Adhyaya 56
Vastu-Pratishtha & Isana-kalpaAdhyaya 5631 Verses

Adhyaya 56

Chapter 56 — दिक्पालयागकथनम् (Account of the Worship of the Guardians of the Directions)

ଭଗବାନ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ପଞ୍ଚକକୁ ତତ୍ତ୍ୱତ୍ରୟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ପ୍ରତିମା ପୁରୁଷଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣିତ, ପିଣ୍ଡିକା ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରତୀକ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକର୍ମର ସ୍ଥିରତା; ଏହାଙ୍କ ସଂଯୋଗ ‘ଯୋଗକ’। ଇଷ୍ଟଫଳସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯାଗ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ବାସ୍ତୁ-ପୂର୍ବକର୍ମ ଚାଲେ—ଗର୍ଭସୂତ୍ର ଅକ୍ଷ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ମଣ୍ଡପର ଭେଦ ଓ ମାପ, ସ୍ନାନ ଏବଂ କଳଶ-କାର୍ଯ୍ୟ ବିନ୍ୟାସ, ଯାଗଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି। ବେଦୀକୁ ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ/ଅର୍ଧ ପ୍ରମାଣରେ ଗଢ଼ି କଳଶ, ଘଟିକା, ଛତ୍ର ଆଦିରେ ଅଳଙ୍କୃତ କରାଯାଏ; ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଗୁରୁ ବିଷ୍ଣୁଧ୍ୟାନ କରି ନିଜକୁ ଯଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠାନ ଭାବେ ଆତ୍ମପୂଜା କରନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ କୁଣ୍ଡରେ ଯୋଗ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିପାଶ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଦିଗଅନୁସାରେ ତୋରଣ-ସ୍ତମ୍ଭ ପାଇଁ କାଠ, “ସ୍ୟୋନା ପୃଥିବୀ” ମନ୍ତ୍ରପୂଜା, ସ୍ତମ୍ଭମୂଳେ ଅଙ୍କୁର, ସୁଦର୍ଶନଚିହ୍ନ, ଧ୍ୱଜବିଧାନ ଓ ବହୁ କଳଶସ୍ଥାପନ ରହିଛି। ଶେଷରେ କଳଶରେ ଦିକ୍ପାଳମାନଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି କ୍ରମେ ପୂଜା—ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଆଗ୍ନେୟେ ଅଗ୍ନି, ଦକ୍ଷିଣେ ଯମ, ନୈଋତ୍ୟେ ନୈଋତ, ପଶ୍ଚିମେ ବରୁଣ, ବାୟବ୍ୟେ ବାୟୁ, ଉତ୍ତରେ ସୋମ/କୁବେର, ଈଶାନେ ଈଶାନ; ଊର୍ଧ୍ୱେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅଧଃ ଅନନ୍ତ—ଏମାନେ ନିଜ ଦ୍ୱାର-ଦିଗକୁ ରକ୍ଷା କରି ଯାଗକ୍ଷେତ୍ରକୁ ରକ୍ଷିତ ବିଶ୍ୱମଣ୍ଡଳ କରନ୍ତି।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पिण्डिकालक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः अथ षट्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः दिक्पालयागकथनं भगवानुवाच प्रतिष्ठापञ्चकं वक्ष्ये प्रतिमात्मा तु पूरुषः प्रकृतिः पिण्डिका लक्ष्मीः प्रतिष्ठा योगकस्तयोः

ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ “ପିଣ୍ଡିକା-ଲକ୍ଷଣ” ନାମକ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ “ଦିକ୍ପାଳ-ଯାଗକଥନ” ନାମକ ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଭଗବାନ କହିଲେ—ମୁଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ପଞ୍ଚକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ପ୍ରତିମାର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ପୁରୁଷ; ପିଣ୍ଡିକା ପ୍ରକୃତି; ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା; ଏବଂ ଉଭୟର ସଂଯୋଗ ‘ଯୋଗକ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 2

इच्छाफलार्थिभिस्तस्मात्प्रतिष्ठा क्रियते नरैः गर्भसूत्रं तु निःसार्य प्रासादस्याग्रतो गुरुः

ଏହେତୁ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-କ୍ରିୟା କରନ୍ତି। ଗର୍ଭସୂତ୍ରକୁ ବାହାର କରି ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ତାହାକୁ ପ୍ରାସାଦ (ମନ୍ଦିର)ର ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ଆଣନ୍ତି।

Verse 3

अष्टषोडशविंशान्तं मण्डपञ्चाधमादिकम् स्नानं कलशार्थञ्च यागद्रव्यार्थमर्धतः

ଆଠ, ଷୋଳ, କୋଡ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (ମାପ) ଅନୁସାରେ ମଣ୍ଡପ ଓ ଅଧମ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ପଞ୍ଚବିଧ ବିଭାଗ; ଏହିପରି ସ୍ନାନବିଧି, କଳଶର ପ୍ରୟୋଜନ, ଏବଂ ସଂକ୍ଷେପରେ ଯାଗଦ୍ରବ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା (ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଛି)।

Verse 4

त्रिभागेणार्धभागेन वेदिं कुर्यात्तु शोभनाम् प्रतिमाद्रव्यमुच्यते इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः गर्भसूत्रन्तु निर्मायेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कलशैर् घटिकाभिश् च वितानाद्यैश् च भूषयेत्

ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ଓ ଅର୍ଧାଂଶ (ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ) ପ୍ରମାଣରେ ବେଦୀକୁ ସୁଶୋଭିତ ଭାବେ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ କଳଶ, ଘଟିକା, ବିତାନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 5

पञ्चगव्येन सम्प्रोक्ष्य सर्वद्रव्याणि धारयेत् अलङ्कृतो गुरुर्विष्णुं ध्यात्वात्मानं प्रपूजयेत्

ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ (ଶୁଦ୍ଧି) କରି ସବୁ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରଖିବା ଉଚିତ। ପରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଗୁରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବେ।

Verse 6

अङ्गुलीयप्रभृतिभिर्मूर्तिपान् वलयादिभिः कुण्डे कुण्डे स्थापयेच्च मूर्तिपांस्तत्र पारगान्

ଅଙ୍ଗୁଳୀୟ ଆଦି ଚିହ୍ନ ଓ ବଲୟାଦି ଭୂଷଣ ସହ, ପ୍ରତ୍ୟେକ କୁଣ୍ଡେ କୁଣ୍ଡେ ବିଧିରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୂର୍ତ୍ତିପ (ଅର୍ଥାତ୍ ଦକ୍ଷ ଋତ୍ୱିଜ) ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 7

चतुष्कोणे चार्धकोणे वर्तुले पद्मसन्निभे पूर्वादौ तोरणार्थन्तु पिप्पलोडुम्बरौ वटं

ଚତୁଷ୍କୋଣ, ଅର୍ଧଚତୁଷ୍କୋଣ ଓ ପଦ୍ମସଦୃଶ ବୃତ୍ତାକାର ବିନ୍ୟାସରେ, ତୋରଣ ନିମିତ୍ତେ ପୂର୍ବାଦି ଦିଗରେ ପିପ୍ପଳ, ଉଦୁମ୍ବର ଓ ବଟ ବୃକ୍ଷ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 8

प्लक्षं सुशोभनं पूर्वं सुभद्रन्दक्षतोरणं सुकर्म च सुहोत्रञ्च आप्ये सौम्ये समुच्छ्रयम्

ପୂର୍ବ ପାଇଁ ପ୍ଲକ୍ଷ ଅତି ଶୁଭ। ଦକ୍ଷିଣ ତୋରଣ ପାଇଁ ସୁଭଦ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏହିପରି ସୁକର୍ମ ଓ ସୁହୋତ୍ର ମଧ୍ୟ ବିହିତ; ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତରେ ସମୁଚ୍ଛ୍ରୟ (ଉଚ୍ଚ ଗଠନ) ପାଇଁ ଆପ୍ୟ ଓ ସୌମ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 9

पञ्चहस्तं तु संस्थाप्य स्योनापृथ्वीति पूजयेत् तोरणस्तम्भमूले तु कलशान्मङ्गलाङ्कुरान्

ପାଞ୍ଚ ହସ୍ତ ପ୍ରମାଣରେ ସ୍ଥାପନ କରି ‘ସ୍ୟୋନା ପୃଥ୍ୱୀ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତୋରଣ-ସ୍ତମ୍ଭମୂଳରେ ମଙ୍ଗଳାଙ୍କୁର ସହିତ କଳଶ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 10

प्रदद्यादुपरिष्टाच्च कुर्याच्चक्रं सुदर्शनं पञ्चहस्तप्रमाणन्तु ध्वजं कुर्याद्द्विचक्षणः

ଉପରିଭାଗରେ ତାହା ସ୍ଥାପନ କରି ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ। ଧ୍ୱଜ ପାଞ୍ଚ ହସ୍ତ ପ୍ରମାଣର ହେଉ; ଦକ୍ଷ ଶିଳ୍ପୀ ତାହାକୁ ଦ୍ୱିଚକ୍ଷଣ (ଦୁଇ ନୟନସଦୃଶ ଚିହ୍ନ/ଛିଦ୍ର) ସହିତ ତିଆରି କରୁ।

Verse 11

वैपुल्यं चास्य कुर्वीत षोडशाङ्गुलसन्मितं सप्तहस्तोच्छ्रितं वास्य कुर्यात् कुण्डं सुरोत्तम

ହେ ସୁରୋତ୍ତମ, ଏହାର ପ୍ରସ୍ଥକୁ ଷୋଳ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଏହା ପାଇଁ ସାତ ହସ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 12

अरुणोग्निनिभश् चैव कृष्णः शुक्लोथ पीतकः रक्तवर्णस् तथा श्वेतः श्वेतवर्णादिकक्रमात्

ସେ ଅରୁଣ—ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ; ତଥା କୃଷ୍ଣ, ଶ୍ୱେତ, ପରେ ପୀତ; ଏବଂ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶ୍ୱେତ—ଏହିପରି ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣାଦି କ୍ରମରେ।

Verse 13

कुमुदः कुमुदाक्षश् च पुण्डरीकोथ वामनः शङ्कुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः

‘କୁମୁଦ’, ‘କୁମୁଦାକ୍ଷ’ (ପଦ୍ମନେତ୍ର), ‘ପୁଣ୍ଡରୀକ’ (ଶ୍ୱେତପଦ୍ମସଦୃଶ) ଏବଂ ‘ବାମନ’; ‘ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣ’ (ଶଙ୍ଖକର୍ଣ୍ଣ), ‘ସର୍ବନେତ୍ର’ (ସର୍ବଦ୍ରଷ୍ଟା), ‘ସୁମୁଖ’ (ମଙ୍ଗଳମୁଖ) ଏବଂ ‘ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ’ (ଦୃଢ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ)।

Verse 14

पूज्या कोटिगुणैर् युक्ताः पूर्वाद्या ध्वजदेवताः जलाढकसुपूरास्तु पक्वविम्बोपमा घटाः

ପୂର୍ବ ଆଦି ଧ୍ୱଜଦେବତାମାନେ କୋଟିଗୁଣ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିବାରୁ ପୂଜ୍ୟ। ଏବଂ ଘଟଗୁଡ଼ିକ ଆଢକ ପରିମାଣରେ ଜଳରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂରିତ ହୋଇ, ପକ୍ୱ ବିମ୍ବଫଳ ସଦୃଶ ଗୋଲାକାର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଧାରଣ କରୁ।

Verse 15

समाहित इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः श्वेतवर्नक्रमात् ध्वजा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः कृष्णवर्णः क्रमाद्ध्वजा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टाविंशाधिकशतं कालमण्डनवर्जिताः सहिरण्या वस्त्रकण्ठाः सोदकास्तोरणाद्वहिः

‘ସମାହିତ’—ଏହିପରି ଙ-ଚିହ୍ନିତ ପୁସ୍ତକପାଠ। ‘ଧ୍ୱଜଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣ କ୍ରମରେ’—ଏହିପରି ଙ-ଚିହ୍ନିତ ପାଠ; ‘କ୍ରମକ୍ରମେ ଧ୍ୱଜଗୁଡ଼ିକ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ’—ଏହିପରି ଙ-ଚିହ୍ନିତ ପାଠ। (ସେଗୁଡ଼ିକ) ଏକଶ ଅଠାଇଶ, କାଳମଣ୍ଡନବର୍ଜିତ; ସୁବର୍ଣ୍ଣଯୁକ୍ତ, ବସ୍ତ୍ରକଣ୍ଠବନ୍ଧ ସହ, ଜଳସହିତ; ତୋରଣର ବାହାରେ ସ୍ଥାପିତ।

Verse 16

घटाः स्थाप्याश् च पूर्वादौ वेदिकायाश् च कोणगान् चतुरः स्थापयेत् कुम्भानाजिघ्रेति च मन्त्रतः

ପୂର୍ବଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘଟଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ବେଦିକାର ଚାରି କୋଣରେ ଚାରିଟି କୁମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ କରିବ; ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ‘ଆଜିଘ୍ରେତି’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଘ୍ରାଣ/ବାୟନ କର୍ମ କରିବ।

Verse 17

कुम्भेष्वावाह्य शक्रादीन् पूर्वादौ पूजयेत् क्रमात् इन्द्रागच्छ देवराज वज्रहस्त गजस्थित

କୁମ୍ଭମାନଙ୍କରେ ଶକ୍ର ଆଦି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି, ପୂର୍ବ ସ୍ଥାନରୁ କ୍ରମେ ପୂଜା କରିବ। (ଆବାହନ:) “ଇନ୍ଦ୍ର, ଆସ—ଦେବରାଜ, ବଜ୍ରହସ୍ତ, ଗଜସ୍ଥିତ!”

Verse 18

पूर्वद्वारञ्च मे रक्ष देवैः सह नमोस्तु ते त्रातारमिन्द्रमन्त्रेण अर्चयित्वा यजेद् बुधः

“ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ମୋ ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରକୁ ରକ୍ଷା କର; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।” ଏଭଳି ଇନ୍ଦ୍ର-ମନ୍ତ୍ରରେ ରକ୍ଷକ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ପରେ ଯଜନ/କର୍ମ କରିବ।

Verse 19

आगच्छाग्रे शक्तियुत च्छागस्थ बलसंयुत रक्षाग्नेयीं दिशं देवैः पूजां गृह नमोस्तु ते

“ଆଗକୁ ଆସ—ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ, ଛାଗାରୋହୀ, ବଳସମ୍ପନ୍ନ। ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗକୁ ରକ୍ଷା କର; ଏହି ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କର; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।”

Verse 20

अग्निमूर्धेतिमन्त्रेण यजेद्वा आग्नेय नमः महिषस्थ यमागच्छ दण्डहस्त महाबल

‘ଅଗ୍ନିମୂର୍ଧା…’ ଆରମ୍ଭ ମନ୍ତ୍ରରେ ଯଜନ କରିବ, କିମ୍ବା ‘ଆଗ୍ନେୟ ନମଃ’ ବୋଲି ପୂଜା କରିବ। ପରେ (ଆବାହନ:) “ମହିଷସ୍ଥ ଯମ, ଆସ; ଦଣ୍ଡହସ୍ତ, ମହାବଳ!”

Verse 21

रक्ष त्वं दक्षिणद्वारं वैवस्वत नमोस्तु ते वैवस्वतं सङ्गमनमित्यनेन यजेद्यमं

ହେ ବୈବସ୍ୱତ (ଯମ)! ତୁମେ ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରକୁ ରକ୍ଷା କର; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ‘ବୈବସ୍ୱତଂ ସଙ୍ଗମନମ୍’ ଆରମ୍ଭ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଯମଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 22

नैरृतागच्छ खड्गाढ्य बलवाहनसंयुत इदमर्घ्यमिदं पाद्यं रक्ष त्वं नैरृतीं दिशं

ହେ ନୈଋତ ଦିକ୍ପାଳ! ଖଡ୍ଗଧାରୀ ଓ ବଳବାହନସହିତ ଆସ। ଏହା ଅର୍ଘ୍ୟ, ଏହା ପାଦ୍ୟ; ତୁମେ ନୈଋତୀ (ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗକୁ ରକ୍ଷା କର।

Verse 23

एष ते नैरृते मन्त्रेण यजेदर्घ्यादिभिर् नरः मकरारूढ वरुण पाशहस्त महाबल

ଏହି ନୈଋତ-ଦିଗ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଅର୍ଘ୍ୟାଦି ଅର୍ପଣ କରି ପୂଜା କରୁ— ‘ମକରାରୂଢ ବରୁଣ! ପାଶହସ୍ତ! ମହାବଳ!’

Verse 24

आगच्छ पश्चिमं द्वारं रक्ष रक्ष नमोस्तु ते उरुं हि राजा वरुणं यजेदर्घ्यादिभिर्गुरुः

ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ୱାରକୁ ଆସ; ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଗୁରୁଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ରାଜା (ଯଜମାନ) ଅର୍ଘ୍ୟାଦିଦ୍ୱାରା ବରୁଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 25

आगच्छ वायो सबल ध्वजहस्त सवाहन वायव्यं रक्ष देवैस्त्वं समरुद्भिर् नमोस्तु ते

ହେ ବାୟୁ! ସବଳ, ଧ୍ୱଜହସ୍ତ ଓ ବାହନସହିତ ଆସ। ଦେବମାନେ ଓ ମରୁଦ୍ଗଣ ସହିତ ବାୟବ୍ୟ (ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ) ଦିଗକୁ ରକ୍ଷା କର; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 26

शक्तिहस्त इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निमूर्ध्वेति अर्घ्याद्यैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नरवाहनसंयुत इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वात इत्य् आदिभिश्चार्वेदोन्नमो वायवेपि वा आगच्छ सोम सबला गदाहस्त सवाहन

ପାଠାନ୍ତର ଅନୁସାରେ ଦେବତା ‘ଶକ୍ତିହସ୍ତ’ ଏବଂ ‘ନରବାହନସଂଯୁତ’ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ‘ବାତ…’ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିବା, କିମ୍ବା ‘ଓଁ ନମୋ ବାୟବେ’ ଜପ କରିବା। ପରେ—‘ହେ ସୋମ, ସବଳ ସହ ଆସ; ଗଦାହସ୍ତ ଓ ବାହନସହିତ ଆଗମନ କର’ ବୋଲି କହିବା।

Verse 27

रक्ष त्वमुत्तरद्वारं सकुवेर नमोस्तु ते सोमं राजानमिति वा यजेत्सोमाय वै नमः

‘ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରକୁ ରକ୍ଷା କର; କୁବେର ସହିତ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।’ କିମ୍ବା ସେଠାରେ ‘ସୋମଂ ରାଜାନମ୍’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରି—‘ସୋମାୟ ବୈ ନମଃ’ ବୋଲି କହିବା।

Verse 28

आगच्छेशान सबल शूलहस्त वृषस्थित यज्ञमण्डपस्यैशानीं दिशं रक्ष नमोस्तु ते

ହେ ଈଶାନ, ଆସ—ସବଳ, ଶୂଳହସ୍ତ, ବୃଷଭାରୂଢ। ଏହି ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପର ଈଶାନୀ (ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ) ଦିଗକୁ ରକ୍ଷା କର; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 29

ईशानमस्येति यजेदीशानाय नमोपि वा ब्रह्मन्नागच्छ हंसस्थ स्रुक्स्रुवव्यग्रहस्तक

‘ଈଶାନମସ୍ୟ…’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିବା, କିମ୍ବା ‘ଈଶାନାୟ ନମଃ’ ମଧ୍ୟ। ପରେ—‘ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଆସ; ହଂସାରୂଢ, ସ୍ରୁକ୍-ସ୍ରୁବ ଧରି କାର୍ଯ୍ୟରତ ହସ୍ତଯୁକ୍ତ’ ବୋଲି କହିବା।

Verse 30

सलोकोर्ध्वां दिशं रक्ष यज्ञस्याज नमोस्तु ते हिरण्यगर्भेति यजेन्नमस्ते ब्रह्मणेपि वा

‘ନିଜ ଲୋକ (ଧାମ) ସହିତ ଊର୍ଧ୍ୱ ଦିଗକୁ ରକ୍ଷା କର, ହେ ଯଜ୍ଞସ୍ୱାମୀ; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।’ ‘ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିବା, କିମ୍ବା ‘ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ।

Verse 31

अनन्तागच्छ चक्राढ्य कूर्मस्थाहिगणेश्वर अधोदिशं रक्ष रक्ष अनन्तेश नमोस्तु ते नमोस्तु सर्पेति यजेदनन्ताय नमोपि वा

ହେ ଅନନ୍ତ, ଆଗମନ କର—ଚକ୍ରଧାରୀ, କୂର୍ମ ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ନାଗଗଣେଶ୍ୱର! ଅଧୋଦିଶ (ନାଦିର) କୁ ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର। ହେ ଅନନ୍ତେଶ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ନମସ୍କାର। ‘ନମଃ ସର୍ପ’ ମନ୍ତ୍ରରେ କିମ୍ବା କେବଳ ‘ନମୋऽନନ୍ତାୟ’ କହି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Frequently Asked Questions

It is a fivefold consecration framework where the icon is grounded in Puruṣa, the piṇḍikā base corresponds to Prakṛti, Lakṣmī signifies the stabilizing consecration, and their conjunction is termed yogaka—linking metaphysics to ritual installation.

It functions as the sanctum’s guiding axis-line; drawing it out establishes orientation and ritual alignment before the mandapa/vedi arrangements and dikpāla protections are installed.

By invoking guardians into kalaśas and assigning them to protect each gate and quarter (including zenith and nadir), the ritual space becomes a sealed cosmic mandala, ensuring stability, auspiciousness, and efficacy of consecration.