Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmya
Sacred Geography & Pilgrimage
A cosmographic survey of the universe (bhuvanakosha) and the greatness (mahatmya) of sacred pilgrimage sites across Bharata.
Adhyayas in Bhuvanakosha & Tirtha-mahatmya
Adhyaya 107
The Creation of Svāyambhuva (Manu) — Bhuvanakośa, Seven Dvīpas, Varṣas, and Lineages
ଅଗ୍ନିଦେବ ନଗରାଦି-ବାସ୍ତୁ ଉପଦେଶରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଭୁବନକୋଶ, ପୃଥିବୀର ଭୂଗୋଳ ଓ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଜନକର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କର ସୁସଂଗଠିତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ପ୍ରିୟବ୍ରତ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାତ ଦ୍ୱୀପ—ଜମ୍ବୁ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ଶାଲ୍ମଲ, କୁଶ, କ୍ରୌଞ୍ଚ, ଶାକ, ପୁଷ୍କର—ବଣ୍ଟନ କରି ଧର୍ମମୟ ପ୍ରଶାସନ କ୍ରମ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ ମେରୁ/ଇଲାବୃତକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ବର୍ଷ-ବିଭାଗ ଓ ସୀମା ପର୍ବତ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ; ଉତ୍ତର ଦେଶ ଜରା-ମୃତ୍ୟୁଭୟରହିତ ଓ ଯୁଗଭେଦାତୀତ ସମତାମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ରାଜତ୍ୱରୁ ବୈରାଗ୍ୟକୁ ଯିବା ପବିତ୍ର ଆଦର୍ଶ—ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ଋଷଭ ଓ ଭରତ ଶାଳଗ୍ରାମରେ ବିଷ୍ଣୁପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି—ବଂଶକୁ ତୀର୍ଥାଧାରିତ ମୋକ୍ଷ ସହ ଯୋଡ଼େ। ଭରତରୁ ସୁମତି, ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନାଦି ବଂଶାବଳୀ କହି ଏହାକୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ସୃଷ୍ଟି ଓ କୃତ-ତ୍ରେତା ଆଦି ଯୁଗକ୍ରମରେ ଚିହ୍ନିତ ବୋଲି ସମାପ୍ତ କରାଯାଏ।
Adhyaya 108
Chapter 108 — भुवनकोषः (Bhuvana-kośa: The Structure of the Worlds)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଭୁବନକୋଷର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନା ଦିଅନ୍ତି—ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ଘେରିଥିବା ସପ୍ତ ସମୁଦ୍ରର ଗଣନା କରି ଜଗତକୁ ଧର୍ମନିୟତ ପବିତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଓ ମେରୁକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ସ୍ପଷ୍ଟ ପରିମାଣ ଓ ପଦ୍ମ-ପ୍ରତୀକ କହନ୍ତି—ମେରୁ ବିଶ୍ୱପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକା ସମାନ। ମେରୁ ଚାରିପାଖରେ ସୀମାପର୍ବତ ଓ ବର୍ଷ-ପ୍ରଦେଶ: ଦକ୍ଷିଣେ ଭାରତ, କିମ୍ପୁରୁଷ, ହରିବର୍ଷ; ଉତ୍ତରେ ରମ୍ୟକ, ହିରଣ୍ମୟ, ଉତ୍ତରକୁରୁ; ମଧ୍ୟରେ ଇଲାବୃତ। ଦିଗ୍ଗିରି, ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ, ମେରୁ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନଗରୀ ଓ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ଅଧିକାର ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦରୁ ଅବତରିତ ନଦୀମାନେ—ବିଶେଷକରି ଶୀତା ଓ ଆଲକାନନ୍ଦା—ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପବିତ୍ର ଜଳପଥ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ଶେଷରେ ନଦୀମାନେ ତୀର୍ଥରୂପ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଭାରତବର୍ଷକୁ ଧର୍ମ-ସ୍ୱୀକୃତିଦ୍ୱାରା ପାବନ ଭୂମି ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
Adhyaya 109
Chapter 109 — Tīrtha-mahātmya (The Glory of Sacred Pilgrimage Places)
ଅଗ୍ନି କହନ୍ତି—ତୀର୍ଥଫଳ ଆତ୍ମସଂଯମ ସହ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ; ହାତ-ପା ଓ ମନର ନିୟମ, ଲଘୁ ଆହାର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ, ଦାନ ଗ୍ରହଣରୁ ବିରତି—ଏହି ନୀତିମୟ ପୂର୍ବଶର୍ତ୍ତ ଥିଲେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ ଘାଟକୁ ନ ଘୁରି ଶୁଦ୍ଧ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ତିନି ରାତିର ଉପବାସକୁ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ କୁହାଯାଇଛି; ବ୍ୟୟବହୁଳ ଯଜ୍ଞ କରିପାରୁନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ସହଜ ଉପାୟ। ପୁଷ୍କରକୁ ପରମ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଗରିମା ଦିଆଯାଇଛି; ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଦେବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ବିଶେଷ ବଢ଼େ; ସେଠାରେ ବାସ, ଜପ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବଂଶୋଦ୍ଧାର କରେ, ଅଶ୍ୱମେଧସମ ପୁଣ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଦିଏ। ପରେ ନଦୀ, ସଙ୍ଗମ, ବନ, ପର୍ବତ, ନଗର—କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରୟାଗ, ବାରାଣସୀ, ଅବନ୍ତୀ, ଅଯୋଧ୍ୟା, ନୈମିଷ ଇତ୍ୟାଦି—ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସ୍ନାନ, ଦାନ (ବିଶେଷକରି କାର୍ତ୍ତିକରେ ଅନ୍ନଦାନ), ଓ ସ୍ମରଣ/ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ବିଶେଷ—ସେଠାର ଧୂଳି ମଧ୍ୟ ତାରକ; ସରସ୍ୱତୀ ଓ ବିଷ୍ଣୁସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦେବତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ଏହା ଧର୍ମର ତୀବ୍ରଫଳଦାୟକ କ୍ଷେତ୍ର।
Adhyaya 110
गङ्गामाहात्म्यं (The Greatness of the Gaṅgā)
ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରବାହରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ସାଧାରଣ ତୀର୍ଥ-ପ୍ରଶଂସାରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଶୁଦ୍ଧିକାରିଣୀ ଭାବେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଭୂମି ମାଧ୍ୟମରେ ଗଙ୍ଗା ବହେ ସେ ଭୂମି ସ୍ୱୟଂ ପବିତ୍ର—ଭୂଗୋଳ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମର ଯାନ ହୋଇଯାଏ। ଗଙ୍ଗାକୁ ଜୀବମାନଙ୍କର ପରମ ‘ଗତି’ (ଆଶ୍ରୟ/ମାର୍ଗ) କୁହାଯାଇ, ନିରନ୍ତର ପୂଜାରେ ପିତୃବଂଶ ଓ ସନ୍ତାନବଂଶ—ଦୁହେଁ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି ବୋଲି କଥା ଅଛି। ଗଙ୍ଗାଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ଜଳପାନ, ସ୍ତୁତିପାଠ ପରି ସରଳ କ୍ରିୟା ମହାଫଳଦାୟୀ, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଏକ ମାସ ତଟରେ ଭକ୍ତିରେ ରହିବା ସର୍ବଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ। ଅସ୍ଥି-ଅବଶେଷ ଗଙ୍ଗାରେ ଯେତେଦିନ ରହେ ସେତେଦିନ ସ୍ୱର୍ଗବାସ ନିଶ୍ଚିତ—ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି-ଶ୍ରାଦ୍ଧର ମହତ୍ତ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ଅନ୍ଧ ଆଦି ବାଧାଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗାତୀର୍ଥରେ ଦେବତୁଲ୍ୟ ହୋଇ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି ବୋଲି କୃପାର ସାର୍ବଜନୀନତା କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 111
प्रयागमाहात्म्यम् (The Greatness of Prayāga)
ଅଗ୍ନି ପ୍ରୟାଗମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରି ପ୍ରୟାଗକୁ ପରମ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କହନ୍ତି—ଯାହା ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଉଭୟ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କର ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳ। ଗଙ୍ଗାତଟର ମାଟି ଧାରଣ କିମ୍ବା ଲେପ କଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ହଟାଏ ସେପରି ପାପ ନାଶ ହୁଏ—ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧିର ସୂଚନା। ଗଙ୍ଗା–ଯମୁନା ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପୃଥିବୀର ‘ଜଘନ’ ଏବଂ ପ୍ରୟାଗକୁ ତାହାର ‘ଅନ୍ତରୁପସ୍ଥ’ ବୋଲି କହି ଭୂଗୋଳକୁ ଦିବ୍ୟ ଦେହରୂପେ ଦେଖାଯାଇଛି। ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ, କମ୍ବଲା, ଅଶ୍ୱତର, ଭୋଗବତୀ ଆଦି ଉପତୀର୍ଥ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ବେଦୀ; ସେଠାରେ ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ଭଳି, ତେଣୁ ନାମୋଚ୍ଚାରଣରେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ସଙ୍ଗମରେ ଦାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଜପ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ; ପ୍ରୟାଗରେ ମୃତ୍ୟୁ ଇଚ୍ଛୁକଙ୍କ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ହଂସପ୍ରପତନ, କୋଟିତୀର୍ଥ, ଅଶ୍ୱମେଧ-ତୀର୍ଥ, ମାନସତୀର୍ଥ, ବାସରକ ଆଦି ସ୍ଥାନ, ମାଘମାସ ମହିମା ଏବଂ ଗଙ୍ଗାର ତିନି ପରମ ସ୍ଥାନ—ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ପ୍ରୟାଗ, ଗଙ୍ଗାସାଗର—ର ଦୁର୍ଲଭତା କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 112
Prayāga-māhātmya (Conclusion Notice)
ଏହି ଖଣ୍ଡଟି ଅଗ୍ନେୟ ପୁରାଣର ତୀର୍ଥ-ପ୍ରକରଣରେ ପ୍ରୟାଗ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସମାପ୍ତିକୁ ସୂଚାଉଥିବା ଏକ ସଂକ୍ରାନ୍ତିମୟ ଉପସଂହାର। ପୂର୍ବ ଉପଦେଶକୁ ଔପଚାରିକ ଭାବେ ଶେଷ କରି, ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳକୁ ପ୍ରୟୋଗଧର୍ମ ଭାବେ ଶିଖାଇବାର ପୁରାଣୀୟ ପାଠପ୍ରଣାଳୀକୁ ରକ୍ଷା କରେ—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ପୁଣ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧି ଓ ସାଂସାରିକ ଜୀବନକୁ ମୋକ୍ଷାନୁକୂଳ କରିବାର ଉପାୟ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଏ। ଏହି ସମାପନ ଅଗ୍ନେୟ ବିଦ୍ୟାର କ୍ରମବଦ୍ଧ ଅଗ୍ରଗତିକୁ ମଧ୍ୟ ସୂଚାଏ—ଏକ ତୀର୍ଥର କ୍ରିୟା-ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରୋଫାଇଲରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କର ସୁସଙ୍ଗତ ମାନଚିତ୍ର ଗଢ଼ିଉଠେ, ଯାହା ପୁରାଣର ବିଶ୍ୱକୋଶୀୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ (କର୍ମକାଣ୍ଡ, ପ୍ରତିମା-ଲକ୍ଷଣ, ରାଜଧର୍ମ/ଶାସନ ଓ ସହାୟକ ବିଦ୍ୟା)କୁ ପୂରକ କରେ।
Adhyaya 113
Narmadā-ādi-māhātmya (The Greatness of the Narmadā and Other Tīrthas)
ଏହି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅଂଶରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ନର୍ମଦାଙ୍କୁ ପରମ ପାବନୀ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି ତାଙ୍କର ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥର ବିସ୍ତାର ଓ ପ୍ରାଚୁର୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ନର୍ମଦାର ଜଳସ୍ପର୍ଶ/ସ୍ନାନରେ ପବିତ୍ରତା—ଏହି ତୁଳନାରେ ପୁଣ୍ୟଲାଭର ଭିନ୍ନ ଉପାୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ। ପରେ ଅମରକଣ୍ଟକ ଅଞ୍ଚଳରେ ପର୍ବତ ଚାରିପାଖର ଅନେକ ତୀର୍ଥ, ଶ୍ରୀପର୍ବତ ଓ କାବେରୀଙ୍କ ଶୁଭ ସଙ୍ଗମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶ୍ରୀପର୍ବତର ପବିତ୍ରତାର କାରଣକଥାରେ ଗୌରୀଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବରଲାଭ ଓ ସ୍ଥାନନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଏଠାରେ ଦାନ, ତପ, ଜପ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ; ଏହି ତୀର୍ଥରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ ହର-ଦେବୀଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ କ୍ରୀଡା ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 114
Chapter 114 — Gayā-māhātmya (The Greatness of Gayā)
ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଗୟା-ତୀର୍ଥର ପରମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଗୟାସୁରଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଦେବମାନେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ବର ଦେଇ ‘ସର୍ବତୀର୍ଥମୟ’ କରନ୍ତି। ପରେ ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଦେଶରେ ବ୍ରହ୍ମା ଗୟାସୁରଙ୍କ ଦେହକୁ ଯଜ୍ଞଭୂମି ଭାବେ ମାଗନ୍ତି; ସେ ସମ୍ମତି ଦେଇ ବେଦୀ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ହଲିଯାଏ। ତେଣୁ ଧର୍ମ ଧାରିତ ଦେବମୟୀ ଶିଳା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଧର୍ମବ୍ରତା/ଦେବବ୍ରତ କଥା, ମରୀଚିଙ୍କ ଶାପ ଓ ଦେବବର ଦ୍ୱାରା ଶିଳାର ପବିତ୍ରତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ—ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାନ ଓ ଦିବ୍ୟ ପାଦଚିହ୍ନ ରହେ। ବିଷ୍ଣୁ ଗଦାଧର ରୂପେ ପ୍ରକଟି ଅଚଳତା ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଗୟାସୁର ବର ପାଏ ଯେ ତାଙ୍କ ଦେହ ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବ-ବ୍ରହ୍ମା ସଂଯୁକ୍ତ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ହୋଇ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଦେଇଥାଏ। ଶେଷରେ ଧର୍ମକ୍ରିୟାରେ ଲୋଭ ନିନ୍ଦା, ଗୟାରେ ତୀର୍ଥାଧାରିତ ପୁରୋହିତ ଜୀବିକାର ନ୍ୟାୟ, ଏବଂ ‘ଗୟା’ ନାମକରଣ ସହ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ହରିପୂଜା ସମ୍ବନ୍ଧ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
Adhyaya 115
अध्याय ११५ — गयायात्राविधिः (Procedure for the Pilgrimage to Gayā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ଗୟା-ଯାତ୍ରାର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିଧି କହିଛନ୍ତି—ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନକୁ ପିତୃମୋକ୍ଷ ଏବଂ ଯାତ୍ରୀର ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧିର ପ୍ରଧାନ ଉପାୟ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରାଯାଇଛି। ସାଧକ ପ୍ରଥମେ ନିୟତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ପରେ କାର୍ପଟୀ (ଭିକ୍ଷୁକସଦୃଶ) ସଂଯମ ଧାରଣ କରି, ଦାନ-ପ୍ରତିଗ୍ରହ ନ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପକୁ ପିତୃଉନ୍ନତିର ପୁଣ୍ୟ ଭାବେ ମାନିବ। ଗୟାର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ଗୋଶାଳାରେ ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରବାସ ଭଳି ଅନ୍ୟ ଦାବିଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କହି, ଗୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ପୁତ୍ର ପିତୃମାନଙ୍କ ‘ତ୍ରାତା’ ହୁଏ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ। ପରେ ତୀର୍ଥକ୍ରମ: ଉତ୍ତର-ମାନସ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ମାନସରେ ସ୍ନାନ-ତର୍ପଣ; କନଖଳ ଓ ଫଲ୍ଗୁ/ଗୟାଶିର ପରମ ସ୍ଥାନ—ଯେଉଁଠାରେ ସମୃଦ୍ଧି ‘ଫଳେ’ ଏବଂ ପିତୃମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପାଆନ୍ତି; ଧର୍ମାରଣ୍ୟ/ମତଙ୍ଗାଶ୍ରମ, ବ୍ରହ୍ମସରସ, ବ୍ରହ୍ମଯୂପରେ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା। ଶେଷରେ ରୁଦ୍ରପାଦ, ବିଷ୍ଣୁପଦ, ବ୍ରହ୍ମପଦ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି/ଗାର୍ହପତ୍ୟ/ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନିସ୍ଥାନର ବିଧି। ମନ୍ତ୍ରରୂପ, ଜଣା/ଅଜଣା ମାତୃ-ପିତୃ ବଂଶସମାବେଶ, ଲୁପ୍ତକର୍ମୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଶତଶତ ପିଢ଼ି ଉଦ୍ଧାର, ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧଫଳ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମନିବାରଣ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ଅକ୍ଷୟବଟ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନର ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରି, କ୍ରମ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗୟା-ଯାତ୍ରା ମହାଫଳଦାୟୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 116
Chapter 116 — गयायात्राविधिः (Gayā-yātrā-vidhiḥ) | The Procedure for the Gayā Pilgrimage
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଗୟା-ଯାତ୍ରାର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି—ଗାୟତ୍ରୀଜପସହିତ ସ୍ନାନ, ତ୍ରି-ସନ୍ଧ୍ୟା ପାଳନ, ଏବଂ ପ୍ରାତଃ ଓ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗୟାକୁ ପଦଚିହ୍ନ (ପଦ), କୁଣ୍ଡ, ଶିଳା, ଦ୍ୱାର ଓ ଦେବସନ୍ନିଧିରେ ଗଢ଼ା ଘନ ତୀର୍ଥ-ଜାଲ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି; ଅର୍ଘ୍ୟ, ନମସ୍କାର ଓ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନ ‘ସକ୍ରିୟ’ ହୁଏ। ଯୋନି-ଦ୍ୱାର ଗମନ ସଂସାରରେ ପୁନରାଗମନ-ନିବାରଣର ପ୍ରତୀକ; ବୈତରଣୀ-ଧେନୁ ଦାନ ଏକୋଇଶ ପୁରୁଷଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର କରେ; ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ (ବିଷ୍ଣୁ) ଦର୍ଶନରେ ଋଣତ୍ରୟ ନାଶ ହୁଏ। ପରେ ଗଦାଧର, ହୃଷୀକେଶ, ମାଧବ, ନାରାୟଣ, ବରାହ, ନରସିଂହ, ବାମନ ଆଦି ବିଷ୍ଣୁରୂପ, ଶିବଲିଙ୍ଗ (ଗୁପ୍ତ ଅଷ୍ଟଲିଙ୍ଗ ସହ), ଦେବୀ ଓ ଗଣେଶଙ୍କ ସମନ୍ୱିତ ପୂଜା ଦେଖାଇ ଯାତ୍ରାକୁ ସମଗ୍ର ଉପାସନା-ସଂଶ୍ଳେଷଣ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଗଦାଧର-ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାର୍ଥନା, ଋଣମୋଚନର ସାକ୍ଷ୍ୟ, ଏବଂ ‘ଅକ୍ଷୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ’ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ—ଗୟାକର୍ମରେ ଅବିନାଶୀ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗତି—ପ୍ରତିପାଦିତ।
Adhyaya 117
अध्याय ११७ — श्राद्धकल्पः (The Procedure for Śrāddha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗୟା-ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପ୍ରସଙ୍ଗ ପରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-କଳ୍ପର ବିଧିବିଧାନ ଦିଆଯାଇଛି ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ତୀର୍ଥ-ପ୍ରଭାବରେ ବଢ଼ୁଥିବା କର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ବିଶେଷତଃ ଗୟାରେ ଓ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ। ଶୁଭ ସମୟ (ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚତୁର୍ଥୀଠାରୁ), ପୂର୍ବଦିନ ନିମନ୍ତ୍ରଣ, ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର—ଯତି, ସାଧୁ, ସ୍ନାତକ, ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ—ଚୟନ ଓ ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କ ବର୍ଜନ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପିତୃ ଓ ମାତୃ ପକ୍ଷ ପାଇଁ ତିନିଜଣ କରି ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କୁ ଆସନ ଦେବା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ସଂଯମ, କୁଶ/ଦର୍ଭ ଓ ପବିତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯବ-ତିଳ ଛିଟାଇ ବିଶ୍ୱେଦେବ ଓ ପିତୃଙ୍କ ଆବାହନ, ମନ୍ତ୍ରସହ ଅର୍ଘ୍ୟ-ଜଳଦାନ, ଏବଂ ଦେବ-ପିତୃ ପରିକ୍ରମାର ଭେଦ (ସବ୍ୟ/ଅପସବ୍ୟ) ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ହୋମ, ଅଗ୍ନିନଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ ହସ୍ତଦାନ, ପରେ ଭୋଜନ, ତୃପ୍ତି ପ୍ରଶ୍ନ, ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ପିଣ୍ଡ ସ୍ଥାପନ, ଅକ୍ଷୟ-ଉଦକ ଆଶୀର୍ବାଦ, ସ୍ୱଧା ପାଠ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ବିଧି ଆସେ। ଶେଷରେ ଏକୋଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସପିଣ୍ଡୀକରଣ, ଅଭ୍ୟୁଦୟିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଖାଦ୍ୟାନୁସାରେ ତୃପ୍ତିକାଳ, ପଙ୍କ୍ତି-ପାବନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲକ୍ଷଣ, ତିଥିଫଳ, ଅକ୍ଷୟ ସମୟ ଏବଂ ଗୟା-ପ୍ରୟାଗ-ଗଙ୍ଗା-କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରାଦି ତୀର୍ଥରେ ଅକ୍ଷୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧଫଳ ମହାତ୍ମ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 118
Bhāratavarṣa (भारतवर्षम्) — Definition, Divisions, Mountains, Peoples, and Rivers
ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ଭାରତବର୍ଷକୁ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ର ଓ ହିମାଳୟ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଦେଶ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରି, ଯୋଜନରେ ତାହାର ପାରମ୍ପରିକ ବିସ୍ତାର କହି ଏହାକୁ କର୍ମଭୂମି ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି—ଯେଉଁଠାରେ ମାନବ କର୍ମରେ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷ) ଉଭୟ ସମ୍ଭବ। ପରେ ଭୁବନକୋଶ ଶୈଳୀରେ କୁଳପର୍ବତମାନଙ୍କ ନାମ ଦେଇ ଉପମହାଦ୍ୱୀପର ପୌରାଣିକ ଭୂ-ଢାଞ୍ଚା ଦର୍ଶାନ୍ତି। ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର-ପରିବେଷ୍ଟନର ସୂଚନା ସହ ଭାରତର ନବବିଭାଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। କିରାତ, ଯବନ ଆଦି ଜନଗୋଷ୍ଠୀ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦି ବର୍ଣ୍ଣବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଏହି ବିନ୍ୟାସରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ, ସହ୍ୟ, ମଲୟ, ମହେନ୍ଦ୍ର, ଶୁକ୍ତିମତ ଓ ହିମାଳୟରୁ ଉଦ୍ଗତ ନଦୀପ୍ରଣାଳୀ ତାଲିକା କରି ପବିତ୍ର ଜଳଧାରାକୁ ପର୍ବତ-ଭୂଗୋଳ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି; ଏଭଳି ଭୂଗୋଳ ଧର୍ମର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଓ ନଦୀମାନେ ତୀର୍ଥପୁଣ୍ୟର ଜୀବନ୍ତ ବାହକ ହୁଅନ୍ତି।
Adhyaya 119
Mahādvīpādi (The Great Continents and Related Cosmography) — Agni Purana Chapter 119
ଅଗ୍ନି ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ଭାରତବର୍ଷ-ବର୍ଣ୍ଣନା ପରେ ମହାଦ୍ୱୀପାଦି ବିଶ୍ୱବିନ୍ୟାସକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପ—ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ବିସ୍ତାର, ନବ ବିଭାଗ, ଏବଂ ଚାରିପଟେ କ୍ଷୀର (ଦୁଧ) ସମୁଦ୍ର—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ବଳୟାକାର ଭାବେ ବାହାରକୁ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ (ମେଧାତିଥି-ବଂଶଜ ରାଜା, ବର୍ଷ-ନାମ, ପ୍ରଧାନ ନଦୀ, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ), ତାପରେ ଶାଲ୍ମଲ ଆଦି ଦ୍ୱୀପ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱୀପକୁ ଘେରିଥିବା ସମୁଦ୍ର ଭିନ୍ନ—ଲବଣ, ଇକ୍ଷୁରସ, ସୁରା/ସୁରୋଦ, ଘୃତ, ଦଧିଜଳ/ମଠା (ଛାଛ ପାଣି), ଏବଂ ସ୍ୱାଦୁ ଜଳ। ଅଞ୍ଚଳନାମକରଣର ନ୍ୟାୟ, ଅଧିପତିଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ, ପର୍ବତ-ନଦୀ, ଏବଂ ସୋମ, ବାୟୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ହରିଙ୍କ ଉପାସନା ପ୍ରକାର ଦେଖାଇ ଭୂଗୋଳକୁ ଭକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ଶେଷରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ନିର୍ଜୀବ ସ୍ୱାଦୂଦକ ଭୂମି, ଅନ୍ଧକାରାବୃତ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ଓ ଅଣ୍ଡକଟାହ (ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାବରଣ) ଦ୍ୱାରା ସୀମାସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପୁରାଣୀୟ ପରିମିତ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି।
Adhyaya 120
Adhyaya 120 — भुवनकोषः (Bhuvanakośa: Cosmic Geography and Cosmological Measures)
ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭୁବନକୋଶ ଶିଖାନ୍ତି—ପୃଥିବୀର ପରିମାଣ, ଅତଳରୁ ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାତ ପାତାଳଲୋକର ବିଭିନ୍ନ ଭୂପ୍ରକୃତି, ଏବଂ ଶେଷ/ଅନନ୍ତ ତାମସ ଆଧାରରୂପେ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତଳେ ନରକପ୍ରଦେଶ, ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଜଗତ୍-ଆଲୋକନ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର-ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ-ଗ୍ରହଲୋକମାନଙ୍କର କ୍ରମିକ ଦୂରତା ଦେଇ ଧ୍ରୁବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପରେ ମହର୍ଲୋକ, ଜନଲୋକ, ତପୋଲୋକ, ସତ୍ୟ/ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ତାହାର ଆବରଣ—ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଭୂତାଦି, ମହତ୍, ପ୍ରଧାନ—ସାଂଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱଭାଷାରେ ବୈଷ୍ଣବ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଏକତ୍ର; ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରକଟିକରଣର କାରଣଶକ୍ତି କୁହାଯାଇଛି। ଜ୍ୟୋତିଷଶାସ୍ତ୍ର ଶୈଳୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରଥ, କାଳଚକ୍ର, ବେଦଛନ୍ଦ ରୂପୀ ଅଶ୍ୱ, ଧ୍ରୁବପୁଛ ଶିଶୁମାରରୂପ, ଏବଂ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ସ୍ମରଣ ପାପନାଶକ ବୋଲି ସ୍ତୁତ। ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସତ୍ତା-ଜ୍ଞାନର ଆଧାର କହି ଏହି ଭୁବନକୋଶ ପାଠର ପୁଣ୍ୟଫଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଇଛି।