Dharma-shastra
Laws of Righteous Conduct
Exposition of dharma-shastra covering varnadharma, ashrama duties, samskaras, purification rites, and ethical codes for society.
Adhyayas in Dharma-shastra
Adhyaya 150
Chapter 150 — Manvantarāṇi (The Manvantaras) and the Purāṇic Map of Vedic Transmission
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଧର୍ମକେନ୍ଦ୍ରିତ ବିଶ୍ୱବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ମନ୍ୱନ୍ତରମାନଙ୍କୁ ଗଣନା କରନ୍ତି—ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତର ମନୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଦେବଗଣ, ସପ୍ତର୍ଷି ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପ୍ରଜାସନ୍ତତି ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଆଦି ପ୍ରାଚୀନ ଚକ୍ରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବର୍ତ୍ତମାନ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ/ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ ଓ ତାଙ୍କ ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଭବିଷ୍ୟତ ସାବର୍ଣ୍ଣି ଆଦି ମନୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକ୍ଷେପ କରନ୍ତି; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ଏପରି ଚୌଦ୍ଦ ମନ୍ୱଧିକାର ଥାଏ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ଦ୍ୱାପରାନ୍ତେ ହରି ଆଦିବେଦକୁ ବିଭାଜନ କରି ଚାରି ବେଦରେ ଯାଜ୍ଞିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିୟୋଜନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ—ପୈଲ, ବୈଶମ୍ପାୟନ, ଜୈମିନି, ସୁମନ୍ତୁ—ତଥା ତାଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଓ ଶାଖାମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ବେଦପ୍ରସାର ଦେଖାନ୍ତି। ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଚକ୍ର ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପରମ୍ପରା—ଦୁହେଁ ଯଜ୍ଞ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ଧାରା ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦିତ।
Adhyaya 151
Duties outside the Varṇa Order (वर्णेतरधर्माः) — Agni Purana, Chapter 151
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପରମ୍ପରା-ପ୍ରସାରକୁ ଆଧାର କରି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ: ଅଗ୍ନି କହନ୍ତି ଯେ ମନୁ ଆଦି ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରକାରମାନେ ପ୍ରଦତ୍ତ, ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ—ବରୁଣ ଓ ପୁଷ୍କର ମାଧ୍ୟମରେ ପରଶୁରାମଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା—ସେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବେ। ପରେ ପୁଷ୍କର ‘ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ-ଏତର’ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥାତ୍ ବର୍ଣ୍ଣ-ଆଶ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟତାର ପୂର୍ବ/ପରେ ଲାଗୁ ହେଉଥିବା ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି, ଦେଖାନ୍ତି: ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଦୟା, ଅନୁଗ୍ରହ; ଜୀବନକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଆଚାର—ତୀର୍ଥସେବନ, ଦାନ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅମାତ୍ସର୍ଯ୍ୟ; ଧର୍ମସଂସ୍କୃତିର ଭିତ୍ତି—ଦେବ ଓ ଦ୍ୱିଜସେବା, ଗୁରୁସେବା, ଧର୍ମଶ୍ରବଣ, ପିତୃପୂଜା। ରାଜାପ୍ରତି ନିତ୍ୟଭକ୍ତି, ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସରଣ, କ୍ଷମା ଓ ଆସ୍ତିକ୍ୟକୁ ନାଗରିକ-ନୀତି ସହ ସମନ୍ୱୟ ଭାବେ ମାନ୍ୟ କରାଯାଇଛି। ପରେ ସାଧାରଣ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ (ଯଜ୍ଞ, ଅଧ୍ୟାପନ, ଦାନ) ଓ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ସ୍ୱକର୍ମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ତାପରେ ଅନୁଲୋମ/ପ୍ରତିଲୋମ ସଂଯୋଗଜନିତ ମିଶ୍ର ଜାତିମାନଙ୍କ ନାମ, ଜୀବିକା, ନିଷେଧ, ବିବାହନିୟମ ଓ ସାମାଜିକ ସୀମା ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ସଂକର ଅବସ୍ଥାରେ ଜାତିନିର୍ଣ୍ଣୟ ଉଭୟ ପିତାମାତାଙ୍କ ଆଚାର/କର୍ମ ଆଧାରେ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇ, ସମାଜଶୃଙ୍ଖଳା ପ୍ରତି ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଚିନ୍ତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Adhyaya 152
The Livelihood of the Householder (गृहस्थवृत्तिः) — Agni Purana, Chapter 152
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଷ୍କର ବର୍ଣ୍ଣାନ୍ତର-ଧର୍ମରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଗୃହସ୍ଥବୃତ୍ତି (ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଜୀବିକା) ଉପରେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱଧର୍ମକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୟଂଜୀବନ ପ୍ରଧାନ; ଆପଦାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର-ପ୍ରକାର କାମ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣୀୟ, କିନ୍ତୁ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଦାସସଦୃଶ ପରାଧୀନତା ଓ ଶୂଦ୍ରଜନ୍ମୀ ପ୍ରଧାନ ଜୀବିକା ନିଷିଦ୍ଧ। ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୃଷି, ବାଣିଜ୍ୟ, ପଶୁରକ୍ଷା ଓ କୁସିଦ/ଧନଋଣ ଇତ୍ୟାଦି ଅନୁମତ ଏବଂ ଭୋଗ-ବ୍ୟବସାୟରେ ନୀତିମୟ ସୀମା ଦର୍ଶାଯାଇଛି। କୃଷିରେ ପୃଥିବୀ, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ କୀଟପତଙ୍ଗ ହିଂସାଜନିତ ଦୋଷକୁ ମାନି ଯଜ୍ଞ ଓ ଦେବପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି-ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତକୁ ଧର୍ମୋପାୟ କୁହାଯାଇଛି। ହଳ ବ୍ୟବହାର ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଗୋ-ଦଣ୍ଡର କ୍ରମିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଇ ଆବଶ୍ୟକତା, କ୍ରୂରତା ଓ ଧର୍ମହାନିର ସମତୁଳନ ଦେଖାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଋତ, ଅମୃତ, ମୃତ, ପ୍ରମୃତ ଜୀବିକାର କ୍ରମ କୁହି ଆପଦାରେ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ ମଧ୍ୟ ସହ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ନୀଚ ଅଧର୍ମୀୟ ବୃତ୍ତି କେବେ ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହେଁ।
Adhyaya 153
Chapter 153 — Brahmacarya-āśrama-dharma (The Dharma of the Student Stage)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗୃହସ୍ଥାଚାର ପରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟାଶ୍ରମ-ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଧର୍ମକୁ ଜୀବନଚକ୍ରର ଶିକ୍ଷାକ୍ରମ ଭାବେ ଦେଖାଇ ସମାଜର ସତତା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ସୁରକ୍ଷା କୁହାଯାଇଛି। ଆରମ୍ଭରେ ଋତୁରାତ୍ରିର ନିୟମ ଏବଂ ଗର୍ଭାଧାନ/ଗର୍ଭସଂସ୍କାର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଧି ଅଛି। ପରେ ଜନ୍ମସଂସ୍କାର—ସୀମନ୍ତ, ଜାତକର୍ମ, ନାମକର୍ମ—ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣାନୁସାର ନାମକରଣ ପ୍ରଥା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ତାପରେ ଚୂଡାକର୍ମ ଆଦି, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବୟସସୀମା ଅନୁଯାୟୀ ଉପନୟନ କାଳ; ଛାତ୍ରର ମେଖଲା, ଅଜିନ, ଦଣ୍ଡ, ବସ୍ତ୍ର, ଉପବୀତ ଇତ୍ୟାଦିର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦିଆଯାଇଛି। ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ଶୌଚ, ସଦାଚାର, ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ, ସନ୍ଧ୍ୟାଉପାସନା—ଶିକ୍ଷା ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ଭୋଜନ ଦିଗ-ପ୍ରତୀକ, ନିତ୍ୟ ଆହୁତିସଦୃଶ ଶାସନ, ଏବଂ ଭୋଗବିଲାସ, ହିଂସା, ପରନିନ୍ଦା, ଅଶ୍ଳୀଳ ବାକ୍ୟର ନିଷେଧ ଅଛି। ଶେଷରେ ବେଦସ୍ୱୀକାର, ଦକ୍ଷିଣା ଓ ସମାବର୍ତ୍ତନସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟକୁ ଶାସ୍ତ୍ରାଧ୍ୟୟନ ସହ ନୈତିକ ସଂଯମ ଯୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନବ୍ରତ ଭାବେ ସମାପ୍ତ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 154
Chapter 154: विवाहः (Vivāha — Marriage)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଉପଦେଶରୁ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମକୁ ଯାଇ ବିବାହକୁ ଧର୍ମନିୟମିତ ସଂସ୍ଥା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ବର୍ଣ୍ଣାନୁସାରେ ପତ୍ନୀସଂଖ୍ୟାର ନିୟମ ଏବଂ ଅସବର୍ଣ୍ଣା ପତ୍ନୀ ସହ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ନ କରିବାର ବିଧି ଦେଇ ଅନ୍ତର୍ବର୍ଣ୍ଣ ବିବାହକୁ କର୍ମକାଣ୍ଡୀୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ନିଷେଧ କରାଯାଇଛି। କେତେକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ କନ୍ୟାଶୁଳ୍କ, କନ୍ୟାକୁ ଦ୍ୱିତୀୟଥର ଦାନ ନ କରିବା, ଏବଂ ଅପହରଣ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ବ୍ରାହ୍ମ, ଆର୍ଷ, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ, ଆସୁର, ଗାନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ପୈଶାଚ ଇତ୍ୟାଦି ବିବାହରୂପ ଗଣନା କରି ଦାନ, କ୍ରୟ, ପରସ୍ପର ପସନ୍ଦ, ବଳ, ଛଳ ଆଦି ଭେଦ ଦେଖାଯାଇଛି। ଆପତ୍କାଳରେ ପୁନର୍ବିବାହ ଅନୁମତି ଏବଂ ମୃତ ପତିଙ୍କ କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ସହ ନିୟୋଗସଦୃଶ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ବିବାହମୁହୂର୍ତ୍ତର ଶୁଭାଶୁଭ ମାସ-ବାର-ତିଥି-ନକ୍ଷତ୍ର-ଗ୍ରହସ୍ଥିତି—ବିଷ୍ଣୁଶୟନକାଳ ବର୍ଜନ, ଦୁଷ୍ଟ ଚନ୍ଦ୍ର, ଶୁଭଗ୍ରହାସ୍ତ, ବ୍ୟତୀପାତ ଆଦି—ଏବଂ ଦାମ୍ପତ୍ୟାଚାର ଓ କାଳନିଷେଧ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 155
Ācāra (Right Conduct)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନିତ୍ୟାଚାର-ମାନୁଆଲ୍ ଭଳି। ପୁଷ୍କର ବ୍ରାହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦେବସ୍ମରଣ ସହ ଉଠିବା, ମଳମୂତ୍ରତ୍ୟାଗରେ ଦିଗ୍ନିୟମ (ଦିନେ ଉତ୍ତରମୁଖ, ରାତିରେ ଦକ୍ଷିଣମୁଖ) ଏବଂ ଅନୁଚିତ ସ୍ଥାନ ବର୍ଜନ କହିଛନ୍ତି। ଶୌଚକ୍ରମ—ମାଟିରେ ଆଚମନ, ଦନ୍ତଧାବନ ଓ ସ୍ନାନର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ—ବିବରଣୀ ସହ; ସ୍ନାନ ବିନା କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ। ଜଳର ଶ୍ରେଣୀ: ଭୂଗର୍ଭଜଳ, ଆଣିଥିବା ଜଳ, ଝରଣା, ସରୋବର, ତୀର୍ଥଜଳ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗାଜଳ। ସ୍ନାନବିଧି ବେଦମନ୍ତ୍ର (ହିରଣ୍ୟବର୍ଣ୍ଣାଃ, ଶନ୍ନୋ ଦେବୀ, ଆପୋ ହି ଷ୍ଠା, ଇଦମାପଃ), ଜଳମଧ୍ୟରେ ଜପ, ଏବଂ ଅଘମର୍ଷଣ, ଦ୍ରୁପଦା, ଯୁଞ୍ଜତେ ମନଃ, ପୌରୁଷ ସୂକ୍ତ ଆଦି ପାଠବିକଳ୍ପରେ ଆଧାରିତ; ପରେ ତର୍ପଣ, ହୋମ ଓ ଦାନ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ସାମାଜିକ-ନୈତିକ ସଂଯମ—ଅହିଂସା, ଭାରବାହୀ ଓ ଗର୍ଭବତୀଙ୍କୁ ପଥ ଦେବା, ଦୃଷ୍ଟି-ବାକ୍ୟରେ ସାବଧାନତା, ଅଶୁଭ ଆଚରଣ ବର୍ଜନ, ସାର୍ବଜନୀନ ଶିଷ୍ଟାଚାର, ଜଳଶୁଚିତା, ଯୌନ ଓ ସାମାଜିକ ଶୁଦ୍ଧିସୀମା, ବେଦ-ଦେବତା-ରାଜା-ଋଷିଙ୍କ ସମ୍ମାନ, ଏବଂ କିଛି ତିଥିରେ ତେଲମର୍ଦ୍ଦନ ବର୍ଜନ—ବିସ୍ତାରିତ। ପାଠଭେଦ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୂଳ ଭାବ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧି, ସଂଯମ ଓ ଯୋଗକ୍ଷେମ ପାଇଁ ଶାସିତ ଆଚାର।
Adhyaya 156
Chapter 156 — द्रव्यशुद्धिः (Dravya-śuddhi) / Purification of Substances
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୂର୍ବ ଆଚାର-ପ୍ରକରଣ ସମାପ୍ତି ପରେ ସହସା ଦ୍ରବ୍ୟଶୁଦ୍ଧିକୁ ଆଣେ—ଅଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ କିପରି ପୁଣି କ୍ରିୟା-ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ପୁଷ୍କର ଦ୍ରବ୍ୟଭେଦରେ ଶୁଦ୍ଧିବିଧି ଦେଖାନ୍ତି: ମାଟିର ପାତ୍ର ପୁନଃ ଅଗ୍ନିରେ ଦାହ/ପୋଡ଼ାଇ, ତାମ୍ର ଅମ୍ଲଜଳରେ, କାଂସ୍ୟ ଓ ଲୋହା କ୍ଷାର ଦ୍ରାବଣରେ, ମୋତି ପ୍ରଭୃତି ରତ୍ନ ଧୋଇଲେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଉପକରଣ, ପାଥର ବସ୍ତୁ, ଜଳଜ ଉତ୍ପାଦ, ଶାକସବ୍ଜି, ଦୋରି, ମୂଳ, ଫଳ, ବାଁଶ/ନଳ ଜିନିଷର ଶୁଦ୍ଧି ଗୃହ ଓ ଯଜ୍ଞ—ଦୁହିଁ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ କୁହାଯାଇଛି। ଯଜ୍ଞରେ ପାତ୍ର ମାଛିବା ଓ ସ୍ପର୍ଶ-ନିୟମରେ, ତେଲିଆ ବସ୍ତୁ ଗରମ ପାଣିରେ; ଘର ଝାଡ଼ୁ ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧ। ବସ୍ତ୍ର ମାଟି ଓ ପାଣିରେ, ଅନେକ ବସ୍ତ୍ର ଛିଟାଇ, କାଠ ବସ୍ତୁ ଛେନି/ରନ୍ଦାରେ; ଗଠିତ ବସ୍ତୁ ଛିଟାଇ ଏବଂ ଦ୍ରବ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଓଭରଫ୍ଲୋ/ବହାଇ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ପଶୁମୁଖ ଶୁଦ୍ଧି, ଭୋଜନ-ଛିଙ୍କ-ନିଦ୍ରା-ପାନ-ସ୍ନାନ ପରେ ଆଚରଣ, ସାର୍ବଜନୀନ ପଥ ପ୍ରବେଶ ପରେ ଆଚମନ, ରଜସ୍ୱଳା ଶୁଦ୍ଧିକାଳ, ମଳତ୍ୟାଗ ପରେ ମାଟିର ଗଣନା, ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ବିଶେଷ ନିୟମ, ଏବଂ ପଟ, ଲିନେନ/ତନ୍ତୁ, ମୃଗରୋମ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶୋଧକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ପାଣି ଛିଟାଇ ଶୁଦ୍ଧ—ବାହ୍ୟ ଶୌଚକୁ ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟତା ଓ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ଯୋଡ଼େ।
Adhyaya 157
Śāva-āśauca and Sūtikā-śauca: Death/Childbirth Impurity, Preta-śuddhi, and Śrāddha Procedure (Chapter 157)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୃତ୍ୟୁଜନିତ ଶାବ-ଆଶୌଚ ଓ ପ୍ରସବଜନିତ ସୂତିକା-ଆଶୌଚ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି। ସପିଣ୍ଡ-ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଆଧାର କରି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ଆଶୌଚର ଅବଧି ଭେଦ କୁହାଯାଏ। ଶିଶୁ, ତିନି ବର୍ଷରୁ କମ/ଅଧିକ, ଛଅ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ବୟସ ଭେଦ, ନାରୀଙ୍କ ଚୂଡାକର୍ମ ହୋଇଛି କି ନାହିଁ, ଏବଂ ବିବାହିତା ନାରୀଙ୍କ ପିତୃକୁଳ ସମ୍ପର୍କ ଅନୁସାରେ ଅପବାଦ ଦିଆଯାଇଛି। ମୃତ୍ୟୁସମ୍ବାଦ ବିଳମ୍ବରେ ମିଳିଲେ ଶେଷ ଦିନ ଗଣନା, ଏବଂ ଦଶ ରାତି ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ତିନି ରାତିର ନିୟମ କୁହାଯାଏ। ପରେ ପ୍ରେତଶୁଦ୍ଧି ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପ୍ରୟୋଗ—ପିଣ୍ଡଦାନ, ପାତ୍ର ବିନ୍ୟାସ, ଗୋତ୍ରନାମୋଚ୍ଚାର, ମାପ-ପରିମାଣ, ସୋମ, ଅଗ୍ନି/ବହ୍ନି ଓ ଯମ ପାଇଁ ତିନି ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳନ ଏବଂ ନିୟତ ଆହୁତି—ବିସ୍ତାରେ ରହିଛି। ଅଧିମାସ ଇତ୍ୟାଦି କାଳବିକଳ୍ପ, ବାରୋ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ସମାପ୍ତିର ବିକଳ୍ପ, ବାର୍ଷିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ପରଲୋକ ଅବସ୍ଥା ଯେପରି ହେଉ ଶ୍ରାଦ୍ଧରୁ ପ୍ରେତ ଲାଭାନ୍ବିତ ହୁଏ—ଏହି ଯୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ କିଛି ହିଂସ୍ର/ଅସାଧାରଣ ମୃତ୍ୟୁରେ ନାଶୌଚ, ସମ୍ଭୋଗ କିମ୍ବା ଚିତାଧୂମ ସ୍ପର୍ଶ ପରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସ୍ନାନ, ଦ୍ୱିଜ ଶବ କିଏ ହାତଲେଇପାରିବ, ଦାହ ପରେ ଅସ୍ଥିସଂଗ୍ରହ ସମୟ ଓ ପୁନଃ ଦେହସ୍ପର୍ଶ ଅନୁମତି—ଏସବୁ ନିୟମ ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 158
Srāvādya-śauca (Impurity due to bodily discharge and allied causes)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦେହସ୍ରାବଜନିତ ଅଶୌଚ (ଗର୍ଭାବସ୍ଥାର ରକ୍ତସ୍ରାବ/ଗର୍ଭପାତ ସହ), ଜନ୍ମଜନିତ ସୂତକ ଓ ମୃତ୍ୟୁଜନିତ ମୃତକ—ଏହାମାନଙ୍କର ନିୟମ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି। ବର୍ଣ୍ଣଭେଦ, ସମ୍ପର୍କର ନିକଟତା (ସପିଣ୍ଡ, ସୁକୁଲ୍ୟ, ଗୋତ୍ରିନ) ଓ ଜୀବନାବସ୍ଥା (ଦାନ୍ତ ଉଠିବା ପୂର୍ବେ, ବିବାହ ପୂର୍ବେ, ଚୂଡାକର୍ମ ପରେ) ଅନୁସାରେ ଅଶୌଚକାଳ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ସ୍ନାନବିଧି, ଅସ୍ଥିସଞ୍ଚୟନ, ଉଦକକ୍ରିୟା, ପିଣ୍ଡସଂଖ୍ୟା, ଶିଶୁଙ୍କ ପାଇଁ ଦାହ କି ସମାଧି, ଭୋଜନ/ଦାନ/ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିଷେଧ, ଏବଂ ଏକାଧିକ ଅଶୌଚ ମିଶିଲେ ଗୁରୁତରଟି ପ୍ରବଳ—ଏହି ନିୟମ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ବିଦ୍ୟୁତ/ଅଗ୍ନିମୃତ୍ୟୁ, ମହାମାରୀ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ-ଯୁଦ୍ଧ-ଆପଦାରେ ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଅସପିଣ୍ଡ ଶବବ୍ୟବହାର ଓ କିଛି ପତିତାଦି ଶ୍ରେଣୀର ଅପବାଦ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ମନୁ ଆଦିଙ୍କ ଆଧାରରେ ଗୃହଧର୍ମ ଓ କର୍ମାଧିକାର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶୌଚବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଧର୍ମ-ତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 159
Purification Concerning the Unsanctified (Asaṃskṛta) and Related Cases (असंस्कृतादिशौचम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂସ୍କୃତ (ଯଥାବିଧି ସଂସ୍କାରପ୍ରାପ୍ତ) ଓ ଅସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁପର ଗତିଭେଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ହରିସ୍ମରଣ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗ, ଏପରିକି ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଗଙ୍ଗାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟିର ମହିମା—ଅସ୍ଥିକ୍ଷେପରେ ପ୍ରେତର ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ, ଏବଂ ଅସ୍ଥି ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ଯେତେଦିନ ରହେ ସେତେଦିନ ସ୍ୱର୍ଗବାସ ଥାଏ—ଏମିତି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଆତ୍ମହତ୍ୟାକାରୀ ଓ ପତିତଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧିନିଷେଧ କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କରୁଣାବଶତଃ ପତିତ ପ୍ରେତ ପାଇଁ ନାରାୟଣବଳିକୁ ଅନୁଗ୍ରହୋପାୟ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ମୃତ୍ୟୁର ନିର୍ପେକ୍ଷତା, ସଂସାରାସକ୍ତିକୁ ଅପେକ୍ଷା ନକରିବା, ପରଲୋକଯାତ୍ରାରେ ଧର୍ମ ହିଁ ସହଚର (ଯମପଥରେ ପତ୍ନୀର ବିଶେଷ ଉଲ୍ଲେଖ) କୁହାଯାଇଛି। କର୍ମର ଅନିବାର୍ୟତା, ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରଳୟଚକ୍ର, ବସ୍ତ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତନ ପରି ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ଏବଂ ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମା ଅସଙ୍ଗ ଥିବାରୁ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 160
Vānaprastha-āśrama (The Forest-Dweller Stage of Life)
ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର କ୍ରମରେ ପୁଷ୍କର ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଓ ବନତପସ୍ବୀଙ୍କ ନିୟତ ଜୀବନଚର୍ଯ୍ୟା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଗୃହସ୍ଥ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟରେ ଶାସିତ ସେତୁ ଭଳି। ଜଟାଧାରଣ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ପାଳନ, ଭୂମିଶୟନ, ମୃଗଚର୍ମଧାରଣ ଇତ୍ୟାଦି ଲକ୍ଷଣ ସମାଜରୁ ନିବୃତ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ବୈଦିକ କର୍ମର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଦର୍ଶାଏ। ବନବାସରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଆହାର (କ୍ଷୀର, କନ୍ଦମୂଳ, ନୀବାର ବନ୍ୟ ଧାନ, ଫଳ), ଦାନ ଗ୍ରହଣ ନକରିବା, ତ୍ରିକାଳ ସ୍ନାନ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ନିର୍ଭରତା କମାଏ। ଦେବପୂଜା ଓ ଅତିଥି ସତ୍କାର ସାମାଜିକ ଧର୍ମ; ଯତିମାନଙ୍କୁ ଔଷଧିରେ ଜୀବିକା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ। ସନ୍ତାନ-ନାତି ସ୍ଥିର ହେଲେ ଗୃହସ୍ଥ ବନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିପାରେ। ଋତୁତପ—ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି, ବର୍ଷାରେ ଆକାଶ-ବର୍ଷା ସହନ, ଶୀତେ ଭିଜା ବସ୍ତ୍ରରେ କଠୋର ସାଧନା; ଶେଷେ ଅନାବର୍ତ୍ତନ ଅଗ୍ରଗମନ ବ୍ରତ, ଧର୍ମବୈରାଗ୍ୟର ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା।
Adhyaya 161
Yati-dharma (The Dharma of the Renunciate Ascetic)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯତି-ଧର୍ମକୁ ସାମାଜିକ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଜ୍ଞାନକୁ ଯିବା ଶିସ୍ତବଦ୍ଧ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭାବେ ସଂହିତାକୃତ କରାଯାଇଛି। ବୈରାଗ୍ୟ ଜାଗିଲେ ସେଇ କ୍ଷଣେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଇଷ୍ଟି କରି ବାହ୍ୟ ଅଗ୍ନିକୁ ଅନ୍ତରେ ସ୍ଥାପନ—ବାହ୍ୟ କର୍ମକାଣ୍ଡରୁ ଅନ୍ତସ୍ତପସ୍ୟାକୁ ମୁହଁ ଫେରାଇବାର ସୂଚନା। ଏକାନ୍ତବାସ, ଅପରିଗ୍ରହ, ଅଳ୍ପାହାର, ଅହିଂସାରେ ସାବଧାନତା, ସତ୍ୟଶୁଦ୍ଧ ବାକ୍-କାୟ-ମନ ଆଚରଣ, ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କୁ ଭାର ନଦେଇ ଭିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣର ନୀତି ଖୁବ ବିସ୍ତାରରେ ଦିଆଯାଇଛି। କୁଟୀରକ→ବହୂଦକ→ହଂସ→ପରମହଂସ ଭିକ୍ଷୁକ ଅବସ୍ଥାକ୍ରମ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀଭାବର ବୃଦ୍ଧି ଦର୍ଶାଏ। ପରେ ଯମ-ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ (ଗର୍ଭ/ଅଗର୍ଭ; ପୂରକ-କୁମ୍ଭକ-ରେଚକ ମାତ୍ରାସହ), ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ, ସମାଧି ଯୋଗାଙ୍ଗକୁ ଯତିଚର୍ଯ୍ୟା ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ମହାବାକ୍ୟଶୈଳୀର ଅଦ୍ୱୈତ ନିଶ୍ଚୟ—ଆତ୍ମା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ/ବାସୁଦେବ/ହରି—ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ; ଷଟ୍ ପ୍ରାଣାୟାମ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Adhyaya 162
अध्याय १६२ — धर्मशास्त्रकथनम् (Dharmaśāstra Exposition: Authorities, Pravṛtti–Nivṛtti, Upākarman, and Anadhyāya Rules)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧର୍ମକୁ ସ୍ମୃତି-ପ୍ରାମାଣ୍ୟର ପରମ୍ପରାରେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି—ମନୁଠାରୁ ପରାଶର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ଆପସ୍ତମ୍ବ, ବ୍ୟାସ, ବୃହସ୍ପତି ଆଦି। ବୈଦିକ କର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପ୍ରବୃତ୍ତି (କାମନା-ପ୍ରେରିତ କର୍ମ) ଓ ନିବୃତ୍ତି (ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠ ବିରକ୍ତି) ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ତପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଅହିଂସା, ଗୁରୁସେବା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ନେଇଯାଏ; ଏହା ନିଃଶ୍ରେୟସ ଓ ଅମରତ୍ୱର ପରମ ଉପାୟ। ପରେ ବ୍ୟବହାରଧର୍ମରେ ବେଦପାଠ ପାଇଁ କାଳ-ଦେଶ ନିୟମ, ଉପାକର୍ମ-ଉତ୍ସର୍ଗ ବିଧି, ଏବଂ ଅନଧ୍ୟାୟ (ଅସ୍ଥାୟୀ ବିରତି) କାରଣର ବିସ୍ତୃତ ତାଲିକା—ମରଣାଶୌଚ, ଗ୍ରହଣ, କିଛି ତିଥି, ଗର୍ଜନ/ବାତାବରଣ ବିକ୍ଷୋଭ, ଉଲ୍କାପାତ-ଭୂକମ୍ପ, ଶବ-ଶ୍ମଶାନ କିମ୍ବା ପତିତସଂସର୍ଗ, ଅଶୁଭ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବାଧା; ସମୁଦାୟ ୩୭ ଅନଧ୍ୟାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏଭଳି ଅଗ୍ନିପୁରାଣ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆଚାରନିୟମରେ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ପ୍ରକାଶ କରେ।
Adhyaya 163
Śrāddha-kalpa-kathana (Exposition of the Śrāddha Procedure)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧିକୁ ଭୁକ୍ତି (କୁଶଳ-ସମୃଦ୍ଧି) ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହେଁ ଦେଇଥିବା ଧର୍ମ-ମାନଚିତ୍ର ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ପୂର୍ବଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଅପରାହ୍ଣେ ସତ୍କାର; ଆସନବ୍ୟବସ୍ଥା ପୂର୍ବମୁଖୀ, ଦେବକାର୍ଯ୍ୟରେ ସମ ସଂଖ୍ୟା ଓ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଷମ ସଂଖ୍ୟା, ମାତୃପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ। ମନ୍ତ୍ରସହ ବିଶ୍ୱେଦେବ ଆବାହନ, ପବିତ୍ରଯୁକ୍ତ ପାତ୍ର, ଧାନ୍ୟକଣ ଛିଟା, ଦୁଧ ଓ ଯବ/ତିଳ ଯୋଗ, ଅର୍ଘ୍ୟଦାନ, ଏବଂ ପିତୃକର୍ମରେ ଅପସବ୍ୟ ହୋଇ ପରିକ୍ରମା। ପିତୃଯଜ୍ଞ ଶୈଳୀରେ ହୋମ, ହୁତଶେଷ ବଣ୍ଟନ, ପାତ୍ରସଂସ୍କାର ଓ ଅଙ୍ଗୁଠି ସ୍ପର୍ଶସହ ପାଠରେ ଅନ୍ନଶୁଦ୍ଧି। ଶେଷରେ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ-ଜଳଦାନ, ଦକ୍ଷିଣମୁଖ ପିଣ୍ଡଦାନ, ସ୍ୱସ୍ତି ଓ ଅକ୍ଷୟ୍ୟୋଦକ, ସ୍ୱଧାବାକ୍ୟସହ ଦକ୍ଷିଣା, ବିସର୍ଜନ ଓ ଭୋଜନୋତ୍ତର ନିୟମ। ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ-ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ଭେଦ, ମୃତ୍ୟୁଦିନ/ମାସିକ/ବାର୍ଷିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧଚକ୍ର, ଖାଦ୍ୟ-ଦାନର ଫଳ, ଗୟା ଓ ଶୁଭକାଳ, ଏବଂ ପିତୃମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବତା ଭାବେ ଆୟୁ, ଧନ, ବିଦ୍ୟା, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 164
Chapter 164: नवग्रहहोमः (Navagraha Fire-Offering)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଷ୍କର ନବଗ୍ରହ-ହୋମର ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଓ ଆଚାର-ପ୍ରୟୋଗାତ୍ମକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଏହା ସମୃଦ୍ଧି, ଶାନ୍ତି, ବର୍ଷା, ଆୟୁ, ପୋଷଣ ଏବଂ ଅଭିଚାର ଭଳି କଠୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉପାୟ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ କେତୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନବଗ୍ରହ ଦେବତାଙ୍କୁ ଗଣନା କରି, ପ୍ରତିମା ନିର୍ମାଣର ସାମଗ୍ରୀ-କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି—ତାମ୍ର, ସ୍ଫଟିକ, ରକ୍ତଚନ୍ଦନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଅର୍କକାଷ୍ଠ (ଯୁଗଳ), ରୌପ୍ୟ, ଲୋହା ଓ ସୀସା। ସୁବର୍ଣ୍ଣଲେଖନ କିମ୍ବା ସୁଗନ୍ଧିତ ମଣ୍ଡଳ-ରେଖାଙ୍କନ, ବର୍ଣ୍ଣାନୁରୂପ ବସ୍ତ୍ର-ପୁଷ୍ପ, ସୁଗନ୍ଧଦ୍ରବ୍ୟ, କଙ୍କଣ ଓ ଗୁଗ୍ଗୁଳ ଧୂପର ବିଧାନ ଅଛି। ଋକ୍/ମନ୍ତ୍ର ପାଠକ୍ରମ, ସମିଧାକ୍ରମ, ଏବଂ ମଧୁ-ଘୃତ-ଦଧି ସହ ପ୍ରତି ଗ୍ରହ 128 କିମ୍ବା 28 ଆହୁତି ସଂଖ୍ୟା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ନୈବେଦ୍ୟ, ଗ୍ରହକ୍ରମେ ଦ୍ୱିଜଭୋଜନ, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାକ୍ରମ—ଗାଈ, ଶଙ୍ଖ, ବୃଷଭ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବସ୍ତ୍ର, ଅଶ୍ୱ ଇତ୍ୟାଦି—ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ରାଜାଙ୍କ ଉଦୟ-ପତନ ଓ ଲୋକସ୍ଥିତି ଗ୍ରହଶକ୍ତି ଅଧୀନ ବୋଲି କହି, ଗ୍ରହପୂଜାକୁ ପରମ ପୂଜ୍ୟ ମନାଯାଇଛି।
Adhyaya 165
Adhyaya 165 — नानाधर्माः (Various Dharmas)
ଅଗ୍ନି–ବସିଷ୍ଠ ସଂବାଦର ଅନୁକ୍ରମରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଧର୍ମକୁ ଧ୍ୟାନମୟ ଭାବେ ଆରମ୍ଭ କରେ—ହୃଦୟସ୍ଥ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ସ୍ମୃତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦାନ ଓ ଭୋଜନ-ନିୟମ; ଗ୍ରହଣ-ସନ୍ଧିକାଳରେ ଦାନ ଓ ପିତୃକର୍ମର ବିଶେଷ ଫଳ; ଅଗ୍ନି ନଥିଲେ ବୈଶ୍ୱଦେବର ଯଥାବିଧି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ନାରୀ, ବଳପ୍ରୟୋଗ/ବାଧ୍ୟତା ଓ ଅଶୌଚ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶୁଚିତା-ଚର୍ଚ୍ଚା ସହ ଅଦ୍ୱୈତର ସଂଶୋଧନ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଆତ୍ମା ପରେ ‘ଦ୍ୱିତୀୟ’ ନ ଦେଖୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ବିରୋଧ-ଭେଦ ଶିଥିଳ ହୁଏ। ଯୋଗ ଅଂଶରେ ଚିତ୍ତବୃତ୍ତି-ନିରୋଧକୁ ପରମ ଯୋଗ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କର ପରମାତ୍ମା/ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୟ; ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ସାବିତ୍ରୀ (ଗାୟତ୍ରୀ)କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ରକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ସୀମା ଓ କର୍ମଫଳ (ନୀଚ ଯୋନି, ଦୀର୍ଘକାଳ) ଦେଖାଇ—ପାପନାଶରେ ଯୋଗ ହିଁ ଅନୁତ୍ତର ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ, ବାହ୍ୟ ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନର ସମନ୍ୱୟ।
Adhyaya 166
Chapter 166: वर्णधर्मादिकथनं (Exposition of Varṇa-Dharma and Related Topics)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧର୍ମକୁ ବେଦ–ସ୍ମୃତିମୂଳ ଏବଂ “ପଞ୍ଚବିଧ” ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଛି। କର୍ମାଧିକାର ବର୍ଣ୍ଣପରିଚୟରୁ ହୁଏ, ଏବଂ ଆଶ୍ରମଧର୍ମ ଜୀବନାବସ୍ଥାନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଚାର-ନିୟମ—ଏହି ଭେଦ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଚାରି ଆଶ୍ରମରେ (ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ, ଯତି) ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ ନୈମିତ୍ତିକ କର୍ମ—ବିଶେଷତଃ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ—ଏବଂ କର୍ମର ଲକ୍ଷ୍ୟଭେଦ: ଅଦୃଷ୍ଟାର୍ଥ (ମନ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞ), ଦୃଷ୍ଟାର୍ଥ, ମିଶ୍ରାର୍ଥ (ବ୍ୟବହାର, ଦଣ୍ଡ) ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶ୍ରୁତି–ସ୍ମୃତି ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ, ଅନୁବାଦ (ଗୁଣାର୍ଥ, ପରିସଂଖ୍ୟାର୍ଥ) ଓ ଅର୍ଥବାଦ (ପ୍ରଶଂସାତ୍ମକ/ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ୍ମକ) ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମିଳେ। ପରେ 48 ସଂସ୍କାର, ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞ, ପାକଯଜ୍ଞ–ହବିର୍ଯଜ୍ଞ–ସୋମଯାଗ ଭେଦ, ଏବଂ ଶେଷରେ ସଦ୍ଗୁଣ, ନିତ୍ୟାଚାର (ବାକ୍, ସ୍ନାନ–ଭୋଜନ ସଂଯମ), ଦାହ/ଦଶାହରେ ଅସ୍ୱଜନଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟତା, ପଙ୍କ୍ତିଦୋଷ-ଶମନ ଓ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣାହୁତି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 167
Ayuta–Lakṣa–Koṭi Fire-offerings (अयुतलक्षकोटिहोमाः) — Graha-yajña Vidhi
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ‘ଗ୍ରହ-ଯଜ୍ଞ’ ବିଧିକୁ ପୁନର୍ବାର ଉପଦେଶ କରନ୍ତି—ସମୃଦ୍ଧି, ଶାନ୍ତି ଓ ବିଜୟ ପାଇଁ। ସେ ହୋମର ତିନି ପରିମାଣ—ଅୟୁତ (10,000), ଲକ୍ଷ (100,000) ଓ କୋଟି (10,000,000)—ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ମଣ୍ଡଳର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଖଣ୍ଡରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଅଧିଦେବତା ଓ ପ୍ରତ୍ୟଧିଦେବତାଙ୍କ ତାଲିକା, କାଠ-ସମିଧ-ହବିଷ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ, 108 ଆହୁତି ଓ 108 କୁମ୍ଭ, ଏବଂ ଶେଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି, ବସୋଧାରା, ଦକ୍ଷିଣା, ଅଭିଷେକ ମନ୍ତ୍ର—ମହାଦେବ, ନବଗ୍ରହ ଓ ରକ୍ଷାଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ। ଦାନ (ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଗୋ, ଭୂମି, ରତ୍ନ, ବସ୍ତ୍ର, ଶୟ୍ୟା) ସହ ଫଳସିଦ୍ଧି ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି; ଯୁଦ୍ଧବିଜୟ, ବିବାହ, ଉତ୍ସବ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଦି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରୟୋଗ କୁହାଯାଇଛି। ଲକ୍ଷ/କୋଟି ହୋମ ପାଇଁ କୁଣ୍ଡମାପ, ଋତ୍ୱିଜ ସଂଖ୍ୟା, ମନ୍ତ୍ର ବିକଳ୍ପ, ଏବଂ ତ୍ରିକୋଣ କୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରତିମା-କର୍ମ ସହ ଅଭିଚାର/ବିଦ୍ୱେଷଣ ବିଧି ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି, ଯେଉଁଠି କର୍ମ ଓ ଧର୍ମ-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସମନ୍ୱୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Adhyaya 168
Chapter 168 — महापातकादिकथनम् (Exposition of Great Sins and Related Topics)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୁଷ୍କରଙ୍କ ନ୍ୟାୟ-କ୍ରିୟାନୁଷ୍ଠାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଗ୍ରହଣ ନକରୁଥିବାକୁ ରାଜା ଦଣ୍ଡ ଦେବେ; ଇଚ୍ଛାକୃତ କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛାକୃତ ପାପ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ପରେ ଆହାର ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଶୌଚ-ଅଶୌଚ ନିୟମ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ମହାପାତକୀ, ରଜସ୍ୱଳା ନାରୀ, ପତିତ, ବହିଷ୍କୃତ/ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଗୋଷ୍ଠୀ, ନିନ୍ଦିତ ବୃତ୍ତିବାନ ଆଦିଙ୍କ ଅନ୍ନ କିମ୍ବା ସଂସର୍ଗ କେବେ ଅପବିତ୍ର କରେ ଏବଂ କେବେ ପରିହାର ଅନିବାର୍ୟ ତାହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ତାପରେ କୃଚ୍ଛ୍ର, ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ର, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ପ୍ରଭୃତି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିଷିଦ୍ଧ ଭୋଜନ, ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ, ଅପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟସେବନ ଆଦି ଦୋଷରେ ନିୟୋଜିତ। ଆଗକୁ ଚାରି ମହାପାତକ—ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା, ସୁରାପାନ, ସ୍ତେୟ, ଗୁରୁତଲ୍ପଗମନ—ର ଲକ୍ଷଣ, ସମଦୋଷ କର୍ମ, ଉପପାତକ ଓ ଜାତିଭ୍ରଂଶକ କର୍ମର ବର୍ଗୀକରଣ ଦିଆଯାଇଛି। ସମଗ୍ରରେ ରାଜଧର୍ମ, ଶୌଚଶାସନ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଭାଜନକୁ ଏକତ୍ର କରି ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଆଚାରଶୁଦ୍ଧିକୁ ପରସ୍ପର ପୂରକ ମାର୍ଗ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ।
Adhyaya 169
Mahāpātaka-ādi-kathana (Account of the Great Sins) — concluding note incl. ‘Mārjāra-vadha’ (killing of a cat)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର-ଖଣ୍ଡର ସମାପ୍ତି କରେ; ମହାପାତକ ଆଦି ଗୁରୁତର ପାପ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦୋଷମାନଙ୍କର ବର୍ଗୀକରଣ ପରେ ଶେଷରେ ସଂକ୍ରମଣ-ସୂଚନାରୂପେ ‘ମାର୍ଜାର-ବଧ’ (ବିଲେଇ ହତ୍ୟା) ବିଷୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଆଗ୍ନେୟ ଶିକ୍ଷାପ୍ରବାହରେ ପାପ-ତାଲିକା କେବଳ ନୀତିଗତ ଚିହ୍ନଟ ନୁହେଁ; ଯଥାନୁପାତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇଁ ଏହା ଆଧାର-ମାନଚିତ୍ର। ଏହି ଉପସଂହାର ପାପ ପରିଚୟରୁ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ପ୍ରୟୋଗ, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଦିଗକୁ ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ନେଇଯାଏ। ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ଶୈଳୀରେ ବାସ୍ତୁ କିମ୍ବା ରାଜଧର୍ମ ପରି ପ୍ରଥମେ ବର୍ଗ ଓ ପ୍ରମାଣ, ପରେ ପ୍ରକ୍ରିୟା—ଏଠି ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ଏଭଳି ଧର୍ମ ଅଧୀନରେ ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ଏକତ୍ର ରହେ।
Adhyaya 170
प्रायश्चित्तानि (Expiations) — Association-Impurity, Purification Rites, and Graded Penance
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ (ଅଗ୍ନି ପୁରାଣ ୧୭୦)ରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତକୁ ଧର୍ମ-ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଭାବେ ସୁସଂଗଠିତ କରାଯାଇଛି, ବିଶେଷକରି ସଂସର୍ଗ ଓ କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଅଶୌଚ ନିବାରଣ ପାଇଁ। ପୁଷ୍କର କହନ୍ତି—ପତିତଙ୍କ ସହ ଦୀର୍ଘ ସଙ୍ଗତି ଏକ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ପତନର କାରଣ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଦୋଷଯୁକ୍ତ “ସଙ୍ଗ” ପୌରୋହିତ୍ୟ ସେବା, ଉପଦେଶ କିମ୍ବା ମୈଥୁନ ଦ୍ୱାରା, କେବଳ ଯାତ୍ରା/ଭୋଜନ/ଆସନ ସାଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ପରେ ଶୁଦ୍ଧି-ବିଧି—ପତିତ ସମାନ ବ୍ରତ, ସପିଣ୍ଡଙ୍କ ସହ ଜଳଦାନ, ପ୍ରେତସଦୃଶ ଘଟ ଓଲଟାଇବାର ସଙ୍କେତ, ଦିନ-ରାତି ନିୟମ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବହାର। ତାପରେ କୃଚ୍ଛ୍ର, ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ର, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ, ପରାକ, ଶାନ୍ତପନ ଇତ୍ୟାଦି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଚାଣ୍ଡାଳ-ସ୍ପର୍ଶ, ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ, ଶବ-ସଂସ୍ପର୍ଶ, ରଜସ୍ୱଳା ଅଶୌଚ, ଅନୁଚିତ ଦାନ, ନିଷିଦ୍ଧ ବୃତ୍ତି, ଯଜ୍ଞ-ଲୋପ ଆଦି ଦୋଷ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଅନୁତାପକୁ ହୋମ, ଜପ, ଉପବାସ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ସ୍ନାନ ଓ ଉପନୟନ/ସଂସ୍କାର ପୁନଃସ୍ଥାପନ ସହ ଯୋଡ଼ି ବର୍ଣାଶ୍ରମ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଯଜ୍ଞାଧିକାର ରକ୍ଷା କରାଯାଏ।
Adhyaya 171
Chapter 171 — प्रायश्चित्तानि (Prāyaścittāni / Expiations)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଶୁଦ୍ଧି-ପ୍ରକରଣ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ପାଠଭେଦକୁ ରକ୍ଷା କରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତମାନଙ୍କର ସୁସଂଗଠିତ ସୂଚୀ ଦିଆଯାଇଛି। ପୁଷ୍କର କହନ୍ତି—ମନ୍ତ୍ରଜପ ଓ ନିୟମାନୁଷ୍ଠାନରେ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ: ଏକ ମାସ ପୌରୁଷସୂକ୍ତ ପାଠ, ଅଘମର୍ଷଣ ସ୍ତୋତ୍ର ତିନିଥର, ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ବାୟୁ-ଯମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶାସନ, ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀ-ବ୍ରତ। ପରେ କୃଚ୍ଛ୍ରାଦି ତପସ୍ୟା ଶରୀର-ଆହାର ନିୟମ ସହ—ମୁଣ୍ଡନ, ସ୍ନାନ, ହୋମ, ହରିପୂଜା, ଦିନେ ଦାଁଡି ରହିବା ଓ ରାତିରେ ବୀରାସନରେ ବସିବା। ଯତି ଓ ଶିଶୁ-ରୂପ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ, ଗ୍ରାସ/ପିଣ୍ଡ ପରିମାଣ ସହ; ତାପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ର-ଶୀତକୃଚ୍ଛ୍ର ଚକ୍ର; ପଞ୍ଚଗବ୍ୟାଦି ସହ କଠୋର ଅତିକୃଚ୍ଛ୍ର। ଶାନ୍ତପନ, ମହା/ଅତିଶାନ୍ତପନ, ଦ୍ୱାଦଶଦିନିଆ ପରାକ ଉପବାସ, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ କ୍ରମ ‘ପାଦ’ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ଫଳ, ପତ୍ର, ଜଳ, ମୂଳ, ତିଳ, ବ୍ରହ୍ମକୂର୍ଚ୍ଚ ଆଧାରିତ ବିଶେଷ କୃଚ୍ଛ୍ର ଏବଂ ଦେବପୂଜା-ଯୁକ୍ତ ତପସ୍ୟାରେ ସମୃଦ୍ଧି, ବଳ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପାପନାଶ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 172
Chapter 172 — “Expiations beginning with the Secret (Rites)” (Rahasya-ādi-prāyaścitta)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-କ୍ରମର ଉପସଂହାର ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଯାହାରୁ ଅଗ୍ନି ପୁରାଣର ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଭାଗରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତକୁ ସୋପାନମୟ, କ୍ରମବଦ୍ଧ ପ୍ରଣାଳୀ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। ‘ରହସ୍ୟ-ଆଦି’ ଗୁପ୍ତ/ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ ହୁଏ ଯେ ଶୁଦ୍ଧି କେବଳ ବାହ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ନୁହେଁ; ସଙ୍କଳ୍ପାନୁସାରେ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି, ସଂଯମାଧାରିତ ଶାସନ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୋଷର ସଂଶୋଧନ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅଂଶ। ଅଗ୍ନେୟ ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରବାହରେ—ଭଗବାନ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଲୋକ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିକୁ ଏକତ୍ର କରେ—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୂର୍ବ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପଦ୍ଧତିର ଶିଖର ହୋଇ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର ସାର୍ବଜନୀନ ଉପାୟ ‘ସ୍ତୋତ୍ର-ଜପ’ ଦିଗକୁ ସଂକ୍ରମଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ଏହି ମୋଡ଼ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଧର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମ ଓ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ପୁନଃସମନ୍ୱୟ—ଉଭୟରେ—ରକ୍ଷିତ ହୁଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସାଧକ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
Adhyaya 173
Prāyaścitta — Definitions of Killing, Brahmahatyā, and Graded Expiations
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ପ୍ରକରଣ ଆରମ୍ଭ କରି କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ। ‘ବଧ’ ମାନେ ପ୍ରାଣବିୟୋଗ (ମୃତ୍ୟୁ) ଘଟାଇବାକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଯେକୌଣସି କର୍ମ ବୋଲି ସେ ପରିଭାଷା ଦିଅନ୍ତି। ଦୋଷ କେବଳ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହତ୍ୟାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ—ହତ୍ୟା କରାଇବା, ସଂଯୁକ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରକର୍ମରେ ଦଳୀୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ଏବଂ ପରୋକ୍ଷ କାରଣ ହେବା (ନିର୍ଯାତନା/ବାଧ୍ୟତାରୁ ପ୍ରେରିତ ଆତ୍ମହତ୍ୟା ସହିତ) ମଧ୍ୟ, ବିଶେଷତଃ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ରୂପେ, ମହାପାତକ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ପରେ ଦେଶ, କାଳ, ସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ଅପରାଧର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଣ୍ଣୟର ନୀତି ଦିଆଯାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣବଧ ପାଇଁ ମହାପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ—ଆତ୍ମତ୍ୟାଗ, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା-ଚିହ୍ନଧାରଣ ସହ ଭିକ୍ଷାଜୀବନ, ଏବଂ ଆଚରଣାଧାରିତ ହ୍ରାସ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାପରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୁର୍ବଳତା (ବୃଦ୍ଧ, ନାରୀ, ଶିଶୁ, ରୋଗୀ) ଅନୁସାରେ ଦଣ୍ଡକ୍ରମ, ଗୋହତ୍ୟା, ଆଘାତ, ଉପକରଣରୁ ଅକସ୍ମାତ ମୃତ୍ୟୁ ଇତ୍ୟାଦିର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଶୌଚ-ଅଶୌଚ/ଭୋଜନଦୂଷଣ, ମଦ୍ୟାଦି ନିଷିଦ୍ଧ ସେବନ, ଚୋରିରେ ପ୍ରତିଦାନ-ରାଜଦଣ୍ଡ ନ୍ୟାୟ, ଏବଂ ଗୁରୁତଲ୍ପାଦି କାମଦୋଷରେ ମୃତ୍ୟୁପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କିମ୍ବା ବହୁମାସ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ସମଗ୍ରରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତକୁ ନ୍ୟାୟସମ୍ମତ ମାପ ଓ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧିର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଔଷଧ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 174
Chapter 174 — प्रायश्चित्तानि (Expiations)
ଅଗ୍ନି କହନ୍ତି—ପୂଜା, ଆଶ୍ରମଧର୍ମ କିମ୍ବା ହୋମ ଛୁଟିଗଲେ/ବିଘ୍ନିତ ହେଲେ କର୍ମଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧି ଅନୁଷ୍ଠେୟ। ଛୁଟିଥିବା ପୂଜାରେ ଅଷ୍ଟଶତ ଜପ ଓ ଦ୍ୱିଗୁଣ ପୂଜା; ଦେବତାସମ୍ପର୍କୀୟ ଅଶୌଚରେ ପଞ୍ଚୋପନିଷଦ୍ ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି। ଦୂଷିତ ହୋମଦ୍ରବ୍ୟ, ଭଙ୍ଗ ନୈବେଦ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ର-ଦ୍ରବ୍ୟ ଗୋଲମାଳ ହେଲେ କେବଳ ଦୂଷିତ ଅଂଶ ତ୍ୟାଗ, ପ୍ରୋକ୍ଷଣରେ ଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ପୁନର୍ଜପ। ପ୍ରତିମା ପଡ଼ିଯିବା/ଭାଙ୍ଗିଯିବା/ହରାଇଯିବାରେ ଉପବାସ ଓ ଶତ ଆହୁତି। ପରେ ଅଧ୍ୟାୟ ମୋକ୍ଷତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆଣି କହେ—ସତ୍ୟ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପର ପରମ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହରି-ସ୍ମରଣ। ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ, ପରାକ, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ; ଗାୟତ୍ରୀ, ପ୍ରଣବ-ସ୍ତୋତ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ/ଈଶ/ଶକ୍ତି/ଶ୍ରୀଶ ମନ୍ତ୍ରଜପ; ତୀର୍ଥମହିମା, ଦାନ-ମହାଦାନ, ଏବଂ ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି’ ଅଦ୍ୱୈତ ଭାବନା ପାପନାଶକ। ଶେଷରେ ହରିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା-ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ ଓ ପାବନକର୍ତ୍ତା କହି ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ବ୍ୟାପ୍ତି ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।