Adhyaya 70
Chapter 70 — वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनम् (Consecration of Trees and Related Objects)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ବୃକ୍ଷ/ବନସ୍ପତି ଓ ଉଦ୍ୟାନ-ପ୍ରଦେଶର ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ବିଧିକୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ଶିଖାନ୍ତି ଏବଂ ଜୀବନ୍ତ ଉଦ୍ଭିଦର ପବିତ୍ରୀକରଣରେ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହେଁ ମିଳେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଔଷଧିମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ, ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ରାବରଣରେ ଅଳଙ୍କାର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସୂଚୀଦ୍ୱାରା ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ କର୍ଣ୍ଣବେଧ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଉପକରଣରେ ଅଞ୍ଜନଲେପନ କରାଯାଏ। ବେଦୀରେ ସାତ ଫଳର ଅଧିବାସ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟ ପାଇଁ ବଳି, ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବତାଙ୍କ ଅଧିବାସ ଓ ବନସ୍ପତି ପାଇଁ ହୋମ ହୁଏ। ବିଶେଷ କ୍ରିୟାରେ ବୃକ୍ଷମଧ୍ୟରୁ ଗୋବିମୋଚନ କରି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଭିଷେକ-ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିଷେକ କରାଯାଏ। ଋଗ୍/ଯଜୁଃ/ସାମ ମନ୍ତ୍ର, ବରୁଣ-ମନ୍ତ୍ର, ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନି ଓ କାଠ ବେଦିକାରେ ସଜାଇଥିବା କୁମ୍ଭମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ନାପନ ହୁଏ। ଯଜମାନ ସହାୟ, ଦକ୍ଷିଣା (ଗାଈ, ଭୂମି, ଆଭୂଷଣ, ବସ୍ତ୍ର), ଚାରି ଦିନ ଦୁଧାଧାରିତ ଆହାର, ତିଳ ଓ ପଲାଶ ସମିଧାରେ ହୋମ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦକ୍ଷିଣା—ଏହି ସବୁ କହି ଶେଷରେ ବୃକ୍ଷବାଟିକା-ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ ପାପନାଶିନୀ ଓ ସିଦ୍ଧିଦାୟିନୀ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରି ହରିଙ୍କ ପରିକର ପ୍ରତିଷ୍ଠାଦିକୁ ଅଗ୍ରସର କରାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये यज्ञावभृतस्नानं नाम ऊनसप्ततितमो ऽध्यायः अथ सप्ततितमो ऽध्यायः वृक्षादिप्रतिष्ठाकथनं भगवानुवाच प्रतिष्ठां पादपानाञ्च वक्ष्ये ऽहं भुक्तिमुक्तिदां सर्वौषध्युदकैर् लिप्तान् पिष्टातकविभूषितान्
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣର ଆଗ୍ନେୟପୁରାଣରେ ‘ଯଜ୍ଞାବଭୃତ-ସ୍ନାନ’ ନାମକ ଊନସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ବୃକ୍ଷାଦି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଥନ’। ଭଗବାନ କହିଲେ—ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ବୃକ୍ଷପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧି ମୁଁ କହିବି; ସର୍ବ ଔଷଧିଯୁକ୍ତ ଜଳରେ ଲେପନ କରି, ପିଷ୍ଟାତକ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ କରି।
Verse 2
वृक्षान्माल्यैर् अलङ्कृत्य वासोभिरभिवेष्टयेत् सूच्या सौवर्णया कार्यं सर्वेषां कर्णवेधनम्
ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ମାଳାଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ କରି ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ଘେରି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସୁଇ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କର କର୍ଣ୍ଣବେଧନ (କାନ ଛେଦନ) କରିବା ଉଚିତ।
Verse 3
हेमशलाकयाञ्जनञ्च वेद्यान्तु फलसप्तकम् अधिवासयेच्च प्रत्येकं घटान् बलिनिवेदनं
ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶଳାକା ଦ୍ୱାରା ଅଞ୍ଜନ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ବେଦୀରେ ସାତଟି ଫଳର ଅଧିବାସ (ପୂର୍ବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା) କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟ ପାଇଁ ବଳି-ନିବେଦନ (ଭୋଗ) ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
इन्द्रादेरधिवासो ऽथ होमः कार्यो वनस्पतेः वृक्षमध्यादुत्सृजेद्गां ततो ऽभिषेकमन्त्रतः
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଧିବାସ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ବନସ୍ପତିଙ୍କ ନିମିତ୍ତ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ବୃକ୍ଷର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ଗୋଟିଏ ଗାଈକୁ ମୁକ୍ତ କରି, ପରେ ଅଭିଷେକ-ମନ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 5
ऋग्यजुःसाममन्त्रैश् च वारुणैर् मङ्गलै रवैः वृक्षवेदिककुम्भकैश् च स्नपनं द्विजपुङ्गवाः
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଋଗ୍-ଯଜୁଃ-ସାମ ମନ୍ତ୍ର, ବରୁଣ ମନ୍ତ୍ର, ମଙ୍ଗଳ ଧ୍ୱନି, ଏବଂ ବୃକ୍ଷ-ବେଦିକାରେ ରଖାଯାଇଥିବା କୁମ୍ଭଜଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାପନ (ଅଭିଷେକ-ସ୍ନାନ) କରିବା ଉଚିତ।
Verse 6
तरूणां यजमानस्य कुर्युश् च यजमानकः भूषितो दक्षिणां दद्याद्गोभूभूषणवस्त्रकं
ତରୁଣ ଯଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସହାୟକ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ବିଧି ସମ୍ପାଦନ କରୁନ୍ତୁ। ଯଜମାନ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇ ଗୋ, ଭୂମି, ଭୂଷଣ ଓ ବସ୍ତ୍ରରୂପ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 7
वारुणमनुमिर्वररिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः वृक्षवेदीशकुम्भैस्तु इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः क्षीरेण भोजनं दद्याद्यावद्दिनचतुष्टयं होमस्तिलाद्यैः कार्यस्तु पलाशसमिधैस् तथा
‘ବାରୁଣମନୁମିର୍ବରର’—ଏହା ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପି ପାଠ; ଏବଂ ‘ବୃକ୍ଷବେଦୀ ଓ କୁମ୍ଭ ଆଦି ସହ’—ଏହା ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିତ ପାଠ। ଚାରି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀରସିଦ୍ଧ ଭୋଜନ ଦାନ କରିବା; ତିଳାଦି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପଲାଶ ସମିଧା ସହ ହୋମ କରିବା।
Verse 8
आचार्ये द्विगुणं दद्यात् पूर्ववन् मण्डपादिकम् पापनाशः परा सिद्धिर्वृक्षारामप्रतिष्ठया
ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ, ଏବଂ ପୂର୍ବବତ୍ ମଣ୍ଡପ ଆଦି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ। ବୃକ୍ଷାରାମ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ପାପନାଶ ହୁଏ ଓ ପରମ ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 9
स्कन्दायेशो यथा प्राह प्रतिष्ठाद्यं तथा शृणु सूर्येशगणशक्त्यादेः परिवारस्य वै हरेः
ଈଶ ଯେପରି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଆଦି ବିଧି କହିଥିଲେ, ସେପରି ଶୁଣ। ହରିଙ୍କ ପରିବାର—ସୂର୍ୟେଶ, ଗଣ, ଶକ୍ତି ଆଦି—ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ମବିଧି (ଏଠାରେ) କୁହାଯାଉଛି।
Frequently Asked Questions
The chapter details a full vṛkṣa-pratiṣṭhā sequence: medicinal-water anointment, ornamentation, symbolic kārṇavedha with a golden needle, añjana application with a golden stick, adhivāsa of seven fruits, bali per ghaṭa, Indrādi adhivāsa, Vanaspati-homa, cow-release, and abhiṣeka/snāpana using Ṛg–Yajus–Sāman and Vāruṇa mantras with kumbha-vedikā arrangements.
By presenting grove and tree consecration as a dharmic act that destroys sin (pāpa-nāśa) and yields supreme attainment (parā siddhi), it turns environmental and civic cultivation into sādhana—uniting prosperity-oriented ritual efficacy (bhukti) with liberation-oriented merit (mukti).