Adhyaya 82
अध्याय 82 — संस्कारदीक्षाकथनम् (Saṃskāra-Dīkṣā: Consecratory Initiation)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସମୟା-ଦୀକ୍ଷାର ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ସମାପ୍ତ କରି ସତ୍ୱରେ ସଂସ୍କାର-ଦୀକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ କରେ, ଯାହାକୁ ଅଧିକ ରୂପାନ୍ତରକାରୀ ଅଭିଷେକ-ଦୀକ୍ଷା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଆଗମ ବିଧିଅନୁସାରେ ହୋମାଗ୍ନିରେ ମହେଶଙ୍କ ଆବାହନ, ହୃଦୟକେନ୍ଦ୍ରିତ ନ୍ୟାସ, ଏବଂ ଦେବସନ୍ନିଧି ସ୍ଥିର କରିବା ପାଇଁ ଗଣନାପୂର୍ବକ ପଞ୍ଚାହୁତି (ପାଞ୍ଚ ଆହୁତି) କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି। ଅନ୍ତରଙ୍ଗ କ୍ରିୟାରେ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ସଂସ୍କାର, ‘ଶିଶୁ’ର ହୃଦୟରେ ତାଡନ, ତାରାସଦୃଶ ଚେତନା-ସ୍ଫୁରଣର ଧ୍ୟାନ ରହିଛି। ରେଚକ–ପୂରକ–କୁମ୍ଭକ ପ୍ରାଣାୟାମ, ‘ହୁଁ’ ବୀଜୋଚ୍ଚାର ଓ ସଂହାର–ଉଦ୍ଭବ ମୁଦ୍ରାଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିକୁ ଆହରଣ, ସ୍ଥାପନ ଓ ସୀଲନ କରି ପ୍ରଥମେ ସାଧକରେ ଏବଂ ପରେ ଶିଷ୍ୟର ହୃଦୟକମଳର କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ହୋମର ପରୀକ୍ଷା-ଲକ୍ଷଣ—ଦୀପ୍ତ ଧୂମରହିତ ଅଗ୍ନି ସଫଳତାର, ମନ୍ଦ ଧୂମଯୁକ୍ତ ଅଗ୍ନି ବିଫଳତାର ସୂଚକ; ଶୁଭ ଅଗ୍ନି-ନିମିତ୍ତ ଗଣନା କରାଯାଇଛି। ପରେ ଆଚାର-ନିୟମ—ନିନ୍ଦାବର୍ଜନ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ନିର୍ମାଲ୍ୟର ସମ୍ମାନ, ଶିବ–ଅଗ୍ନି–ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜୀବନ ପୂଜା, ଏବଂ ସାମର୍ଥ୍ୟାନୁସାରେ କରୁଣାଦାନ। ଶେଷରେ ଏହି ଦୀକ୍ଷା ଶିଷ୍ୟକୁ ଅଗ୍ନିହୋମ-ଜ୍ଞାନର ଆଗମିକ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ କରି, ଶୁଦ୍ଧତା ସହ ବାସ୍ତୁ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଈଶାନ-କଳ୍ପ ପ୍ରୟୋଗରେ ସମର୍ଥ କରେ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये समयदीक्षाकथनं नाम एकाशीतितमो ऽध्यायः अथ द्व्यशीतितमो ऽध्यायः संस्कारदीक्षाकथनं ईश्वर उवाच वक्ष्ये संस्कारदीक्षायां विधानं शृणु षण्मुख आवाहयेन्महेशस्य वह्निस्थस्य शिरो हृदि
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଆଗ୍ନେୟରେ ‘ସମୟଦୀକ୍ଷାକଥନ’ ନାମକ ଏକାଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ସଂସ୍କାରଦୀକ୍ଷାକଥନ’ ନାମକ ଦ୍ୱ୍ୟଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ସଂସ୍କାରଦୀକ୍ଷାର ବିଧାନ କହୁଛି; ହେ ଷଣ୍ମୁଖ, ଶୁଣ। ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ ଅବସ୍ଥିତ ମହେଶଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ଶିରୋ-ନ୍ୟାସ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥାପନ କର।
Verse 2
संश्लिष्टौ तौ समभ्यर्च्य सन्तर्प्य हृदयात्मना तयोः सन्निधये दद्यात्तेनैवाहुतिपञ्चकं
ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଏକତ୍ର ଭାବେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆର୍ଚ୍ଚନା କରି ହୃଦୟପୂର୍ବକ ସନ୍ତର୍ପଣ କରି, ତାଙ୍କ ସନ୍ନିଧି ପାଇଁ ସେହି ଏକେ ବିଧିରେ ପାଞ୍ଚ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 3
कुसुमेनास्त्रलिप्तेन ताडयेत्तं हृदा शिशुं प्रस्फुरत्तारकाकारं चैतन्यं तत्र भावयेत्
ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରରେ ଲିପ୍ତ କୁସୁମଦ୍ୱାରା ହୃଦୟସ୍ଥ ସେଇ ‘ଶିଶୁ’କୁ ତାଡ଼ନ କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ସେଠାରେ ତାରକାକାରରେ ପ୍ରସ୍ଫୁରିତ ଚେତନାକୁ ଭାବନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
शिवात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः शिवहस्ते च स्थित्यर्थमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कुसुमेनाष्टजप्तेनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः प्रविश्य तत्र हुङ्कारमुक्तं रेचकयोगतः संहारिण्या तदाकृष्य पूरकेण हृदि न्यसेत्
ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ରେଚକ (ଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ) ସହ ‘ହୁଂ’ ବୀଜ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ସଂହାରିଣୀ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରି, ପୂରକ (ଶ୍ୱାସ ଗ୍ରହଣ) ସହ ହୃଦୟରେ ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 5
ततो वागीश्वरीयौनौ मुद्रयोद्भवसञ्ज्ञया हृत्सम्पुटितमन्त्रेण रेचकेन विनिक्षिपेत्
ତତଃ ବାଗୀଶ୍ୱରୀଙ୍କ ‘ଯୋନି’ ସ୍ଥାନରେ ‘ଉଦ୍ଭବ’ ନାମକ ମୁଦ୍ରାଦ୍ୱାରା, ହୃତ୍-ସମ୍ପୁଟିତ ମନ୍ତ୍ର ସହ ରେଚକ (ନିଶ୍ୱାସ) କରି ତାହାକୁ ନ୍ୟାସ/ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 6
ॐ हां हां हां आत्मने नमः जाज्वल्यमाने निर्धूमे जुहुयादिष्टसिद्धये अप्रवृद्धे सधूमे तु होमो वह्नौ न सिद्ध्यति
“ଓଁ ହାଂ ହାଂ ହାଂ ଆତ୍ମନେ ନମଃ।” ଅଗ୍ନି ଜାଜ୍ୱଲ୍ୟ ଓ ଧୂମରହିତ ଥିଲେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆହୁତି ଦେବ; କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନି ଦୁର୍ବଳ ଓ ଧୂମଯୁକ୍ତ ହେଲେ ସେଠାରେ କୃତ ହୋମ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 7
स्निग्धः प्रदक्षिणावर्तः सुगन्धिः शस्यते ऽनलः विपरीतस्फुलिङ्गी च भूमिस्पर्शः प्रशस्यते
ଅଗ୍ନି ସ୍ନିଗ୍ଧ (ସ୍ଥିର ଓ ପୁଷ୍ଟ), ଜ୍ୱାଳା ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ (ଡାହାଣକୁ ଘୁରୁଥିବା), ସୁଗନ୍ଧିତ, ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା, ଏବଂ ଭୂମିସ୍ପର୍ଶୀ (ନିମ୍ନ ଓ ସ୍ଥିର) ହେଲେ ଶୁଭ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ।
Verse 8
इत्येवमादिभिश्चिह्नैर् हुत्वा शिष्यस्य कल्मषं पापभक्षणहोमेन दहेद्वा तं भवात्मना
ଏପରି ଆଦି ଚିହ୍ନସହ ଆହୁତି ଦେଇ ଶିଷ୍ୟର କଲ୍ମଷକୁ ଦହନ କରିବ; କିମ୍ବା ‘ପାପଭକ୍ଷଣ’ ହୋମ ଦ୍ୱାରା, ଭବ (ଶିବ) ଆତ୍ମଭାବନାରେ, ସେହି ଅଶୁଦ୍ଧିକୁ ଭକ୍ଷଣ/କ୍ଷୟ କରିବ।
Verse 9
द्विजत्वापादनार्थाय तथा रुद्रांशभावने आहारवीजसंशुद्धौ गर्भाधानाय संस्थितौ
ଯଥାର୍ଥ ଦ୍ୱିଜତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ ଓ ସନ୍ତାନରେ ରୁଦ୍ରାଂଶ-ଭାବନା ପୋଷଣ ପାଇଁ, ଆହାର ଓ ବୀଜକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଦମ୍ପତି ଗର୍ଭାଧାନ-ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବେ।
Verse 10
सीमन्ते जन्मतो नामकरणाय च होमयेत् शतानि पञ्च मूलेन वौषडादिदशांशतः
ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ, ଜନ୍ମକାଳରେ (ଜାତକର୍ମ) ଓ ନାମକରଣରେ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମୂଳଦ୍ରବ୍ୟଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚଶେ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ‘ବୌଷଟ୍’ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରାନ୍ତକୁ ନିୟମାନୁସାରେ ଦଶାଂଶ ପ୍ରମାଣରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
शिथिलीभूतबन्धस्य शक्तावुत्कर्षणं च यत् आत्मनो रुद्रपुत्त्रत्वे गर्भाधानं तदुच्यते
ଯେତେବେଳେ ଦେହବନ୍ଧନ ଶିଥିଳ ହୋଇ ଶକ୍ତିର ଉତ୍କର୍ଷ ହୁଏ, ଏବଂ ଆତ୍ମା ‘ରୁଦ୍ରପୁତ୍ର’ ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ସେହିକୁ ଗର୍ଭାଧାନ କୁହାଯାଏ।
Verse 12
स्वान्तत्र्यात्मगुणव्यक्तिरिह पुंसवनं मतं मायात्मनोर्विवेकेन ज्ञानं सीमन्तवर्धनं
ଏଠାରେ ‘ପୁଂସବନ’ ବୋଲି ନିଜ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସ୍ୱାଧୀନ ଗୁଣମାନଙ୍କର ପ୍ରକାଶକୁ ମନାଯାଇଛି; ମାୟା ଓ ଆତ୍ମାର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେହି ‘ସୀମନ୍ତବର୍ଧନ’।
Verse 13
शिवादितत्त्वशुद्धेस्तु स्वीकारो जननं मतं ममन्त्रेणेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हां आत्मने नम इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां आत्मने नम इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः पापक्षयेण होमनेति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वीजसंसिद्धौ इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः बोधनं यच्छिवत्वेन शिवत्वार्हस्य नो मतं
ଶିବାଦି ତତ୍ତ୍ୱଶୁଦ୍ଧିରେ ‘ସ୍ୱୀକାର’କୁ (ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ) ‘ଜନନ’ ବୋଲି ମନାଯାଇଛି—ଏହା ମୋର ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଏକ ପାଠରେ ଅଛି। ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ‘ଓଂ ହାଂ ହାଂ ଆତ୍ମନେ ନମଃ’ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପାଠରେ ‘ଓଂ ହାଂ ଆତ୍ମନେ ନମଃ’ ମିଳେ। ‘ପାପକ୍ଷୟ ପାଇଁ ହୋମ’ ଓ ‘ବୀଜମନ୍ତ୍ର-ସଂସିଦ୍ଧି ପାଇଁ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପଢ଼ାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଶିବତ୍ୱାର୍ହକୁ କେବଳ ଏପରି ସୂତ୍ରରେ ଶିବତ୍ୱରେ ବୋଧନ କରାଇବା—ଏହା ଆମ ମତ ନୁହେଁ।
Verse 14
संहारमुद्रयात्मानं स्फुरद्वह्निकणोपमं विदधीत समादाय निजे हृदयपङ्कजे
ସଂହାରମୁଦ୍ରା ଧାରଣ କରି, ନିଜକୁ ସ୍ଫୁରିତ ଅଗ୍ନିକଣ ସଦୃଶ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାକୁ ସମାହରଣ କରି ନିଜ ହୃଦୟପଦ୍ମରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 15
ततः कुम्भयोगेन मूलमन्त्रमुदीरयेत् कुर्यात् समवशीभावं तदा च शिवयोर्हृदि
ତତଃ କୁମ୍ଭକ-ଯୋଗ (ଶ୍ୱାସରୋଧ) ଦ୍ୱାରା ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବ। ପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମବଶୀଭାବ ସ୍ଥାପନ କରି ତାହାକୁ ଶିବ-ଶିବାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ନ୍ୟାସ କରିବ।
Verse 16
ब्रह्मादिकारणात्यागक्रमाद्रेचकयोगतः नीत्वा शिवान्तमात्मानमादायोद्भवमुद्रया
ବ୍ରହ୍ମାଦି କାରଣତତ୍ତ୍ୱ ତ୍ୟାଗର କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଏବଂ ରେଚକ-ଯୋଗ (ଶ୍ୱାସତ୍ୟାଗ) ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଶିବାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇ, ଉଦ୍ଭବ-ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 17
हृत्सम्पुटितमन्त्रेण रेचकेन विधानवित् शिष्यस्य हृदयाम्भोजकर्णिकायां विनिक्षिपेत्
ବିଧାନଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ରେଚକ ଦ୍ୱାରା ହୃତ୍-ସମ୍ପୁଟିତ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଶିଷ୍ୟର ହୃଦୟ-ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 18
पूजां शिवस्य वह्नेश् च गुरुः कुर्यात्तदोचितां प्रणतिञ्चात्मने शिष्यं समयान् श्रावयेत्तथा
ଗୁରୁ ଶିବ ଓ ବହ୍ନି (ଅଗ୍ନି)ଙ୍କର ଯଥୋଚିତ ପୂଜା କରିବେ। ଏବଂ ଶିଷ୍ୟକୁ ନିଜ ପ୍ରତି ପ୍ରଣାମ କରାଇ, ସମୟ-ନିୟମ (ବ୍ରତ-ଆଚାର) ଶ୍ରବଣ/ଉପଦେଶ କରାଇବେ।
Verse 19
देवं न निन्देच्छास्त्राणि निर्माल्यादि न लङ्घयेत् शिवाग्निगुरुपूजा च कर्तव्या जीवितावधि
ଦେବଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବ ନାହିଁ; ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଲଂଘନ କରିବ ନାହିଁ; ଏବଂ ନିର୍ମାଲ୍ୟାଦି (ପବିତ୍ର ଅବଶେଷ)କୁ ଅପମାନରେ ଅତିକ୍ରମ କରିବ ନାହିଁ। ଶିବ, ଅଗ୍ନି ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ପୂଜା ଜୀବନପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 20
बालबालिशवृद्धस्त्रीभोगभुग्व्याधितात्मनां यथाशक्ति ददीतार्थं समर्थस्य समग्रकान्
ପିଲାମାନଙ୍କୁ, ମୂର୍ଖ, ବୃଦ୍ଧ, ସ୍ତ୍ରୀ, ଭୋଗବିଳାସୀ ଏବଂ ରୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଯଥାଶକ୍ତି ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍; କିନ୍ତୁ ସମର୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରଦାନ କରିବା ବିଧେୟ।
Verse 21
भूताङ्गानि जटाभस्मदण्डकौपीनसंयमान् ईशानाद्यैर् हृदाद्यैर् वा परिजप्य यथाक्रमात्
ସେ ଜଟା, ଭସ୍ମ, ଦଣ୍ଡ, କୌପୀନ ଏବଂ ସଂଯମ ଆଦି ଭୂତାଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଈଶାନାଦି ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ହୃଦୟାଦି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କ୍ରମାନୁସାରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରି ଜପ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 22
स्वाहान्तसंहितमन्त्रैः पात्रेष्वारोप्य पूर्ववत् सम्पादितद्रुतं हुत्वा स्थण्डिलेशाय दर्शयेत्
'ସ୍ୱାହା' ଅନ୍ତଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାତ୍ରରେ ସାମଗ୍ରୀ ରଖି, ପୂର୍ବବତ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତ ତରଳ ଘୃତ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଇ, ତାହା ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେଶଙ୍କୁ (ବେଦୀର ଦେବତା) ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 23
रक्षणाय घटाधस्तादारोप्य क्षणमात्रकं शिवादाज्ञां समादाय ददीत यतिने गुरुः
ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁ ସେହି ପାତ୍ରକୁ କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ଘଟ ତଳେ ରଖିବେ; ତା’ପରେ ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କରି ତାହା ଯତିଙ୍କୁ (ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଶିଷ୍ୟ) ପ୍ରଦାନ କରିବେ।
Verse 24
एवं समयदीक्षायां विशिष्टायां विशेषतः वर्धनमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ददीतान्नमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः वह्निहोमागमज्ञानयोग्यः सञ्जायते शिश्रुः
ଏହିପରି, ବିଶେଷ ଭାବରେ ବିଶିଷ୍ଟ ସମୟ-ଦୀକ୍ଷାରେ, ଶିଷ୍ୟ ଅଗ୍ନି-ହୋମ ଏବଂ ଆଗମ ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଥାଏ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes precise ritual-technology: heart-centered mantra-nyāsa sealed by hṛt-sampuṭa, coordinated with prāṇāyāma (recaka/pūraka/kumbhaka) and specific mudrās, along with diagnostic fire-signs that determine homa efficacy.
It frames initiation as purification and reconfiguration of consciousness: karmic defilement is ‘burned’ through homa, mantra is installed in the heart-lotus, and ethical vows stabilize the transformation—uniting ritual competence (Bhukti) with Śiva-oriented inner discipline (Mukti).