିବ, ଏବଂ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନମସ୍କାର-କ୍ରିୟା କରିବ। ‘ସୋଂ’ ଦ୍ୱାରା ସୋମ, ‘ବୁଂ’ ଦ୍ୱାରା ବୁଧ, ‘ବୃଞ୍’ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ (ବୃହସ୍ପତି), ଏବଂ ‘ଭଂ’ ଦ୍ୱାରା ଭାର୍ଗବ (ଶୁକ୍ର)ଙ୍କୁ ପୂଜିବ।
Verse 14
दले पूर्वादिके ऽग्न्यादौ अं भौमं शं शनैश् चरं रं राहुं कें केतवे च गन्धाद्यैश् च खखोल्कया
ପୂର୍ବ ଦିଗର ଦଳରେ ଓ ଅନ୍ୟ ଦଳମାନରେ—ଆଗ୍ନେୟାଦି କ୍ରମରେ—ବୀଜାକ୍ଷର ନ୍ୟାସ କରିବ: ଭୌମ ପାଇଁ ‘ଅଂ’, ଶନୈଶ୍ଚର ପାଇଁ ‘ଶଂ’, ରାହୁ ପାଇଁ ‘ରଂ’, ଏବଂ କେତୁ ପାଇଁ ‘କେଂ’। ପରେ ଗନ୍ଧାଦି ଉପଚାର ଓ ‘ଖଖୋଲ୍କୟା’ ସହିତ ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜିବ।
Verse 15
मूलं जप्त्वार्घ्यपात्राम्बु दत्वा सूर्याय संस्तुतिः नत्वा पराङ्मुखञ्चार्कं क्षमस्वेति ततो वदेत्
ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ଅର୍ଘ୍ୟପାତ୍ରର ଜଳ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ତୁତି କହିବ। ପରେ ଅର୍କଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପରାଙ୍ମୁଖ ହୋଇ ‘କ୍ଷମସ୍ୱ’—“କ୍ଷମା କର” ବୋଲି କହିବ।
Verse 16
शराणुना फडन्तेन समाहत्याणुसंहृतिं भां नेत्रायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः पराङ्मुखञ्चार्घ्यमिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शवानुना फडन्तेन समाहृत्यानुसंहतिमिति ख, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शवाणुना फडन्तेन समहत्यार्थं संहतिमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हृत्पद्मे शिवसूर्येतिसंहारिण्योपसंस्कृतिं
‘ଫଡ୍’ ଅନ୍ତ ଥିବା ଶର-ମନ୍ତ୍ରରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅବରୋଧକୁ ଆଘାତ କରି ଅଣୁ-ସଂହୃତି (ସୂକ୍ଷ୍ମ ସଂକୋଚ/ପ୍ରତ୍ୟାହାର) କରିବ। କେତେକ ପାଠରେ ‘ଭାଂ ନେତ୍ରାୟ’ ଅଛି, ଅନ୍ୟ ପାଠରେ ‘ପରାଙ୍ମୁଖ ହୋଇ ଅର୍ଘ୍ୟ’ ବିଧି ଅଛି। ପରେ ହୃଦୟପଦ୍ମରେ ‘ଶିବ-ସୂର୍ଯ୍ୟ…’ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସଂହାରିଣୀର ଉପସଂସ୍କୃତି (ସମାପନ-ସଂସ୍କାର) କରିବ।
Verse 17
योजयेत्तेजश् चण्डाय रविनिर्माल्यमर्पयेत् अभ्यर्च्यैशे जपाद्ध्यानाद्धोमात्सर्वं रवेर्भवेत्
ନିଜ ତେଜକୁ ଚଣ୍ଡ (ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉଗ୍ର ରୂପ) ସହ ଯୋଜିବ ଏବଂ ରବିଙ୍କୁ ରବି-ନିର୍ମାଲ୍ୟ (ଅର୍ପିତ ମାଳା/ଅବଶେଷ) ଅର୍ପଣ କରିବ। ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ୟ କରି ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା—ସବୁ କିଛି ରବିଦ୍ୱାରା ସିદ્ધ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
A tightly sequenced ritual technology: kara-aṅga-nyāsa, lotus-mandala bīja placement (rāṃ–raiṃ plus roṃ/rauṃ), installation of the ṣaḍakṣara Sūrya-mūrti on the arkāsana, and aṅga-nyāsa with directional assignments (śikhā in the south-west, kavaca in the north-west, netra in the centre, astra from the east).
By coupling identity-meditation (“I am Sūrya, made of radiance”) with disciplined mantra, mudrā, and protective rites, it frames external worship as an internalization of solar consciousness—purifying attention, regulating ritual space, and aligning bhakti with yogic transformation toward dharma and higher realization.
Yes. It prescribes graha-namaskriyā and bīja worship for key planets (Soma, Budha, Bṛhaspati, Śukra; plus Mars, Saturn, Rāhu, Ketu), presenting the solar rite as cosmically comprehensive—harmonizing luminary and planetary forces within a single liturgical architecture.