Agneya-vidya
The Science of Ritual Worship
Comprehensive instructions on Agni-based rituals, temple worship procedures, mantra recitation, and the sacred science of fire ceremonies.
Adhyayas in Agneya-vidya
Adhyaya 17
Chapter 17 — सृष्टिविषयकवर्णनम् (An Account Concerning Creation)
ଅଗ୍ନିଦେବ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅବତାରକଥାରୁ ସରାଇ ସୃଷ୍ଟିବିଷୟକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି—ସୃଷ୍ଟି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୀଳା, ଯାହା ଏକାସାଥି ସଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣ। ଅବ୍ୟକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଠାରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରକୃତି-ପୁରୁଷରେ ପ୍ରବେଶ, ପରେ ମହତ୍, ତ୍ରିବିଧ ଅହଂକାର, ଏବଂ ତନ୍ମାତ୍ରା ମାଧ୍ୟମରେ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହାଭୂତମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଭବକ୍ରମ ସାଂଖ୍ୟ ଧାରାରେ ଦିଆଯାଇଛି। ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅହଂକାରରୁ ମନ ଓ ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତା, ତାମସ/ତୈଜସରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଶକ୍ତି ଜନ୍ମେ। ‘ନାରାୟଣ’ ଜଳବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି, ହିରଣ୍ୟାଣ୍ଡ ଓ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଣ୍ଡକୁ ଦ୍ୟୌ-ପୃଥିବୀରେ ବିଭାଜନ, ଆକାଶ-ଦିଗ-କାଳ ଏବଂ କାମ, କ୍ରୋଧ, ରତି ଆଦି ମାନସିକ ଶକ୍ତି ସ୍ଥାପନା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ମେଘାଦି ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ସୃଷ୍ଟି, ପକ୍ଷୀ, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦ-ମନ୍ତ୍ର, ଶେଷରେ ରୁଦ୍ର, ସନତ୍କୁମାର, ସାତ ମାନସ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅର୍ଧନାରୀ ବିଭାଜନରୁ ପ୍ରଜୋତ୍ପତ୍ତି—ଏଭଳି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଯଜ୍ଞବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଫଳସିଦ୍ଧି ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
Adhyaya 18
Svāyambhuva-vaṁśa-varṇanam (Description of the Lineage of Svāyambhuva Manu)
ଅଗ୍ନି ସର୍ଗକଥାରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ବଂଶାନୁକ୍ରମ-ଧର୍ମର ପବିତ୍ର ଇତିହାସ କହନ୍ତି। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ସନ୍ତାନ—ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ଉତ୍ତାନପାଦ ଓ ଶତରୂପା—ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଧ୍ରୁବଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ବିଷ୍ଣୁକୃପାରେ ଧ୍ରୁବଲୋକ/ଧ୍ରୁବପଦ (ଧ୍ରୁବତାରା ସ୍ଥାନ) ପ୍ରାପ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ବେନାଠାରୁ ପୃଥୁଙ୍କ ଉଦୟ ରାଜର୍ଷି ଶାସନର ଆଦର୍ଶ; ବସୁନ୍ଧରାକୁ ‘ଦୋହନ’ କରି ଧାନ୍ୟ ଓ ଜୀବନରକ୍ଷା ପାଇଁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ସମ୍ପଦ ଆହରଣର ପ୍ରତୀକ ଦେଖାଯାଏ। ତାପରେ ପ୍ରଚେତାମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ମାରିଷା ସହ ବିବାହ ଓ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଜନ୍ମ; ଦକ୍ଷ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ, କଶ୍ୟପ, ସୋମ ଆଦିଙ୍କୁ ଦେଇ ସୃଷ୍ଟିବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ବିଶ୍ୱେଦେବ, ସାଧ୍ୟ, ମରୁତ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର; ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଉପାଧି ଓ ଦିବ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ତାଲିକା ପୁରାଣର ସୂଚୀ-ପଦ୍ଧତିକୁ ଯଜ୍ଞ, ସମାଜ, ଶିଳ୍ପ ଓ ଭକ୍ତିଚର୍ଯ୍ୟା ସହ ଯୋଡ଼େ।
Adhyaya 19
Chapter 19 — कश्यपवंशवर्णनम् (Description of Kaśyapa’s Lineage)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଗ୍ନି ସୃଷ୍ଟିବର୍ଣ୍ଣନରୁ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ବିଶ୍ୱତତ୍ତ୍ୱକୁ ଗତି କରି କଶ୍ୟପଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନେ ଜଗତକୁ ପୂରଣ କରୁଥିବା ଦେବ, ଅର୍ଧଦେବ ଓ ବିରୋଧୀ ବଂଶମାନଙ୍କ ମାନଚିତ୍ର ଭାବେ ଦେଖାନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ତୁଷିତ ଓ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ତାଲିକା (ବିଷ୍ଣୁ/ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ସୌର ଦେବତା) ଆସେ; ପରେ ଦିତିଙ୍କ ସନ୍ତାନ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଓ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ମାଧ୍ୟମରେ “ଯୁଗ ପରେ ଯୁଗ” ପ୍ରତିକୂଳ ଶକ୍ତିର ପୁନରାବୃତ୍ତି ଚକ୍ର ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଦାନବ ଶାଖାରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ବଳି, ବାଣ ଆଦିଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ଏବଂ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ଦୈତ୍ୟବଂଶରେ ମଧ୍ୟ ନୈତିକ ଶ୍ରେଣୀକ୍ରମ ସୂଚାଏ। ପରେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ—ପୁଲୋମା, କାଳକା, ବିନତା, କଦ୍ରୁ, ସୁରସା, ସୁରଭୀ ଇତ୍ୟାଦି—ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ପକ୍ଷୀ, ନାଗ, ପଶୁ ଓ ଉଦ୍ଭିଦଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ପ୍ରାତିସର୍ଗ (ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି) ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଚିତ୍ରରଥ, ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ, ଗରୁଡ ଓ ଦିକ୍ପାଳମାନଙ୍କ ଅଧିକାର ସହ ବିଶ୍ୱ-ପ୍ରଶାସନର ସୁସଂଗଠିତ କ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇ ଯଜ୍ଞକ୍ରମ ସଦୃଶ ଧର୍ମଶାସନକୁ ସମର୍ଥନ ମିଳେ।
Adhyaya 20
Sargaviṣayaka-varṇana — The Topics of Primary Creation (Sarga)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସର୍ଗ (ସୃଷ୍ଟି) ବିଷୟରେ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ଦେଖାନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ପ୍ରାକୃତ ସର୍ଗ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦି ସୃଜନ ଭାବେ ମହତ୍ ତତ୍ତ୍ୱ, ପରେ ତନ୍ମାତ୍ରାରୁ ସ୍ଥୂଳ ଭୂତମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏବଂ ତାପରେ ବୈକାରିକ/ଐନ୍ଦ୍ରିୟକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସେମାନଙ୍କ କ୍ରିୟା। ତଦନନ୍ତରେ ସ୍ଥାବର, ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ (ପଶୁ-ଯୋନି), ଊର୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସ ଦେବ, ଓ ବାକ୍ସ୍ରୋତସ ମନୁଷ୍ୟ—ଏହି ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକ; ଶେଷରେ ‘ଅନୁଗ୍ରହ-ସର୍ଗ’ ସତ୍ତ୍ୱ-ତମସ ଗୁଣର ନୈତିକ-ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳ ସୂଚାଏ। ପରେ ବଂଶ ଉଦାହରଣ—ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନେ ଓ ଋଷି ପରମ୍ପରାରୁ ଦିବ୍ୟ-ଋଷିମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ନାମ, ଏବଂ ସତୀଙ୍କ ପାର୍ବତୀ ରୂପେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ। ଉପସଂହାରରେ ନାରଦାଦି ଋଷିମାନେ ଶିଖାଇଥିବା ସ୍ନାନପୂର୍ବକ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ପରମ୍ପରାର ପୂଜା—ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବତାଙ୍କ ଆରାଧନାରେ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତିର ସାଧନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 21
Chapter 21 — सामान्यपूजाकथनम् (Teaching on General Worship)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ “ସାମାନ୍ୟ-ପୂଜା”ର ମାନକ ଢାଞ୍ଚା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ସପରିବାର ସାର୍ବଜନୀନ ନମସ୍କାରରେ ଆରମ୍ଭ କରି, ପରିଚର ଦେବତା, ମଣ୍ଡଳ-ବିନ୍ୟାସ ଓ ରକ୍ଷା/ଶକ୍ତିବର୍ଧକ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ ବିସ୍ତାର କରାଯାଇଛି। ଦ୍ୱାର-ଶ୍ରୀ, ବାସ୍ତୁ ଭଳି ସ୍ଥଳଶକ୍ତି, କୂର୍ମ–ଅନନ୍ତ ଭଳି ବିଶ୍ୱାଧାର, ଏବଂ ପଦ୍ମ-ପ୍ରତୀକରେ ଧର୍ମ ଓ ତାହାର ବିପରୀତ ଗୁଣର ବିନ୍ୟାସ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆୟୁଧ ଓ ବୀଜ (ଶ୍ରୀଂ, ହ୍ରୀଂ, କ୍ଲୀଂ), ଶିବପୂଜାର ସାଧାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା (ନନ୍ଦୀ, ମହାକାଳରୁ), ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜାରେ ହୃଦୟ/ଶିର/ନେତ୍ର ଆଦି ନ୍ୟାସସଦୃଶ ନିୟୋଗ, କବଚାଙ୍ଗ, ରାହୁ–କେତୁ ସହ ଗ୍ରହସମନ୍ୱୟ ଦିଆଯାଇଛି। ମନ୍ତ୍ରରଚନା ନିୟମ (ପ୍ରଣବ, ବିନ୍ଦୁ, ଚତୁର୍ଥୀ + ନମଃ) ଓ ତିଳ-ଘୃତ ହୋମରେ ପୁରୁଷାର୍ଥଫଳଦାୟୀ ସମାପ୍ତି, ପାଠଭେଦର ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Adhyaya 22
Chapter 22 — स्नानविधिकथनं (Instruction on the Rite of Bathing)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସ୍ନାନକୁ ପୂଜାର ଅନିବାର୍ୟ ପୂର୍ବକର୍ମ ଓ ଶୁଦ୍ଧି-ବିଧି ଭାବେ ସଂହିତାବଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି। ନୃସିଂହ/ସିଂହ ମନ୍ତ୍ରରେ ମୃତ୍ତିକା ଗ୍ରହଣ କରି ଭାଗ କରାଯାଏ; ଏକ ଭାଗରେ ‘ମନଃ-ସ୍ନାନ’ କରି ଶୁଦ୍ଧି ପ୍ରଥମେ ଅନ୍ତରେ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ ହୁଏ। ନିମଜ୍ଜନ ଓ ଆଚମନ ପରେ ନ୍ୟାସ ଏବଂ ସିଂହ-ମନ୍ତ୍ରଜପରେ ରକ୍ଷା/ଦିଗ୍ବନ୍ଧ ସ୍ଥାପନ; ତ୍ୱରିତା କିମ୍ବା ତ୍ରିପୁରା ରକ୍ଷାମନ୍ତ୍ରର ବିକଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ହୃଦୟରେ ହରି-ଜ୍ଞାନ ସ୍ଥାପନ, ବାସୁଦେବ-ଜପରେ ତୀର୍ଥଜଳ ସଂସ୍କାର, ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ରରେ ଦେହଶୋଧନ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜା ହୁଏ। ଅଘମର୍ଷଣ, ଶୁଚିବସ୍ତ୍ରଧାରଣ, କରଜଳ ଶୁଦ୍ଧି, ନାରାୟଣ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରାଣାୟାମ, ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଏବଂ ଯୋଗପୀଠରୁ ଦିକ୍ପାଳ, ଋଷି, ପିତୃଗଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆହ୍ୱାନ-ଜପର ବିଧି ଅଛି। ଶେଷରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ୱସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରେଷଣ, ଅଙ୍ଗସଂହାର ଓ ପୂଜାସ୍ଥାନଗମନ କରି, ମୂଳମନ୍ତ୍ରାଧାରିତ ସମାପନ-ସ୍ନାନରେ ଅନ୍ୟ ପୂଜା ପାଇଁ ପୁନଃବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟ କ୍ରମ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
Adhyaya 23
Chapter 23 — पूजाविधिकथनम् (The Account of the Rules of Worship)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଶୃଙ୍ଖଳାବଦ୍ଧ ବୈଷ୍ଣବ ପୂଜାକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ଆଚମନ, ମୌନ ଓ ରକ୍ଷାକର୍ମ; ପରେ ପୂର୍ବମୁଖ ଆସନ, ମୁଦ୍ରା ଓ ବୀଜଧ୍ୟାନ—ନାଭିରେ ‘ୟଂ’ ଉଗ୍ର ବାୟୁରୂପ, ହୃଦୟରେ ‘କ୍ଷୌଂ’ ତେଜସ୍ୱୀ ନିଧିରୂପ—ଦିଗ୍ଦାହ ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ମଳଦହନ, ଆକାଶସ୍ଥ ଚନ୍ଦ୍ରସମ ଅମୃତଧାରା ଅବତରି ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହସ୍ନାନ ଓ ସୁଷୁମ୍ନା-ନାଡୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ପ୍ରବାହ। ତାପରେ କରଶୁଦ୍ଧି, ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ୟାପକ ସ୍ଥାପନ, ଏବଂ ହୃଦୟ-ଶିରଃ-ଶିଖା-କବଚ-ଅସ୍ତ୍ର-ନେତ୍ର ଆଦିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନ୍ୟାସ। ବେଦୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା (ବର୍ଧନୀ ବାମେ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଡାହାଣେ), ମନ୍ତ୍ରପ୍ରୋକ୍ଷଣରେ ସଂସ୍କାର, ଓ ଯୋଗପୀଠ ନିର୍ମାଣରେ ଦିଗନୁସାରେ ଗୁଣ-ପ୍ରତିଗୁଣର ବିନ୍ୟାସ। ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳ ଧ୍ୟାନ କରି ହୃଦୟରୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି ମଣ୍ଡଳେ ସ୍ଥାପନ; ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ-ବିଦ୍ୟାନୁସାରେ ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନ, ମଧୁପର୍କ, ସ୍ନାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଆଭୂଷଣ, ଧୂପ, ଦୀପ ଆଦି ଉପଚାର। ପରେ ଆୟୁଧଚିହ୍ନ, ପରିବାର ଓ ଦିକ୍ପାଳ ପୂଜା; ଜପ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ସ୍ତୁତି, ଅର୍ଘ୍ୟରେ ସମାପନ ଓ ‘ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମ; ହରିସ୍ ତ୍ୱଂ’ ତାଦାତ୍ମ୍ୟବଚନ। ଶେଷରେ ଏକରୂପ ପୂଜାରୁ ନବବ୍ୟୂହ କ୍ରମକୁ ଆଙ୍ଗୁଳି-ଦେହନ୍ୟାସ ସହ ପ୍ରବେଶ ଓ କିଛି ପାଠଭେଦର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 24
Chapter 24 — कुण्डनिर्माणादिविधिः (Procedure for Constructing the Fire-pit and Related Rites)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧିଦାୟକ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟର ବିଧି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ହୋମକୁଣ୍ଡ ପାଇଁ ବାସ୍ତୁସଦୃଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମାପ—ଦୋରିଦ୍ୱାରା ମାପନ, ଖନନ, ମେଖଲା (ଉଚ୍ଚ କିନାର) ନିର୍ମାଣ, ଯୋନି-ନାଳୀର କ୍ରମିକ ପ୍ରସ୍ଥ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଢାଳ ଓ ଦିଗ—ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବୃତ୍ତ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, ପଦ୍ମାକାର ଆଦି ବିକଳ୍ପ କୁଣ୍ଡରୂପ ଏବଂ ଶୃକ୍/ଶ୍ରୁବା, ସ୍ରୁବା-ପାତ୍ରର ଅଙ୍ଗୁଳିମିତ ଅନୁପାତ ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ଦର୍ଭା ସ୍ତରସ୍ତରେ ପତ୍ରାଇବା, ପାତ୍ରନ୍ୟାସ, ପ୍ରଣୀତ ଜଳ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ପ୍ରୋକ୍ଷଣ, ଘୃତର ଆଜ୍ୟ-ସଂସ୍କାର ଓ ପ୍ରଣବକୁ ଏକତ୍ୱ ମନ୍ତ୍ରତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଧରି ହୋମକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଗର୍ଭାଧାନରୁ ସମାବର୍ତ୍ତନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂସ୍କାରକୁ ବୈଷ୍ଣବ ଅଗ୍ନିପୂଜାରେ ଏକୀକୃତ କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ବୀଜଶୁଦ୍ଧି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଧ୍ୟାନ, ଲିଙ୍ଗପରିଣାମ ଭଳି ଆନ୍ତରିକ ସାଧନା, ଗୁରୁନେତୃତ୍ୱ ଦୀକ୍ଷାଅଙ୍ଗ, ବିଶ୍ୱକ୍ସେନକୁ ଆହୁତି ଓ ଉପସଂହାର—ଭୋଗୀ ଲୋକଫଳ ପାଏ, ମୁମୁକ୍ଷୁ ହରିରେ ଲୀନ ହୁଏ—ବୋଲି ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତିର ଐକ୍ୟ ପ୍ରତିପାଦିତ।
Adhyaya 25
Explanation of the Vāsudeva and Related Mantras (वासुदेवादिमन्त्रनिरूपणम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ବାସୁଦେବ-ମନ୍ତ୍ରପ୍ରଣାଳୀ ଓ ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହ (ବାସୁଦେବ, ସଙ୍କର୍ଷଣ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉପାସନାର ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଗ୍ରନ୍ଥ ପ୍ରଣବ ଓ ‘ନମୋ’ ପ୍ରୟୋଗରୁ ମନ୍ତ୍ରରଚନା, ସ୍ୱର-ବୀଜ (ଅ, ଆ, ଅଂ, ଅଃ) ଏବଂ ଦୀର୍ଘ-ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱର ଓ ସ୍ଥାନନିୟମ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗ–ଉପାଙ୍ଗଭେଦ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ। ପରେ ଷଡ଼ଙ୍ଗ ବୀଜ-ନ୍ୟାସ ଓ ଦ୍ୱାଦଶାଙ୍ଗ ମୂଳ-ନ୍ୟାସରେ ହୃଦୟ, ଶିର, ଶିଖା, କବଚ, ନେତ୍ର, ଅସ୍ତ୍ର ଆଦି ସ୍ଥାନରେ ମନ୍ତ୍ରଭାଗ ବିନ୍ୟାସ ଦିଆଯାଇଛି। ଗରୁଡ/ବୈନତେୟ, ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଶଙ୍ଖ, କୌସ୍ତୁଭ, ସୁଦର୍ଶନ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ, ବନମାଳା, ଅନନ୍ତ ଆଦି ଦିବ୍ୟଚିହ୍ନରେ ବୀଜସମୂହ ବିନିଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି ଓ ଧ୍ୱନିତତ୍ତ୍ୱର ସମନ୍ୱୟ ହୁଏ। ଭୂତ, ବେଦ, ଲୋକ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ବୁଦ୍ଧି-ଅହଂକାର-ମନ-ଚିତ୍ତ ଏବଂ ୨୬ ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟୂହକ୍ରମ ସମ୍ବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଦିକ୍ପାଳ ସହ ମଣ୍ଡଳପୂଜା, କର୍ଣ୍ଣିକାମଧ୍ୟ ଦେବତା, ଏବଂ ବିଶ୍ୱରୂପ-ବିଶ୍ୱକ୍ସେନ ଉପାସନାରେ ସ୍ଥିରତା ଓ ରାଜବିଜୟ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 26
Explanation of the Characteristics of Mudrās (मुद्रालक्षणकथनं)
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦର୍ଶନ ପରେ ଏଠାରେ ମୁଦ୍ରା-ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଦେବସନ୍ନିଧି ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମଫଳ ଉତ୍ପାଦକ ଯାଗୀୟ ହସ୍ତଭଙ୍ଗୀର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ଓ ରୂପ। ନାରଦ ହୃଦୟସମୀପରେ କରାଯାଉଥିବା ‘ଅଞ୍ଜଳି’କୁ ପ୍ରଧାନ ନମସ୍କାର-ମୁଦ୍ରା କହି ଭକ୍ତିକୁ ବିଧିର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ବାମ ମୁଷ୍ଟି, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଅଙ୍ଗୁଠା, ଡାହାଣ ଅଙ୍ଗୁଠାର ଧରଣ/ଗ୍ରଥନ କାର୍ଯ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହଚଳନର କ୍ରମ ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାର ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି। ବ୍ୟୂହରେ ସାଧାରଣ–ଅସାଧାରଣ ମୁଦ୍ରାଭେଦ ଓ କନିଷ୍ଠିକାରୁ କ୍ରମେ ଖୋଲି ଆଠ ମୁଦ୍ରାର ଅନୁକ୍ରମ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବୀଜପ୍ରୟୋଗ, ସିଦ୍ଧି ଆଦି ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପାଠାନ୍ତର ସୂଚନା, ବରାହ-ମୁଦ୍ରା ଓ ଅଙ୍ଗନା-ମୁଦ୍ରାମାଳା ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଶେଷରେ ଡାହାଣ ପକ୍ଷରେ ସେହି ଗଠନକୁ ସଂକୋଚି ପ୍ରତିବିମ୍ବ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ବିନ୍ୟାସରେ ମୁଦ୍ରାସିଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 27
Dīkṣāvidhi-kathana (Explanation of the Rite of Initiation)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ମୁଦ୍ରା-ପ୍ରଦର୍ଶନରୁ ଦୀକ୍ଷା-ବିଧିକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ଆଣାଯାଇଛି। ନାରଦ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କୁ ପଦ୍ମାକାର ମଣ୍ଡଳରେ ପୂଜା କରିବାକୁ, ରକ୍ଷା-ବ୍ୟବସ୍ଥା (ନରସିଂହ-ନ୍ୟାସ, ‘ଫଟ୍’ଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ସରିଷା ବିଛୁରଣ) ଏବଂ ପ୍ରାସାଦ-ରୂପେ ଶକ୍ତି-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଔଷଧି ଓ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଅଭିଷେକ, କୁଶାଦ୍ୱାରା ପ୍ରୋକ୍ଷଣ, ନାରାୟଣାନ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ସଂସ୍କାର, କୁମ୍ଭପୂଜା ଓ ଅଗ୍ନିପୂଜା ହୁଏ; ବାସୁଦେବ, ସଙ୍କର୍ଷଣ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ—ଏହି ବ୍ୟୂହ ନାମରେ ପକ୍ୱ ହବି ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ପରେ ଦେଶିକ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମରେ ପ୍ରକୃତିରୁ ପୃଥିବୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଶିଷ୍ୟ ଉପରେ ନ୍ୟାସେ ସ୍ଥାପନ କରି, ସଂହାରକ୍ରମରେ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟାହାର/ଶୋଧନ କରି ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇ ବନ୍ଧନ-ମୋକ୍ଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ର ଓ କ୍ରିୟାର ଅନେକ ପାଠଭେଦ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଶେଷରେ ଗୃହସ୍ଥ, ସାଧକ, ଦରିଦ୍ର/ତପସ୍ବୀ/ଶିଶୁ ଆଦିଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟତା ଓ ଶକ୍ତିଦୀକ୍ଷାର ସମ୍ଭାବନା କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 28
Abhiṣeka-vidhāna (The Procedure for Consecratory Bathing)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୀକ୍ଷା-ବର୍ଣ୍ଣନ ପରେ ନାରଦ ଅଭିଷେକ-ବିଧାନକୁ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଅଭିଷେକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସାଧକ-ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ରୋଗଶମନ ପାଇଁ ଚିକିତ୍ସାତ୍ମକ କର୍ମ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ରତ୍ନାଲଙ୍କୃତ, ପ୍ରତିମାଯୁକ୍ତ କୁମ୍ଭଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପୂର୍ବାଦି ଦିଗକ୍ରମରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ, ଯାହା ବିଶ୍ୱବିନ୍ୟାସକୁ ସୂଚାଏ। ବିଧିକୁ ସହସ୍ରବାର, କିମ୍ବା ସାମର୍ଥ୍ୟାନୁସାରେ ଶତବାର ପୁନରାବୃତ୍ତି କରି ତୀବ୍ର କରାଯାଏ। ମଣ୍ଡପ-ମଣ୍ଡଳରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୀଠରେ ପୂର୍ବ ଓ ଈଶାନମୁଖୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ବାସ୍ତୁ-ତର୍କ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଓ ପୁତ୍ରକଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଅଭିଷେକର ପୂଜା, ଏବଂ ଗୀତ/ପାଠ ଭଳି ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନି ସହ କର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଯୋଗପୀଠ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉପକରଣ ପ୍ରଦାନ, ଗୁରୁଙ୍କ ସମୟ-ବ୍ରତ ଘୋଷଣା, ଏବଂ ଗୋପନୀୟତା-ଶିଷ୍ଟାଚାର ଦ୍ୱାରା ଶିଷ୍ୟ ପରମ୍ପରାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର ପାଏ।
Adhyaya 29
The Description of the Sarvatobhadra Maṇḍala (सर्वतोभद्रमण्डलकथनम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନ୍ତ୍ରସାଧନା ପାଇଁ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରୂପେ ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ମଣ୍ଡଳର ନିର୍ମାଣ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର କଠୋର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶୁଦ୍ଧ ଭୂମି ଓ ପୂର୍ବପୂଜା ପରେ ଚତୁରସ୍ର ଜାଲକୁ ପଦ୍ମ-ଆବରଣ—ପୀଠ, ବୀଥିକା, ଦ୍ୱାର—ରେ ବିନ୍ୟାସ କରି ଦିଗ୍ଦେବତା ଓ ବୈଦିକ ବିଭାଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ; ତତ୍ତ୍ୱ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣର ବହୁସ୍ତରୀୟ ବିନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ରଙ୍ଗ ନିୟମ, ରଞ୍ଜକ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଶୋଧନ-ଚିହ୍ନାଙ୍କନ କ୍ରମ, ଅଙ୍ଗୁଳ-ହସ୍ତ-କର ମାପ, ଏବଂ ବୀଜ/ମନ୍ତ୍ର/ବିଦ୍ୟା-ଜପ ମାନଦଣ୍ଡ ସହ ପୁରଶ୍ଚରଣ ଶିଷ୍ଟାଚାର କଥାହୋଇଛି। ମଣ୍ଡଳକୁ ଯୋଗଦେହରୂପେ—ନାଡ଼ୀ, ହୃଦୟପଦ୍ମ, ବୀଜଶକ୍ତିର କିରଣ—ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ସ୍ଥୂଳ ଶବ୍ଦମୂର୍ତ୍ତି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୀପ୍ତ ହୃଦୟରୂପ ଓ ଚିନ୍ତାତୀତ ପରମ ପଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମଧ୍ୟାନ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ୯, ୨୫, ୨୬ ଆଦି ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟୂହ ବିନ୍ୟାସ, ଦ୍ୱାର-ଅଳଙ୍କାର ନିୟମ ଓ ଶୁଭ ମର୍ତ୍ୟେଷ୍ଟ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ପବିତ୍ର ରଚନା ଉପାସନା ଓ ଅନୁଭୂତିକୁ କିପରି ସଂଗଠିତ କରେ ତାହା ଦେଖାଯାଇଛି।
Adhyaya 30
Chapter 30: मण्डलविधिः (Maṇḍala-vidhi) — Procedure for the Maṇḍala
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଣ୍ଡଳ-ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟକ ପୂର୍ବ ଆଲୋଚନା ସମାପ୍ତ କରି ବିଧିମୂଳକ ଉପାସନା-ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ନାରଦ ପଦ୍ମ-ଆଧାରିତ ମଣ୍ଡଳରେ ପୂଜାକ୍ରମ କହନ୍ତି—ମଧ୍ୟ ପଦ୍ମରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗସହିତ ସ୍ଥାପନ କରି ପୂଜା କରିବାକୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମଣ୍ଡଳ କେବଳ ଚିତ୍ର ନୁହେଁ, ଦେବତାଙ୍କ ଜୀବନ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ହୁଏ। ପୂର୍ବ ଦିଗର ପଦ୍ମଖଣ୍ଡରେ ପଦ୍ମନାଭ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିୟୋଜନ କରି ଦିଗ/ପତ୍ର ଅନୁସାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିନ୍ୟାସ ଦର୍ଶାଯାଏ। ଏହା ଅଗ୍ନେୟ-ବିଦ୍ୟାର ସାର: ପବିତ୍ର ଜ୍ୟାମିତି, ମନ୍ତ୍ରାଧାରିତ ପୂଜା ଓ ଧର୍ମକ୍ରମ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଭକ୍ତିସହିତ ପୁନରାବୃତ୍ତିଯୋଗ୍ୟ ସାଧନା ସ୍ଥାପନ କରେ।
Adhyaya 31
Chapter 31 — मार्जनविधानं (The Procedure of Mārjana / Purificatory Sprinkling)
ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ‘ମାର୍ଜନ’ ନାମକ ରକ୍ଷାବିଧି ପରିଚୟ କରାନ୍ତି—ନିଜ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧିକର ଛିଟା/ପ୍ରୋକ୍ଷଣ। ଆରମ୍ଭରେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାରମାନେ (ବରାହ, ନରସିଂହ, ବାମନ, ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ରାମ, ବୈକୁଣ୍ଠ, ନର)ଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା ରହି, ସତ୍ୟ, ସ୍ମୃତି ଓ ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି ସ୍ଥାପିତ କରେ। ପରେ ଦୁଃଖ, ପାପ, ଶତ୍ରୁକୃତ ଅଭିଚାର, ଦୋଷ/ସନ୍ନିପାତଭେଦ ରୋଗ, ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ସର ବିଷ ଏବଂ ଗ୍ରହ‑ପ୍ରେତ‑ଡାକିନୀ‑ବେତାଳ‑ପିଶାଚ‑ଯକ୍ଷ‑ରାକ୍ଷସ ଆଦି ଉପଦ୍ରବର ଶମନ‑ନାଶ ବିଧାନ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ସୁଦର୍ଶନ ଓ ନରସିଂହଙ୍କୁ ଦିଗ୍ରକ୍ଷକ ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରି ‘କାଟ‑କାଟ’ ପୁନରୁକ୍ତି ମନ୍ତ୍ରରେ ପୀଡା‑ରୋଗଛେଦ ଦର୍ଶାଯାଏ। ଶେଷରେ କୁଶକୁ ବିଷ୍ଣୁ/ହରିସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଅପାମାର୍ଜନକକୁ ରୋଗନିବାରକ ‘ଅସ୍ତ୍ର’ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରି, ମନ୍ତ୍ରଜପ‑ଦ୍ରବ୍ୟକ୍ରିୟା‑ଭକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱ ସମନ୍ୱିତ ଅଗ୍ନେୟବିଦ୍ୟାର ରକ୍ଷାତନ୍ତ୍ର ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।
Adhyaya 32
Saṃskāra-kathana (Account of the Saṃskāras)
ଅଗ୍ନେୟ-ବିଦ୍ୟାର ଅନୁକ୍ରମିକ ଉପଦେଶରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ନିର୍ବାଣ-ଦୀକ୍ଷା ଆଦି ଦୀକ୍ଷା-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସଂସ୍କାରମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି, ସାଧକଙ୍କୁ ‘ଦିବ୍ୟ’ ଜୀବନରୀତିକୁ ଉନ୍ନତ କରୁଥିବା ଅଠଚାଳିଶଟି ସଂସ୍କାରର ସମଗ୍ର ବିଧାନ କହନ୍ତି। ସେ ଗର୍ଭାଧାନ, ପୁଂସବନ, ସୀମନ୍ତୋନ୍ନୟନ, ଜାତକର୍ମ, ନାମକରଣ ଭଳି ଜୀବନ-ସଂସ୍କାର ଗଣନା କରି, ପରେ ଗୃହ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୌତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାକଯଜ୍ଞ, ଆବର୍ତ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଋତୁକର୍ମ ଏବଂ ହବିର୍ଯଜ୍ଞ—ଆଧାନ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଦର୍ଶ, ପୌର୍ଣ୍ଣମାସ—ର ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ସୋମଯାଗ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଓ ତାହାର ବିସ୍ତାରଗୁଡ଼ିକୁ ନାମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଅଶ୍ୱମେଧକୁ ‘ହିରଣ୍ୟ’ ବିଶେଷଣ ଓ ଦୟା, କ୍ଷାନ୍ତି, ଆର୍ଜବ, ଶୌଚ ଆଦି ଆଠ ନୀତିଗୁଣ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି, ଯାହାରେ ଯଜ୍ଞଶକ୍ତି ନୀତିଶୁଦ୍ଧି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ହୁଏ। ଉପସଂହାରରେ ଜପ, ହୋମ, ପୂଜା, ଧ୍ୟାନକୁ ସଂସ୍କାର-ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତାର ସାଧନା କହି ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତି, ରୋଗ ଓ ଅନ୍ତର୍ଦୋଷରହିତ ଦେବତୁଲ୍ୟ ଜୀବନ ପ୍ରାପ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 33
Chapter 33 — पवित्रारोहणविधानं (The Procedure for Pavitrārohaṇa / Installing the Sacred Thread or Consecratory Amulet)
ଅଗ୍ନିଦେବ କହନ୍ତି, ପବିତ୍ରାରୋହଣ ହରିଙ୍କ ବାର୍ଷିକ ପୂଜା-ଋତୁ—ଆଷାଢ଼ରୁ କାର୍ତ୍ତିକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରତିପଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତିଥି; ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କର ତିଥିକ୍ରମ ନିଜ ନିଜ (ଯଥା ଶିବ/ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱିତୀୟାରୁ) ଚାଲେ। ପରେ ପବିତ୍ର-ସୂତ୍ର ଚୟନ ଓ ନିର୍ମାଣ (ବ୍ରାହ୍ମଣୀ କାତା ସୂତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନହେଲେ ଶୁଦ୍ଧିକୃତ), ତନ୍ତୁ ତ୍ରିଗୁଣ/ନବଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି, ଗ୍ରନ୍ଥି-ସଂଖ୍ୟା (୧୨-ଗ୍ରନ୍ଥି ଇତ୍ୟାଦି), ମୂର୍ତ୍ତିରେ ସ୍ଥାପନ ସ୍ଥାନ (ଘୁଁଡ଼ି/କଟି/ନାଭିରୁ ଉପର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ), ମାଳା-ପ୍ରମାଣ (୧୦୮/୧୦୦୮; ଅଙ୍ଗୁଳ-ମାପ) ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବସ୍ତ୍ୱପସାରଣ, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଓ ଦ୍ୱାରପୂଜା, ବଳି, ଏବଂ ଭୂତଶୁଦ୍ଧିରେ ମନ୍ତ୍ରୋଦ୍ଘାତ ଦ୍ୱାରା ତନ୍ମାତ୍ରା-ଭୂତଲୟ (ପୃଥିବୀ→ଜଳ→ଅଗ୍ନି→ବାୟୁ→ଆକାଶ), ପରେ ଦେହଶୁଦ୍ଧି, ଦିବ୍ୟଦେହ-ଧ୍ୟାନ ଓ ହୃଦୟପଦ୍ମରେ ମାନସଯାଗ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ନ୍ୟାସ, କବଚ/ଅସ୍ତ୍ର-ରକ୍ଷା, ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ୟୂହ-ଆବରଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ରକ୍ଷାସୂତ୍ର ବାନ୍ଧିବା ଓ ବ୍ରତାଚରଣ (ଉପବାସ, କାମ-କ୍ରୋଧ ସଂଯମ) ଦ୍ୱାରା ଲୋକିକ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳ ମିଳେ।
Adhyaya 34
Chapter 34 — होमादिविधिः (The Procedure for Homa and Related Rites)
ଅଗ୍ନି ଦେବ ଧାପେ ଧାପେ ହୋମବିଧି କହନ୍ତି—ସ୍ଥାନ ଓ ସାଧକ-ଶୁଦ୍ଧିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଗ୍ନି-ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଆହୁତି ଏବଂ ମୋକ୍ଷସଂଯୁକ୍ତ ଧ୍ୟାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ପ୍ରଥମେ ଯାଗସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ରରେ ପବିତ୍ର କରି ବେଦଦେହ ସଦୃଶ ମଣ୍ଡଳ ଅଙ୍କନ; ପରେ ତୋରଣପୂଜା, ଦିଗ୍ସ୍ଥାପନ, ଦ୍ୱାରପାଳ ବନ୍ଦନା ଓ ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ପୁଷ୍ପନିକ୍ଷେପରେ ବିଘ୍ନନାଶ। ଭୂତଶୁଦ୍ଧି, ନ୍ୟାସ, ମୁଦ୍ରା ପରେ ରକ୍ଷାବିଧାନ—ସୋରିଷ କ୍ଷେପ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ବହୁ କଳଶ ସ୍ଥାପନ; ଲୋକପାଳଙ୍କ ପାଇଁ ଦଶ କଳଶ ଏବଂ ଈଶାନ କୋଣରେ ବର୍ଧନୀସହ କୁମ୍ଭରେ ହରି ଓ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା। ପରେ ହୋମ ଯନ୍ତ୍ରଣା—ଶ୍ରୁକ/ଶ୍ରୁବ, ପରିଧି, ଇଧ୍ମ ବିନ୍ୟାସ, ପ୍ରଣୀତା/ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀ ଜଳ, ଚରୁପାକ, ରେଖା ଆଙ୍କନ, ଯୋନିମୁଦ୍ରା ପ୍ରଦର୍ଶନ ଓ କୁଣ୍ଡରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ। କୁଣ୍ଡଲକ୍ଷ୍ମୀ (ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମିକ ପ୍ରକୃତି) ଅଗ୍ନିମଧ୍ୟେ ଧ୍ୟେୟ; ଅଗ୍ନିକୁ ଭୂତ-ମନ୍ତ୍ରର ଯୋନି ଓ ମୋକ୍ଷଦାତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ସମିଧା ଓ ଆହୁତି ନିୟତ ସଂଖ୍ୟାରେ (108 ସହିତ) ଦେଇ, ସପ୍ତଜିହ୍ୱା ବୈଷ୍ଣବ ଅଗ୍ନିକୁ ଅନେକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ।
Adhyaya 35
Chapter 35: पवित्राधिवासनादिविधिः (Method of Consecrating the Pavitra and Related Rites)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ପବିତ୍ରମାନଙ୍କ ଅଧିବାସନ (ପ୍ରତିଷ୍ଠାପନ) ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ରକ୍ଷା‑ପୂର୍ବପ୍ରସ୍ତୁତି ବିଧି ଶିଖାନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ସମ୍ପାତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୋକ୍ଷଣ, ପରେ ନରସିଂହ ମନ୍ତ୍ରରେ ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତି, ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରରେ ଗୋପନ/ରକ୍ଷା କରାଯାଏ। ଯଜ୍ଞପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବସ୍ତ୍ରରେ ମୁଡ଼ି ସ୍ଥାପନ କରି ବିଲ୍ୱମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ଛିଟାଇ ପୁନଃ ଜପରେ ସଶକ୍ତ କରନ୍ତି। କୁମ୍ଭ ପାଖରେ ରକ୍ଷାବିଧାନ, ଉପକରଣର ଦିଗ୍‑ନ୍ୟାସ ଓ ବ୍ୟୂହ‑ସମ୍ବନ୍ଧ (ସଙ୍କର୍ଷଣ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଭସ୍ମ‑ତିଳ, ଗୋମୟ, ସ୍ୱସ୍ତି‑ମୁଦ୍ରାଙ୍କିତ ମାଟି ଆଦି ଶୋଧକ ରଖାଯାଏ। ହୃଦୟ/ଶିର/ଶିଖା ମନ୍ତ୍ରରେ ଦର୍ଭ‑ଜଳ, ଧୂପ ଓ ଦିଗ୍‑ଅର୍ପଣ ବିନ୍ୟାସ; ପୁଟିକାରେ ଚନ୍ଦନ, ଜଳ, ଅକ୍ଷତ, ଦହି, ଦୂର୍ବା। ଘରକୁ ତ୍ରିସୂତ୍ରରେ ଘେରି ସୋରିଷ ଛିଟାନ୍ତି, ଦ୍ୱାର ପୂଜା କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ‑କୁମ୍ଭକର୍ମରେ ‘ବିଷ୍ଣୁ‑ତେଜ’ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପାପ ନାଶ କରେ। ଗନ୍ଧ‑ପୁଷ୍ପ‑ଅକ୍ଷତ ସହ ପବିତ୍ର ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁ‑ପରିବାରକୁ, ପରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ହରିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ; ତାପରେ ପ୍ରାର୍ଥନା, ବଳି, କୁମ୍ଭସଜ୍ଜା, ମଣ୍ଡଳ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ‑ପୁରାଣପାଠ—କିଛି ଲୋକ ପାଇଁ ନିୟମ‑ଛାଡ଼ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗନ୍ଧ‑ପବିତ୍ରକ କେବେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Adhyaya 36
Pavitrāropaṇa-vidhāna (The Procedure for Installing the Pavitra)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ପବିତ୍ର (ପବିତ୍ରକ) ଆରୋପଣର ବାର୍ଷିକ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ‑ଶୁଦ୍ଧିବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯାହା ନିତ୍ୟପୂଜାର ତ୍ରୁଟିକୁ ସଂଶୋଧନ କରେ। ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ, ଦ୍ୱାରପାଳ ପୂଜା ଓ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପରେ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟବହୃତ ସଂସ୍କାର ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ପୁରୁଣା ନୈବେଦ୍ୟ ହଟାଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପୂଜା ନବୀକରଣ ହୁଏ। ପଞ୍ଚାମୃତ, କଷାୟ କ୍ୱାଥ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ସ୍ନାପନ, ହୋମ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ ପୂଜା; ବିଷ୍ଣୁ‑କୁମ୍ଭ ଆବାହନ, ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା, ହୃଦାଦି ମନ୍ତ୍ରରେ ମନ୍ତ୍ରସଂସ୍କାର କରାଯାଏ। ପରେ ପବିତ୍ର ଧାରଣ/ସ୍ଥାପନ କରି ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ ଏବଂ ଦ୍ୱାରପାଳ, ଆସନ, ଗୁରୁ, ପରିଚାରକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ପଣ ହୁଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତିରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସମାପ୍ତ; 108 ଗଣନା ଓ ପୁଷ୍ପ‑ମାଲ୍ୟର ସମୃଦ୍ଧ ଅର୍ପଣ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦର୍ଶାଏ। ଶେଷରେ କ୍ଷମାଯାଚନା, ବଳି‑ଦକ୍ଷିଣା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସତ୍କାର ଓ ପବିତ୍ରର ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପାଇଁ ବିସର୍ଜନ; ବ୍ୟବହୃତ ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ ତନ୍ତୁସଂଖ୍ୟାନୁସାରେ ପୁଣ୍ୟ, ବଂଶୋନ୍ନତି ଓ ଶେଷେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।
Adhyaya 37
Chapter 37 — सर्वदेवपवित्रारोहणविधिः (Procedure for Installing the Pavitra for All Deities)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପବିତ୍ରାରୋପଣ ଉପଦେଶ ପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ ‘ସର୍ବଦେବ-ପବିତ୍ରାରୋପଣ’ ବିଧିକୁ ସାଧାରଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ପବିତ୍ର ହେଉଛି ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ପାବନ ସାଧନ; ଶୁଦ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଯଥାର୍ଥ ମନ୍ତ୍ରଧ୍ୱନି ଓ ସଂସ୍କୃତ ଅଗ୍ନି-ହୋମଶକ୍ତି ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଏହା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ—ଦ୍ରବ୍ୟଶୁଦ୍ଧି, ଧ୍ୱନିନିଖୁତତା ଓ ହୋମବଳ ଏକତ୍ର ହୁଏ। ଦେବତାଙ୍କୁ ଜଗତର ଯୋନି/ମୂଳ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରି ପରିବାରସହ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରାତଃକାଳେ ପବିତ୍ରକ ଅର୍ପଣ ହୁଏ। ଏହି କର୍ମର ନାମ ‘ପବିତ୍ରାରୋପଣ’; ଏହା ବର୍ଷଭରି ପୂଜାର ଫଳ ଦେଇ ପୂର୍ବ ଅର୍ପଣକୁ ସମାପ୍ତ-ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିବା ବାର୍ଷିକ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ଶିବ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାଣେଶ୍ୱର ଓ ଶକ୍ତିଦେବ ପାଇଁ ବିଶେଷ ସ୍ୱୀକାର-ମନ୍ତ୍ର ଦିଆଯାଇଛି। ସୂତ୍ର/ଯଜ୍ଞୋପବୀତକୁ ନାରାୟଣ, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ସଙ୍କର୍ଷଣ, କାମଦେବ, ବାସୁଦେବ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି କହି ରକ୍ଷା, ସମୃଦ୍ଧି, ଆରୋଗ୍ୟ, ବିଦ୍ୟା, ସନ୍ତାନ ଓ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପବିତ୍ରକର ଦିବ୍ୟଲୋକକୁ ପ୍ରେଷଣ/ବିସର୍ଜନ ଚକ୍ରକୁ ପୂରଣ କରେ; ପାଠଭେଦ ଉଲ୍ଲେଖ ପ୍ରସାରଣ ଇତିହାସ ଦର୍ଶାଏ।
Adhyaya 38
Chapter 38 — देवालयनिर्माणफलं (The Merit of Constructing a Temple)
ଅଗ୍ନି କହନ୍ତି—ଦେବାଳୟ, ବିଶେଷକରି ବାସୁଦେବଙ୍କ ମନ୍ଦିର, ସ୍ଥାପନ କଲେ ଅନେକ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; କେବଳ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସହଯୋଗ କରୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ। ନିର୍ମାଣ, ପାଳନ, ଲେପନ, ଝାଡ଼ୁ, ଇଟା ଯୋଗାଣ, ଏବଂ ଶିଶୁଖେଳରେ ବାଲିର ମନ୍ଦିର କରିବା ମଧ୍ୟ ଧର୍ମକର୍ମ; ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ଓ ବଂଶୋନ୍ନତି ମିଳେ। କପଟ କିମ୍ବା ଦେଖାଦେଖିରେ ସ୍ୱର୍ଗଫଳ ନାହିଁ। ଏକ, ତିନି, ପାଞ୍ଚ, ଆଠ, ଷୋଳ ଅଂଶର ପ୍ରାସାଦରୂପ ଅନୁସାରେ ଲୋକଫଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଉଚ୍ଚ ମନ୍ଦିରରେ ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତି, ପରମ ବୈଷ୍ଣବାୟତନରେ ମୋକ୍ଷ। ଧନ ଅସ୍ଥାୟୀ; ମନ୍ଦିରନିର୍ମାଣ, ଦ୍ୱିଜଦାନ, କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ସ୍ତୁତିରେ ବ୍ୟୟ କରିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବକାରଣ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ତାଙ୍କ ଧାମ ସ୍ଥାପନ ପୁନର୍ଜନ୍ମନିବୃତ୍ତିର ହେତୁ। ପ୍ରତିମାନିର୍ମାଣ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଫଳତୁଳନା, ଦ୍ରବ୍ୟଭେଦ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ଅନନ୍ତ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ଯମାଜ୍ଞାରେ ମନ୍ଦିରକର୍ତ୍ତା ଓ ପ୍ରତିମାପୂଜକ ନରକଗ୍ରହଣରୁ ମୁକ୍ତ; ଶେଷରେ ହୟଗ୍ରୀବୋକ୍ତ ପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧିର ପ୍ରସ୍ତାବନା ଆସେ।
Adhyaya 39
Chapter 39 — भूपरिग्रहविधानम् (Bhū-parigraha-vidhāna: Procedure for Acquiring and Ritually Securing Land)
ହୟଗ୍ରୀବ ପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧାନର ପୂର୍ବାଙ୍ଗ ଭାବେ ଭୂମିକୁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ ଓ ଶୁଦ୍ଧିକରଣର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ହୟଶୀର୍ଷ-ତନ୍ତ୍ର ଆଦି ତନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରି ପାଞ୍ଚରାତ୍ର/ତାନ୍ତ୍ରିକ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପନ, ପରେ କିଏ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିପାରିବ, ମିଥ୍ୟା ଆଚାର୍ଯ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ, ଏବଂ ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ ନୁହେଁ—ତନ୍ତ୍ରନିପୁଣତାରେ ସତ୍ୟ ଗୁରୁ ପରିଚୟ କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ବାସ୍ତୁ-ଯୋଜନାରେ ଦେବତାମାନେ ବସତି ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିବେ ଓ ଦିଗାନୁସାରେ ସ୍ଥାପନ—ଅଗ୍ନି, ଯମ, ଚଣ୍ଡିକା, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ନାଗ, କୁବେର/ଗୁହ, ଈଶାନ-ଖଣ୍ଡ ଦେବତା—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପ୍ରମାଣ-ଅନୁପାତ ଓ ସୀମା-ନିୟମ ପରେ ଭୂମିଶୋଧନ, ଭୂତବଳି, ଅଷ୍ଟଦିଗରେ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ସତ୍ତୁ ଛିଟାଇବା, ପରେ ହାଳ ଚାଲାଇବା ଓ ଗୋଚରଣରେ ସ୍ଥଳ ସ୍ଥିର କରିବା କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ତ୍ରସରେଣୁରୁ ପଦ୍ମହସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପ-ଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧିକୁ ନିର୍ମାଣବିଜ୍ଞାନ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
Adhyaya 40
Chapter 40 — भूपरिग्रहो नाम (Bhū-parigraha) / अर्घ्यदानविधानम् (Arghya-dāna-vidhāna)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଭୂମି-କର୍ମକୁ ବାସ୍ତୁ-ପୁରୁଷର ପୌରାଣିକ-ଯଜ୍ଞୀୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଭିତ୍ତି କରନ୍ତି—ଦେବତାମାନେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ସତ୍ତାକୁ ବଶ କରି ପୃଥିବୀରେ ଶୟନ କରାଇଥିବାରୁ ସ୍ଥଳ ନିଜେ ପବିତ୍ର ଦେହ ହୁଏ। ସାଧକ ୬୪-ପଦ ମଣ୍ଡଳରେ ପଦ ଓ ଅର୍ଧପଦରେ ଦେବତା/ଶକ୍ତିଙ୍କ ବିନ୍ୟାସ କରି ଘିଅ, ଅକ୍ଷତ, ପୁଷ୍ପ, ଧାନ୍ୟ, ମାଂସ, ମଧୁ, ଦୁଗ୍ଧବିକାର ଓ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ହୋମ-ବଳି ଦିଅନ୍ତି; ଶୁଭଶକ୍ତି ପୋଷିତ ହୁଏ ଏବଂ ଆସୁରୀ ବିଘ୍ନ, ପାପ, ରୋଗ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ନିର୍ମାଣ ପୂର୍ବରୁ ରାକ୍ଷସ, ମାତୃଗଣ, ପିଶାଚ, ପିତୃ ଓ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଆଦିଙ୍କୁ ବଳି ଦେବାକୁ ସ୍ଥଳ-ସାମଞ୍ଜସ୍ୟର ଅନିବାର୍ୟ ପୂର୍ବଶର୍ତ୍ତ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ବିଧିରେ କୁମ୍ଭସ୍ଥାପନ (ମହୀଶ୍ୱର/ବାସ୍ତୁରୂପ ବର୍ଧନୀ ସହ), ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦିକ୍ପାଳ କୁମ୍ଭ, ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି, ମଣ୍ଡଳ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ସୂତା-ଜଳରେ ରେଖାଙ୍କନ, ଖନନ, ମଧ୍ୟକୂପ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଚତୁର୍ଭୁଜ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ, ଏବଂ ଶୁଭ ନିକ୍ଷେପ—ଧଳା ଫୁଲ, ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ଶଙ୍ଖ, ବୀଜ, ମାଟି—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସତର୍କବାଣୀ: ଜଳସ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଦି ‘ଶଲ୍ୟ’ (ଲୁଚିଥିବା ବାଧାକ ବିଦେଶୀ ବସ୍ତୁ) ଚିହ୍ନଟ କରି ହଟାଇବା; ଲକ୍ଷଣ-ଶକୁନରେ ସୂଚନା ମିଳେ, ନ ହଟାଇଲେ ଦେଵାଳ ବିକାର ଓ ଗୃହସ୍ୱାମୀ ଦୁଃଖ ଆଦି ଦୋଷ ହୁଏ—ଏଭଳି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ସାବଧାନତା ଏକତ୍ର ହୁଏ।
Adhyaya 41
Chapter 41 — शिलाविन्यासविधानं (The Procedure for Laying the Stones / Foundation Setting)
ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ଶିଳା-ବିନ୍ୟାସ ଓ ପାଦ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ବିଧି କହି, ମନ୍ଦିର-ନିର୍ମାଣକୁ କେବଳ ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ ନୁହେଁ, ସଂସ୍କାରରୂପ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକର୍ମ ବୋଲି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। କ୍ରମେ ମଣ୍ଡପ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ଯଜ୍ଞ-ସଜ୍ଜା, ପରେ କୁମ୍ଭ-ନ୍ୟାସ ଓ ଇଷ୍ଟକା-ନ୍ୟାସ; ଦ୍ୱାର-ସ୍ତମ୍ଭ ପ୍ରମାଣ; ଖନନକୁ ଅଂଶତଃ ପୁରି ସମତଳ ଭୂମିରେ ବାସ୍ତୁ-ପୂଜା। ଭଲଭାବେ ପୋଡ଼ା ଇଟର ଅଙ୍ଗୁଳ-ମାପ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଶିଳା-ଆଧାରିତ ବିକଳ୍ପରେ ଅନେକ କୁମ୍ଭ ସହ ପ୍ରତିଷ୍ଠା। ପଞ୍ଚ-କଷାୟ, ସର୍ବୌଷଧି-ଜଳ, ଗନ୍ଧ-ତୋୟ ଦ୍ୱାରା ଶିଳା-ସନ୍ଧାନ/ସ୍ଥିରୀକରଣ ଏବଂ ‘ଆପୋ ହି ଷ୍ଠା’, ‘ଶଂ ନୋ ଦେବୀ’, ପବମାନୀ, ବରୁଣ-ସୂକ୍ତ, ଶ୍ରୀସୂକ୍ତ ମନ୍ତ୍ର। ପରେ ହୋମ—ଆଘାର, ଆଜ୍ୟ-ଭାଗ, ବ୍ୟାହୃତି ଆହୁତି ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଇଟ ଓ ଦିଗରେ ଦେବତା-ଶକ୍ତି ନ୍ୟାସ କରି ମଧ୍ୟରେ ଗର୍ଭାଧାନ କରନ୍ତି; ଧାତୁ-ରତ୍ନ-ଆୟୁଧ ସହ ଗର୍ଭ-କଳଶ ସ୍ଥାପନ; ତାମ୍ର-ପଦ୍ମ-ପାତ୍ରରେ ପୃଥିବୀ ଆବାହନ କରି କୂପକର୍ମ ସମାପ୍ତ—ଗୋମୂତ୍ର ପ୍ରୋକ୍ଷଣ, ରାତ୍ରିରେ ଗର୍ଭାଧାନ, ଦାନ। ଶେଷରେ ପୀଠବନ୍ଧ ପ୍ରମାଣ, ନିର୍ମାଣ ପରେ ପୁନଃ ବାସ୍ତୁଯଜ୍ଞ, ମନ୍ଦିର-ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ନିର୍ମାଣର ପୁଣ୍ୟପ୍ରଶଂସା, ଗ୍ରାମଦ୍ୱାର ଦିଗନିୟମ କହାଯାଇଛି।
Adhyaya 42
Chapter 42 — प्रासादलक्षणकथनं (Prāsāda-lakṣaṇa-kathana: Characteristics of the Temple/Prāsāda)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହୟଗ୍ରୀବ ପ୍ରାସାଦ-ନିର୍ମାଣର ସାଧାରଣ ବିଧି କହନ୍ତି—ଚତୁରସ୍ର ଭୂମିକୁ ଷୋଳ ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରି ଗର୍ଭନ୍ୟାସ, ଭିତ୍ତି-ବଣ୍ଟନ ଓ ପ୍ରମାଣାନୁସାରେ ଉଚ୍ଚତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ। ପରେ ପ୍ରତିମା ଓ ତାହାର ପିଣ୍ଡିକା (ପୀଠ) ଆଧାରିତ ମାପପଦ୍ଧତି ଦେଇ ଗର୍ଭଗୃହ ଓ ଭିତ୍ତିମାନ ନିଷ୍ପନ୍ନ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଶିଖରକୁ ଭିତ୍ତି-ଉଚ୍ଚତାର ଦ୍ୱିଗୁଣ କହାଯାଇଛି। ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାପଥର ବିସ୍ତାର, ରଥକ ପ୍ରକ୍ଷେପ, ଶିଖର–ଶୁକନାସର ସୂତ୍ର (ଦୋରି) ଦ୍ୱାରା ସେଟିଂ, ଏବଂ ସିଂହଚିହ୍ନ, ବେଦୀ, କଳଶ ଆଦି ଅଳଙ୍କାରର ସ୍ଥାନ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଦ୍ୱାରର ମାପ ନିଶ୍ଚିତ—ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରସ୍ଥର ଦ୍ୱିଗୁଣ—ଉଦୁମ୍ବରାଦି ଶୁଭ କାଠ, ଏବଂ ଚଣ୍ଡ–ପ୍ରଚଣ୍ଡ, ବିଶ୍ୱକ୍ସେନ, ଶ୍ରୀ ଆଦି ଦ୍ୱାରପାଳ ଦେବତାଙ୍କ ବିଧାନ ଅଛି। ପ୍ରାକାରର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାସାଦର ଚତୁର୍ଥାଂଶ, ଗୋପୁର ଅଳ୍ପ କମ; ବରାହ, ନରସିଂହ, ଶ୍ରୀଧର, ହୟଗ୍ରୀବ, ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ଆଦିଙ୍କ ଦିଗନୁସାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ର ପବିତ୍ର ହୁଏ। କିଛି ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗାଂଶ ମାପ ଥିବା କଥା ଦେଖାଇ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଓ ଧାର୍ମିକ ମଙ୍ଗଳତାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି।