Adhyaya 87

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये निर्वाणदीक्षायां विद्याविशोधनं नाम षडशीतितमो ऽध्यायः अथ सप्ताशीतितमो ऽध्यायः शान्तिशोधनकथनं ईश्वर उवाच सन्दध्यादधुना विद्यां शान्त्या सार्धं यथाविधि शान्तौ तत्त्वद्वयं लीनं भावेश्वरसदाशिवौ

ଏଭଳି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଆଗ୍ନେୟପୁରାଣରେ ନିର୍ବାଣଦୀକ୍ଷା ପ୍ରସଙ୍ଗର ‘ବିଦ୍ୟାବିଶୋଧନ’ ନାମକ ଛଅଏଂଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ସତଏଂଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ଶାନ୍ତିଶୋଧନ କଥନ’ ଆରମ୍ଭ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: “ଏବେ ବିଧିଅନୁସାରେ ଶାନ୍ତି ସହିତ ବିଦ୍ୟାକୁ ଯଥାରୀତି ସନ୍ଧାନ କର। ଶାନ୍ତିରେ ଦୁଇ ତତ୍ତ୍ୱ ଲୀନ ହୁଏ—ଭାବେଶ୍ୱର ଓ ସଦାଶିବ।”

Verse 2

छेदनं भेदनं तेषां बहुलीकरणन्तथा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः हकारश् च क्षकारश् च द्वौ वर्णौ परिकीर्तितौ रुद्राः समाननामानो भुवनैः सह तद्यथा

“ତାଙ୍କର କ୍ରିୟା ଛେଦନ, ଭେଦନ ଏବଂ ବହୁଳୀକରଣ”—ଏହା ‘ଗ’ ଚିହ୍ନିତ ପୁସ୍ତକ-ପାଠ। ‘ହ’ ଓ ‘କ୍ଷ’—ଏହି ଦୁଇ ବର୍ଣ୍ଣ ଘୋଷିତ। ସମାନନାମଧାରୀ ରୁଦ୍ରମାନେ ଭୁବନସହ ଏପରି ଅଛନ୍ତି।

Verse 3

प्रभवः समयः क्षुद्रो विमलः शिव इत्य् अपि घनौ निरञ्जनाकारौ स्वशिवौ दीप्तिकारणौ

ସେ ପ୍ରଭବ (ମୂଳ), ସମୟ (ନିୟମ-ବ୍ୟବସ୍ଥା), କ୍ଷୁଦ୍ର (ସୂକ୍ଷ୍ମ), ବିମଳ (ନିର୍ମଳ) ଏବଂ ଶିବ (ମଙ୍ଗଳମୟ) ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ସେ ଘନ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ନିରଞ୍ଜନାକାର; ସ୍ୱଶିବରୂପେ ଦୀପ୍ତିର କାରଣ।

Verse 4

त्रिदशेश्वरनामा च त्रिदशः कालसज्ज्ञकः सूक्ष्माम्बुजेश्वरश्चेति रुद्राः शान्तौ प्रतिष्ठिताः

ଶାନ୍ତି-କ୍ରିୟାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରୁଦ୍ରମାନେ—ଏକ ତ୍ରିଦଶେଶ୍ୱର ନାମକ, ଅନ୍ୟ ତ୍ରିଦଶ, ଏକ କାଳ ସଂଜ୍ଞକ, ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମାମ୍ବୁଜେଶ୍ୱର ନାମକ।

Verse 5

व्योमव्यापिने व्योमव्याप्यरूपाय सर्वव्यापिने शिवाय अनन्ताय अनाथाय अनाश्रिताय ध्रुवाय शाश्वताय योगपीठसंस्थिताय नित्ययोगिने ध्यानाहारायेति द्वादशपादानि पुरुषः कवचौ मन्त्रौ वीजे विन्दूपकारकौ अलम्बुषायसानाड्यौ वायू कृकरकर्मकौ

ଆକାଶବ୍ୟାପୀ, ଆକାଶସଦୃଶ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ରୂପଧାରୀ, ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ଶିବଙ୍କୁ; ଅନନ୍ତ, ଅନାଥର ରକ୍ଷକ, ନିରାଶ୍ରିତ, ଧ୍ରୁବ, ଶାଶ୍ୱତ; ଯୋଗପୀଠରେ ସ୍ଥିତ ନିତ୍ୟଯୋଗୀ, ଯାହାଙ୍କ ଆହାର ଧ୍ୟାନ—ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଏଗୁଡ଼ିକ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ‘ପାଦ’। ଦୁଇଟି କବଚ-ମନ୍ତ୍ର; ଦୁଇଟି ବୀଜ ‘ବିନ୍ଦୁ’ ଓ ‘ଉପକାରକ’। ନାଡୀ ଅଲମ୍ବୁଷା ଓ ଯଶା; ବାୟୁ ପ୍ରାଣ ଓ କୃକର—ନିଜ ନିଜ କର୍ମ ସହ।

Verse 6

इन्द्रिये त्वक्करावस्या स्पर्शस्तु विषयो मतः गुणौ स्पर्शनिनादौ द्वावेकः कारणमीश्वरः

ତ୍ୱକ୍‌ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଷୟ ସ୍ପର୍ଶ ବୋଲି ମତ। ଏହାର ଗୁଣ ଦୁଇଟି—ସ୍ପର୍ଶ ଓ ନିନାଦ (ଧ୍ୱନି); ଏକମାତ୍ର ପରମ କାରଣ ହେଉଛନ୍ତି ଈଶ୍ୱର।

Verse 7

तुर्म्यावस्थेति शान्तिस्थं सम्भाव्य भुवनादिकं विदध्यात्ताडनं भेदं प्रवेशञ्च वियोजनं

‘ତୁର୍ମ୍ୟା-ଅବସ୍ଥା’ ନାମକ ମନ୍ତ୍ର-ଅବସ୍ଥାକୁ ଶାନ୍ତିରେ ସ୍ଥିତ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରି, ଭୁବନାଦିକୁ ମନସିକ ଭାବେ ସଂକଳ୍ପ କରି; ପରେ ତାଡନ (ପ୍ରେରଣ/ଆଘାତ), ଭେଦ (ବିଭେଦନ), ପ୍ରବେଶ (ପ୍ରବେଶନ/ଆବେଶ) ଏବଂ ବିୟୋଜନ (ବିଚ୍ଛେଦ) କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 8

आकृष्य ग्रहणं कुर्याच्छान्तेर्वदनसूत्रतः आत्मन्यारोप्य सङ्गृह्य कलां कुण्डे निवेशयेत्

ତାହାକୁ ନିଜ ପାଖକୁ ଆକର୍ଷି, ଶାନ୍ତିକର୍ମର ବଦନ-ମନ୍ତ୍ରସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ ଗ୍ରହଣ କରିବ। ପରେ ନିଜ ଉପରେ ଆରୋପି, ସଂଗ୍ରହ କରି, ସେହି କଳାକୁ କୁଣ୍ଡରେ ନିବେଶ କରିବ।

Verse 9

ईशं तवाधिकारे ऽस्मिन् मुमुक्षुं दीक्षयाम्यहं भव्यं त्वयानुकूलेन कुर्यात् विज्ञापनामिति

ହେ ଈଶ! ଏହି ବିଷୟରେ ତୁମ ଅଧିକାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ମୁଁ ଏହି ମୁମୁକ୍ଷୁକୁ ଦୀକ୍ଷା ଦେଉଛି। ତୁମ ଅନୁକୂଳତାରେ ମଙ୍ଗଳମୟ କର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଉ—ଏହା ମୋର ଔପଚାରିକ ବିଜ୍ଞାପନା।

Verse 10

आवाहनादिकं पित्रोः शिष्यस्य ताडनादिकं अपाठः व्योमव्यापकरूपाय इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः व्योमरूपायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ध्यायपरायेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः व्यानाहारायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भाव्यं त्वया च शुद्धेन इति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः विधायादाय चैतन्यं विधिनाअत्मनि योजयेत्

ଆବାହନ ଆଦି ପିତୃ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଧି ଏବଂ ଶିଷ୍ୟର ତାଡନ ଆଦି ଶାସନ-କ୍ରିୟା ବିଧିପୂର୍ବକ କରି, ପରେ ବିଧି ଅନୁସାରେ ଚୈତନ୍ୟ-ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଆତ୍ମାରେ ଯୋଜନ କରିବ।

Verse 11

पूर्ववत् पितृसंयोगं भावयित्वोद्भवाख्यया हृत्सम्पुटात्मवीजेन देवीगर्भे नियोजयेत्

ପୂର୍ବବତ୍ ପିତୃ-ତତ୍ତ୍ୱ ସଂଯୋଗକୁ ଭାବନ କରି, ‘ଉଦ୍ଭବା’ ନାମକ (ମନ୍ତ୍ର/ଶକ୍ତି) ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ହୃଦୟ-ସମ୍ପୁଟରେ ସ୍ଥିତ ଆତ୍ମ-ବୀଜ ଦ୍ୱାରା, ସେହି ପୋଟେନ୍ସିକୁ ଦେବୀ-ଗର୍ଭରେ ନିଯୋଜିତ କରିବ।

Verse 12

देहोत्पत्तौ हृदा पञ्च शिरसा जन्महेतवे शिखया वाधिकाराय भोगाय कवचाणुना

ଦେହ ଉତ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ହୃଦୟରେ ପାଞ୍ଚଥର (ମନ୍ତ୍ର-ବିନିଯୋଗ କରିବ); ଜନ୍ମହେତୁ ପାଇଁ ଶିରରେ; ଅଧିକାର ପାଇଁ ଶିଖାରେ; ଭୋଗ ପାଇଁ କବଚ-ମନ୍ତ୍ରରେ; ଏବଂ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରରେ ବିନିଯୋଗ କରିବ।

Verse 13

लयाय शस्त्रमन्त्रेण श्रोतःशुद्धौ शिवेन च तत्त्वशुद्धौ हृदा ह्य् एवं गर्भाधानादि पूर्ववत्

ଲୟ (ବିଲୟ) ପାଇଁ ଶସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର, ସ୍ରୋତଃ-ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶିବ-ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱ-ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ହୃଦ୍-ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଗର୍ଭାଧାନାଦି ସଂସ୍କାରକର୍ମ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧିରେ କରିବା ଦରକାର।

Verse 14

वर्मणा पाशशैथिल्यं निष्कृत्यैवं शतं जपेत् मलशक्तितिरोधने शस्त्रेणाहुतिपञ्चकं

ବର୍ମ (କବଚ) ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନକୁ ଶିଥିଳ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ରୂପେ ଏହାକୁ ଶତବାର ଜପ କରିବା ଦରକାର। ମଲ-ଶକ୍ତିର ତିରୋଧାନ/ନିବାରଣ ପାଇଁ ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 15

एवं पाशवियोगे ऽपि ततः सप्तास्त्रजप्तया छिन्द्यादस्त्रेण कर्तर्या पाशान्वीजवता यथा

ଏହିପରି ପାଶ-ବିୟୋଗ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ମଧ୍ୟ, ପରେ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରକୁ ସାତଥର ଜପ କରି, ‘କର୍ତରୀ’ ରୂପ ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପାଶଗୁଡ଼ିକୁ ଛେଦ କରିବା ଉଚିତ—ଯେପରି ଦ୍ରୁତ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଉପକରଣରେ କାଟାଯାଏ।

Verse 16

ॐ हौं शान्तिकलापाशाय हः हूं फट् विसृज्य वर्तुलीकृत्य पाशमन्त्रेण पूर्ववत् घृतपूर्णे श्रुवे दत्वा कलास्त्रेणैव होमयेत्

“ଓଁ ହୌଁ ଶାନ୍ତି-କଲାପାଶାୟ ହଃ ହୂଁ ଫଟ୍” ଏଭଳି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିକୁ ବିସୃଜ୍ୟ କରି ବୃତ୍ତାକାର କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ପୂର୍ବବତ୍ ପାଶ-ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା, ଘୃତପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରୁବାରେ (ଘିଅ) ଦେଇ, କଲାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହିଁ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 17

अस्त्रेण जुहुयात् पञ्च पाशाङ्कुशनिवृत्तये प्रायश्चित्तनिषेधाय दद्यादष्टाहुतीरथ

ପାଶ ଓ ଅଙ୍କୁଶର ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। ପରେ ଅଧିକ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ଆବଶ୍ୟକତା ନ ରହିବା ପାଇଁ ଆଉ ଆଠ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 18

ॐ हः अस्त्राय हूं फट् हृदेश्वरं समावाह्य कृत्वा पूजनतर्पणे विदधीत विधानेन तस्मै शुल्कसमर्पणं

“ଓଁ ହଃ ଅସ୍ତ୍ରାୟ ହୂଁ ଫଟ୍” ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ହୃଦେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆବାହନ କରିବ; ପରେ ପୂଜା ଓ ତର୍ପଣ କରି, ବିଧିଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଶୁଳ୍କ (ଦକ୍ଷିଣା) ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 19

ॐ हां ईश्वर बुद्ध्यहङ्कारौ शुल्कं गृहाण स्वाहा निःशेषदग्धपाशस्य पशोरस्येश्वर त्वया न स्थेयं बन्धकत्वेन शिवाज्ञां श्रावयेदिति

“ଓଁ ହାଂ। ହେ ଈଶ୍ୱର, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅହଂକାର-ରୂପ ଶୁଳ୍କ ଗ୍ରହଣ କର, ସ୍ୱାହା। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯାହାର ପାଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଗ୍ଧ, ସେହି ପଶୁ ପାଇଁ ତୁମେ ବନ୍ଧକ ହୋଇ ରୁହ ନାହିଁ; ବରଂ ଶିବାଜ୍ଞା ଘୋଷଣା କର।”

Verse 20

एकं पाशवियोगार्थमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्य् ऐमिति क, ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ओमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ यैमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विसृजेदीश्वरन्देवं रौद्रात्मानं नियोजयेत् ईषच्चन्द्रमिवात्मानं विधिनाअत्मनि योजयेत्

‘ପାଶ-ବିୟୋଗ ପାଇଁ ଏକ (ଅକ୍ଷର/ସୂତ୍ର)’—ଏପରି ପାଠ କିଛି ଗ-ଘ ଚିହ୍ନିତ ପୁସ୍ତକରେ ମିଳେ; ଅନ୍ୟ କ-ଙ ଚିହ୍ନିତରେ ‘ଓଁ ହ୍ୟ୍ ଐଂ’, କିଛି ଗ ଚିହ୍ନିତରେ ‘ଓଁ’, ଏବଂ କିଛି ଘ ଚିହ୍ନିତରେ ‘ଓଁ ଯୈଂ’। ଏଭଳି ଜପ କରି ଈଶ୍ୱରଦେବଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ କରି, ରୌଦ୍ରାତ୍ମ ସ୍ୱଭାବରେ ନିଯୋଜନ କରିବ; ଏବଂ ବିଧିଅନୁସାରେ କ୍ଷୀଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ଯୋଜିବ।

Verse 21

सूत्रे संयोजयेदेनं शुद्धयोद्भवमुद्रया दद्यात् मूलेन शिष्यस्य शिरस्यमृतविन्दुकं

ଶୁଦ୍ଧୟୋଦ୍ଭବ ମୁଦ୍ରାଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ସୂତ୍ରରେ (ଯଜ୍ଞୋପବୀତରେ) ସଂଯୋଜିବ; ପରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶିଷ୍ୟର ଶିରେ ଅମୃତବିନ୍ଦୁ ଦେବ।

Verse 22

विसृज्य पितरौ वह्नेः पूजितौ कुसुमादिभिः दद्यात् पूर्णां विधानज्ञो निःशेषविधिपूरणीं

ଅଗ୍ନିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦୁଇ ପିତୃଙ୍କୁ କୁସୁମାଦିଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି ବିସର୍ଜନ କରିବ; ପରେ ବିଧିଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ‘ପୂର୍ଣ୍ଣା’ (ସମାପନ ଆହୁତି) ଦେବ, ଯାହା ସମସ୍ତ ବିଧିକୁ ନିଃଶେଷରେ ପୂରଣ କରେ।

Verse 23

अस्यामपि विधातव्यं पूर्ववत्ताडनादिअकं स्ववीजन्तु विशेषः स्याच्छुद्धिः शान्तेरपीडिता

ଏହି ବିଧିରେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବବତ୍ ତାଡନାଦି କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ବିଶେଷ ହେଉଛି ସ୍ୱୀୟ ବୀଜମନ୍ତ୍ରର ପ୍ରୟୋଗ। ଏହି ଶାନ୍ତିକର୍ମରେ ପୀଡା ବିନା ଶୁଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।