Raja-dharma
Governance & Royal Duty
The duties of kings and rulers -- statecraft, justice, taxation, diplomacy, and the dharmic foundation of governance.
Adhyayas in Raja-dharma
Adhyaya 218
Rājābhiṣeka-kathana (Account of the Royal Consecration)
ପୁଷ୍କର ରାମଙ୍କୁ ପଚାରିଥିବା ପ୍ରଶ୍ନର ପ୍ରେରଣାରେ ଅଗ୍ନି ରାଜଧର୍ମ ଆଲୋଚନାକୁ ପୁନରାରମ୍ଭ କରି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ରାଜାଭିଷେକର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିଧି କହନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ରାଜତ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ—ଶତ୍ରୁଦମନ, ପ୍ରଜାରକ୍ଷା ଓ ଦଣ୍ଡର ମିତ ପ୍ରୟୋଗ—ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ପରେ ଏକ ବର୍ଷ ପୁରୋହିତ ନିଯୁକ୍ତି, ଯୋଗ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀ ଚୟନ, ଉତ୍ତରାଧିକାର ସମୟନିୟମ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶୀଘ୍ର ଅଭିଷେକ ବିଧି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଅଭିଷେକ ପୂର୍ବରୁ ଐନ୍ଦ୍ରୀ-ଶାନ୍ତି, ଉପବାସ ଓ ବୈଷ୍ଣବ, ଐନ୍ଦ୍ର, ସାବିତ୍ରୀ, ବୈଶ୍ୱଦେବ, ସୌମ୍ୟ, ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟୟନ ମନ୍ତ୍ରଶ୍ରେଣୀଦ୍ୱାରା କଲ୍ୟାଣ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ନିର୍ଭୟତା ପାଇଁ ହୋମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଅପରାଜିତା କଳଶ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର, ଶତଛିଦ୍ର ସିଞ୍ଚନପାତ୍ର, ଅଗ୍ନିର ଶୁଭଲକ୍ଷଣ-ଅପଶକୁନ ଏବଂ ଭୁଇଁପୋକ ଢିବି, ମନ୍ଦିର, ନଦୀତଟ, ରାଜଆଙ୍ଗଣ ଆଦି ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ସ୍ଥାନର ମାଟିରେ ମୃଦ୍-ଶୋଧନ ବିସ୍ତାରରେ ରହିଛି। ଶେଷରେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭିନ୍ନ ପାତ୍ରରେ ସିଞ୍ଚନ କରି ଅଭିଷେକ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଠ, ସଭାରକ୍ଷା, ବ୍ରାହ୍ମଣଦାନ, ଦର୍ପଣଦର୍ଶନ, ଶିରୋବନ୍ଧ/ମୁକୁଟବନ୍ଧନ, ପଶୁଚର୍ମ ଉପରେ ଆସନ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଅଶ୍ୱ-ଗଜ ଯାତ୍ରା, ନଗରପ୍ରବେଶ, ଦାନ ଓ ବିସର୍ଜନ—ଏହାଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକକୁ ରାଜନିବେଶ ଓ ଧାର୍ମିକ ଯଜ୍ଞ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 219
Abhiṣeka-mantrāḥ (Consecration Mantras)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ରାଜାଭିଷେକ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରମୟ ବିଧି-ମାନୁଆଲ୍ ଭାବେ ରଚିତ। ପୁଷ୍କର କୁଶାଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରାଯାଇଥିବା କଳଶଜଳର ପ୍ରୋକ୍ଷଣ ସହ ପାପନାଶକ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇ, ଏହି କର୍ମରୁ ସର୍ବସିଦ୍ଧି ଓ ସମଗ୍ର ସଫଳତା ମିଳେ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ଏହା ରକ୍ଷା ଓ ଜୟ-ପ୍ରୟୋଗର ବିଶାଳ ସୂଚୀରେ ବିସ୍ତାରିତ—ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ମହେଶ୍ୱର, ବାସୁଦେବ-ବ୍ୟୂହ, ଦିକ୍ପାଳ, ଋଷି-ପ୍ରଜାପତି, ପିତୃବର୍ଗ, ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି, ଦେବପତ୍ନୀ ଓ ରକ୍ଷକ ଶକ୍ତି; ଏବଂ କାଳର ଗଠନ—କଳ୍ପ, ମନ୍ୱନ୍ତର, ଯୁଗ, ଋତୁ, ମାସ, ତିଥି, ମୁହୂର୍ତ୍ତ। ତାପରେ ମନୁ, ଗ୍ରହ, ମରୁତ, ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରା, ଦାନବ-ରାକ୍ଷସ, ଯକ୍ଷ-ପିଶାଚ, ନାଗ, ଦିବ୍ୟ ବାହନ-ଆୟୁଧ, ଆଦର୍ଶ ଋଷି ଓ ରାଜା, ବାସ୍ତୁଦେବତା, ଲୋକ-ଦ୍ୱୀପ-ବର୍ଷ-ପର୍ବତ, ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ନଦୀ—ଶେଷରେ ଅଭିଷେକ-ରକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ରରେ ସମାପ୍ତି। ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ରାଜତ୍ୱକୁ ଧର୍ମାଧିଷ୍ଠିତ କରାଯାଏ।
Adhyaya 220
Sahāya-sampattiḥ (Securing Support/Allies): Royal Appointments, Court Offices, Spies, and Personnel Ethics
ଅଭିଷେକ-ମନ୍ତ୍ର ପରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ‘ସହାୟ-ସମ୍ପତ୍ତି’ ଉପରେ—ଅଭିଷିକ୍ତ ରାଜା କୁଶଳ ମାନବ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ବିଜୟ କିପରି ସୁଦୃଢ଼ କରେ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ସେନାପତି, ପ୍ରତୀହାର, ଦୂତ, ଷାଡ୍ଗୁଣ୍ୟ-ବିଦ୍ ସନ୍ଧି-ବିଗ୍ରହିକ, ରକ୍ଷକ ଓ ସାରଥି, ରସଦ-ପ୍ରମୁଖ, ସଭାସଦ, ଲେଖକ, ଦ୍ୱାରାଧିକାରୀ, କୋଷାଧ୍ୟକ୍ଷ, ବୈଦ୍ୟ, ଗଜ-ଅଶ୍ୱାଧ୍ୟକ୍ଷ, ଦୁର୍ଗପାଳ ଏବଂ ବାସ୍ତୁଜ୍ଞ ସ୍ଥପତି ଆଦି ପଦର ନିଯୁକ୍ତି ରୂପରେଖା ଦିଆଯାଇଛି। ଅନ୍ତଃପୁରରେ ବୟସଅନୁସାରେ ନିଯୋଜନ, ଆୟୁଧାଗାରରେ ସତର୍କତା, ପରୀକ୍ଷିତ ଚରିତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ/ମଧ୍ୟମ/ଅଧମ କ୍ଷମତା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟବିଭାଗ, ଏବଂ ପ୍ରମାଣିତ କୌଶଳକୁ ମେଳାଇ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେବାର ନୀତି ଅଛି। ପ୍ରୟୋଜନରେ ଦୁଷ୍ଟ ସହ ସଙ୍ଗ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ ନୁହେଁ; ଗୁପ୍ତଚର ରାଜାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ—ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଶେଷରେ ବହୁସ୍ରୋତ ପରାମର୍ଶ, ନିଷ୍ଠା-ଦ୍ୱେଷର ମନୋବୈଜ୍ଞାନିକ ବୁଝାମଣା, ଏବଂ ପ୍ରଜାପ୍ରୀତିଜନକ ଶାସନ ଦ୍ୱାରା ସମୃଦ୍ଧି ସହ ସତ୍ୟ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ପ୍ରତିପାଦିତ।
Adhyaya 222
Adhyaya 222 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ): Duties of Kings (Administrative Order, Protection, and Revenue Ethics)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରଶାସନର ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ବ୍ୟବସ୍ଥା କୁହାଯାଇଛି—ଗ୍ରାମମୁଖିଆ, ଦଶ ଗ୍ରାମର ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକ, ଶତ ଗ୍ରାମର ଅଧିକାରୀ ଏବଂ ଜନପଦ/ଜିଲ୍ଲା ଶାସକ। ବେତନ କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ଅନୁସାରେ ହେଉ, ଆଚରଣ ନିରନ୍ତର ନିରୀକ୍ଷଣରେ ପରୀକ୍ଷିତ ହେଉ। ଶାସନର ମୂଳ ‘ରକ୍ଷା’—ରକ୍ଷିତ ରାଜ୍ୟରୁ ରାଜସମୃଦ୍ଧି; ରକ୍ଷା ବିଫଳ ହେଲେ ରାଜଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଢୋଙ୍ଗ ହୁଏ। ଅର୍ଥକୁ ଧର୍ମ-କାମର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଆଧାର କୁହାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ କର ଓ ଦୁଷ୍ଟନିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଅର୍ଜନ କରିବାକୁ। ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଦଣ୍ଡ, ମାଲିକବିହୀନ ସମ୍ପତ୍ତି ତିନି ବର୍ଷ ଜମା, ମାଲିକାନା ପ୍ରମାଣର ମାନଦଣ୍ଡ, ଏବଂ ଅପରିପକ୍ୱ, କନ୍ୟା, ବିଧବା, ଦୁର୍ବଳ ନାରୀଙ୍କ ରକ୍ଷା—ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ଅବୈଧ ଦଖଲ ରୋକ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସାଧାରଣ ଚୋରିରେ ରାଜା କ୍ଷତିପୂରଣ ଦେବେ; ଚୋରି-ନିବାରକ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ଅବହେଳା ଥିଲେ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଆଦାୟ ହୋଇପାରେ; ଘରଭିତର ଚୋରିରେ ଦାୟିତ୍ୱ ସୀମିତ। ରାଜସ୍ୱ ନୀତିରେ ଶୁଳ୍କ ଏପରି ଯେ ବ୍ୟାପାରୀ ନ୍ୟାୟ ଲାଭ ପାଉ; ଘାଟ/ଫେରିରେ ନାରୀ ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼; ଧାନ୍ୟ, ବନଉତ୍ପାଦ, ପଶୁଧନ, ସୁନା, ସାମଗ୍ରୀରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅଂଶ। କଲ୍ୟାଣ ଆଦେଶ: ଭୁକ୍କା ଶ୍ରୋତ୍ରିୟଙ୍କୁ କର ନ ଲଗାଇ, ଜୀବିକା ସହାୟତା ଦିଅ—ତାଙ୍କ କ୍ଷେମ ରାଜ୍ୟ କ୍ଷେମ ସହ ଜଡିତ।
Adhyaya 223
Adhyaya 223 — Rājadharmāḥ (Royal Duties: Inner Palace Governance, Trivarga Protection, Courtly Conduct, and Aromatic/Hygienic Sciences)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜଧର୍ମକୁ ‘ଅନ୍ତଃପୁର-ଚିନ୍ତା’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାର କରି ଅନ୍ତଃପୁରର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ—ଏହି ପୁରୁଷାର୍ଥ ତିନିଟି ପରସ୍ପର ରକ୍ଷା ଓ ଯଥୋଚିତ ସେବା-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତ୍ରିବର୍ଗକୁ ବୃକ୍ଷ ଉପମାରେ ଦେଖାଯାଇଛି—ଧର୍ମ ମୂଳ, ଅର୍ଥ ଶାଖା, କର୍ମଫଳ ଫଳ; ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କଲେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଫଳଭାଗ ମିଳେ। ପରେ ଆହାର, ନିଦ୍ରା, ମୈଥୁନରେ ସଂଯମ, ଏବଂ ଅନ୍ତଃପୁର ସମ୍ପର୍କରେ ସ୍ନେହ/ବିରକ୍ତି, ଲଜ୍ଜା କିମ୍ବା ଦୁର୍ନୀତିର ଲକ୍ଷଣ ଦେଇ କଳହ ଓ ଷଡଯନ୍ତ୍ର ରୋକିବା ନୀତି କୁହାଯାଇଛି। ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ଅଷ୍ଟବିଧ ‘ଅନ୍ତଃପୁର-ବିଜ୍ଞାନ’—ଶୌଚ, ଆଚମନ, ବିରେଚନ, ମର୍ଦ୍ଦନ/ଭାବନ, ପାକ, ଉତ୍ତେଜନ, ଧୂପନ, ସୁଗନ୍ଧିକରଣ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଧୂପଦ୍ରବ୍ୟ, ସ୍ନାନ ସୁଗନ୍ଧି, ସୁଗନ୍ଧିତ ତେଲ, ମୁଖବାସ, ଗୁଳି/ବଟି ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ପଦ୍ଧତି ତାଲିକାଭୁକ୍ତ। ଶେଷରେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ରାତ୍ରିଚର୍ଯ୍ୟାରେ ସାବଧାନତା, ସୁରକ୍ଷା ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାକୁ ଧାର୍ମିକ ରାଜ୍ୟଶାସନର ଅଂଗ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 224
Rāja-dharma (राजधर्माः) — Protection of the Heir, Discipline, Counsel, and the Seven Limbs of the State
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜଧର୍ମ ଓ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପୁଷ୍କର କହନ୍ତି—ରାଜ୍ୟରକ୍ଷାର ପ୍ରଥମ ଉପାୟ ହେଉଛି ଯୁବରାଜଙ୍କ ରକ୍ଷା। ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ ଓ ଧନୁର୍ବେଦରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇ, ବିନୀତ ଓ ସଂଯମୀ ଲୋକଙ୍କ ସାଙ୍ଗତ୍ୟରେ ରଖି ଦୁଷ୍ଟସଙ୍ଗରୁ ଦୂରେଇବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଶାସନରୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନିକ ଶାସନ—ବିନୀତଙ୍କୁ ପଦରେ ନିଯୁକ୍ତି, ଶିକାର, ମଦ୍ୟ, ପାଶା/ଜୁଆ ଭଳି ବ୍ୟସନ ତ୍ୟାଗ, କଠୋର ବାକ୍ୟ, ଅପବାଦ, ନିନ୍ଦା ଓ ଧନଦୂଷଣ/ଦୁର୍ନୀତି ପରିହାର। ଅଯୋଗ୍ୟ ଦେଶ-କାଳ-ପାତ୍ରରେ ଦାନକୁ ଦୋଷ କୁହି, ଜୟକ୍ରମ—ପ୍ରଥମେ ସେବକ ଶାସନ, ପରେ ନଗର-ଜନପଦ ବଶ, ତାପରେ ପରିଖା ଆଦି ବାହ୍ୟ ରକ୍ଷା। ମିତ୍ରଙ୍କ ତ୍ରିବିଧ ଭେଦ ଓ ସପ୍ତାଙ୍ଗ ରାଜ୍ୟତତ୍ତ୍ୱରେ ରାଜା ମୂଳ ବୋଲି ତାଙ୍କୁ ସର୍ବାଧିକ ରକ୍ଷା, ଏବଂ ଦଣ୍ଡ ଦେଶ-କାଳାନୁସାରେ। ମନ୍ତ୍ରନୀତିରେ ଇଙ୍ଗିତରୁ ସ୍ୱଭାବ ଚିହ୍ନଟ, ପରାମର୍ଶ ଗୁପ୍ତ ରଖିବା, ଚୟିତ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଆଲୋଚନା ଓ ରହସ୍ୟଭେଦ ରୋକିବା। ରାଜଶିକ୍ଷା—ଆନ୍ୱୀକ୍ଷିକୀ, ଅର୍ଥବିଦ୍ୟା, ବାର୍ତ୍ତା; ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ଆଧାର। ଶେଷରେ ଦୁର୍ବଳଙ୍କ ପୋଷଣ, ସାବଧାନ ବିଶ୍ୱାସ, ପଶୁ-ଉପମାରେ ରାଜାଚରଣ ଓ ପ୍ରଜାପ୍ରୀତିରୁ ରାଜସମୃଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ।
Adhyaya 225
Chapter 225 — राजधर्माः (The Duties of Kings): Daiva and Pौरुष (Effort), Upāyas of Statecraft, and Daṇḍa (Punitive Authority)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ‘ଦୈବ’କୁ ପୂର୍ବକର୍ମର ଅବଶିଷ୍ଟ ଫଳ ବୋଲି ପୁନଃବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ରାଜ୍ୟଶାସନରେ ପୌରୁଷ (ମାନବ ପ୍ରୟାସ)କୁ ସଫଳତାର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ସାଧନ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ତଥାପି ଯଥାର୍ଥ ସମନ୍ୱୟ ହେଉଛି—ଅନୁକୂଳ ପରିସ୍ଥିତି ସହିତ ପ୍ରୟାସ କଲେ ସମୟରେ ଫଳ ପକେ, ଯେପରି ବର୍ଷା ସହାୟତାରେ ଚାଷ ଫଳେ। ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରେ ରାଜାଙ୍କ ଉପାୟ—ସାମ, ଦାନ, ଭେଦ, ଦଣ୍ଡ—ଏବଂ ମାୟା (କୌଶଳୀ ଛଳ), ଉପେକ୍ଷା (ଗଣିତୀୟ ଉଦାସୀନତା), ଇନ୍ଦ୍ରଜାଳ (ମୋହ/କୂଟଯୁକ୍ତି) ମିଶାଇ ସାତ ପ୍ରୟୋଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ ଦଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ ପ୍ରୟୋଗ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ପୂର୍ବରୁ ମିତ୍ର, ମନ୍ତ୍ରୀ, ରାଜବନ୍ଧୁ, କୋଷ ଇତ୍ୟାଦି ଆନ୍ତରିକ-ବାହ୍ୟ ସାଧନ ସଂଗଠନ କରିବା ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଦାନକୁ ପ୍ରଭାବର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧନ କୁହାଯାଇଛି; ଦଣ୍ଡକୁ ଲୋକଧର୍ମ ଓ ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳାର ସ୍ତମ୍ଭ ଭାବେ ଦେଖାଇ, ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରୟୋଗ ଆବଶ୍ୟକ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ରାଜାଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହିମା ଓ ସୁଲଭତା, ବାୟୁ ପରି ଗୁପ୍ତଚର-ବୁଦ୍ଧି, ଯମ ପରି ଦୋଷନିଗ୍ରହ ସହ ଉପମା ଦେଇ ରାଜନୀତିକୁ ଧାର୍ମିକ ବିଶ୍ୱବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।
Adhyaya 226
Chapter 226 — राजधर्माः (Rājadharma: Royal Duties and Daṇḍanīti)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜଧର୍ମାନ୍ତର୍ଗତ ଦଣ୍ଡନୀତିକୁ ଏକ ନିୟମାବଳୀରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ କୃଷ୍ଣଲ, ତ୍ରିୟବ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ନିଷ୍କ, ଧରଣ, କାର୍ଷାପଣ/ପଣ ଇତ୍ୟାଦି ଓଜନ‑ମୁଦ୍ରାର ମାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ସେହି ମାନ ଅନୁସାରେ ଜରିମାନା ଓ ଦଣ୍ଡ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ; ବିଶେଷତଃ ସାହସର ତିନି ସ୍ତର—ପ୍ରଥମ, ମଧ୍ୟମ, ଉତ୍ତମ—ର ଦଣ୍ଡ କ୍ରମେ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ମିଥ୍ୟା ଚୋରି‑ଅଭିଯୋଗ, ରାଜରକ୍ଷକ/ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ସମ୍ମୁଖରେ ଅସତ୍ୟ କଥା, କୂଟସାକ୍ଷ୍ୟ, ନିକ୍ଷେପ (ଜମା) ଅପହରଣ କିମ୍ବା ନାଶ—ଏହାର ଶାସନ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ବାଣିଜ୍ୟ‑ଶ୍ରମ ବିବାଦରେ ପରଧନ ବିକ୍ରୟ, ମୂଲ୍ୟ ନେଇ ବସ୍ତୁ ନ ଦେବା, କାମ ନ କରି ମଜୁରି ନେବା, ଦଶ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ବିକ୍ରୟ ରଦ୍ଦ କରିବା ନିୟମ ରହିଛି। ବିବାହ ଠକେଇ, ପୂର୍ବଦତ୍ତ କନ୍ୟାର ପୁନର୍ବିବାହ, ଓ ପାଳକ/ପହରାଦାରଙ୍କ ଅବହେଳା ମଧ୍ୟ ଆସିଛି। ଗ୍ରାମସୀମା‑ମାପ, ପ୍ରାଚୀର ଆଦି ନଗରରକ୍ଷା, ସୀମାଲଂଘନ, ଚୋରିର ତାରତମ୍ୟ ଏବଂ ମହାଚୋରି‑ଅପହରଣରେ ପ୍ରାଣଦଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଧାନ ଅଛି। ଅପମାନ‑ଦୁରାଚାରରେ ବର୍ଣ୍ଣାନୁସାରେ ଦଣ୍ଡ, ଗୁରୁତରେ ଅଙ୍ଗଛେଦ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହଦଣ୍ଡ ଠାରୁ ନିର୍ବାସନ ପ୍ରଧାନ। ଭ୍ରଷ୍ଟ ପହରାଦାର‑ମନ୍ତ୍ରୀ‑ନ୍ୟାୟାଧୀଶଙ୍କୁ ଜବତି ଓ ନିର୍ବାସନ। ଶେଷରେ ଅଗ୍ନିସଂଯୋଗ, ବିଷପ୍ରୟୋଗ, ପରସ୍ତ୍ରୀଗମନ, ଆକ୍ରମଣ, ବଜାର ଠକେଇ (ମିଶ୍ରଣ/ନକଲି ମୁଦ୍ରା), ଅଶୌଚ, ଅନୁଚିତ ସମନ ଓ ହିରାସତରୁ ପଳାୟନ—ଏସବୁ ପାଇଁ ଧର୍ମରକ୍ଷାର୍ଥ ସତ୍ୟକେନ୍ଦ୍ରିତ ଦଣ୍ଡବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତିପାଦିତ।
Adhyaya 227
युद्धयात्रा (Yuddhayātrā) — The War-Expedition
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦଣ୍ଡପ୍ରଣୟନ ପରେ ରାଜାଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ଯାତ୍ରା (ସେନା ଅଭିଯାନ) କେବେ ଓ କିପରି କରିବେ—ତାହାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୁଷ୍କର ରାଜଧର୍ମ ଓ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଆଧାରରେ ମାନଦଣ୍ଡ ଦେଇଛନ୍ତି: ବଳବାନ ଶତ୍ରୁର ଭୟ ଥିଲେ, ବିଶେଷକରି ପଛଦିଗରୁ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହ ଲାଭରେ ଥିଲେ ରାଜା କୁଚ କରିବେ; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଯାଞ୍ଚ—ସଜ୍ଜ ଯୋଦ୍ଧା, ସହାୟକ-ପରିଚର, ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ରସଦ, ଏବଂ ରାଜଧାନୀ/ଆଧାରସ୍ଥାନର ସୁରକ୍ଷା। ପରେ ନିମିତ୍ତଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମୟନିର୍ଣ୍ଣୟ—ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର ଆପଦ, ଭୂକମ୍ପର ଦିଗ, କେତୁଦୋଷ ଇତ୍ୟାଦି ସୂଚକ। ଦେହସ୍ଫୁରଣ, ସ୍ୱପ୍ନଲକ୍ଷଣ ଓ ଶକୁନ-ଅପଶକୁନ ଦେଖି ଦୁର୍ଗ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେବା ଓ ବିଜୟ ପରେ ଫେରିବା କୁହାଯାଇଛି। ଋତୁଅନୁସାରେ ସେନାବିନ୍ୟାସ—ବର୍ଷାରେ ପଦାତି-ଗଜବଳ ପ୍ରଧାନ, ଶୀତ/ବସନ୍ତ/ଆରମ୍ଭ ଶରତରେ ରଥ-ଅଶ୍ୱବଳ ଅଧିକ; ନିମିତ୍ତ ଡାହାଣ-ବାମ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ ଭେଦରେ ବିଚାର୍ଯ୍ୟ।
Adhyaya 228
Chapter 228 — स्वप्नाध्यायः (Svapnādhāyaḥ / Chapter on Dreams)
ପୁଷ୍କର ରାଜଧର୍ମ–ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ପରିଧିରେ ସୁସଂଗଠିତ ସ୍ୱପ୍ନଶାସ୍ତ୍ର ଶିଖାନ୍ତି। ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଶୁଭ, ଅଶୁଭ ଓ ଶୋକନାଶକ ଭାବେ ବିଭାଜନ କରି ଦେହ ଓ ସମାଜସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୃଶ୍ୟକୁ ‘ନିମିତ୍ତ’ ଭାବେ ଧରାଯାଇଛି। ମୁଣ୍ଡରେ ଧୂଳି/ଭସ୍ମ, ମୁଣ୍ଡନ, ନଗ୍ନତା, ମଲିନ ବସ୍ତ୍ର, କାଦୁଆ ଲେପନ, ଉଚ୍ଚସ୍ଥାନରୁ ପତନ; ଗ୍ରହଣ, ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପତନ, ଗର୍ଭକୁ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ, ଚିତାରୋହଣ, ରୋଗ, ପରାଜୟ, ଘର ଭାଙ୍ଗିବା, ମର୍ଯ୍ୟାଦାଭଙ୍ଗ କର୍ମ ଇତ୍ୟାଦି ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦିଆଯାଇ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ପୁନଃସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ପ୍ରତିକାର କୁହାଯାଇଛି। ପାଠଭେଦ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଘିଅ/ତେଲ ପାନ କିମ୍ବା ସ୍ନାନ, ଲାଲ ମାଳା, ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ ଭଳି ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ବିଶେଷକରି କହିନଥିଲେ ଅଧିକ ହିତକର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ସ୍ନାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଗୁରୁ ସମ୍ମାନ, ତିଳ-ହୋମ, ହରି–ବ୍ରହ୍ମା–ଶିବ–ସୂର୍ଯ୍ୟ–ଗଣ ପୂଜା, ସ୍ତୋତ୍ରପାଠ ଓ ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ଜପର ବିଧାନ ଅଛି। ସ୍ୱପ୍ନ ସମୟାନୁସାରେ ଫଳ—ପ୍ରଥମ ପ୍ରହରେ ଏକ ବର୍ଷ, ପରେ ଛଅ ମାସ, ତିନି ମାସ, ପକ୍ଷ, ଏବଂ ଭୋର ନିକଟେ ଦଶ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ—ବୋଲି; ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ପରେ ପୁନଃ ଶୋଇବାକୁ ମନା। ସ୍ୱପ୍ନ ଶେଷରେ ରାଜା/ହାତୀ/ଘୋଡ଼ା/ସୁନା, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳ, ଫଳଦାୟୀ ଗଛ, ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ଦେଖାଯିବା ସମୃଦ୍ଧି ନିମିତ୍ତ; ନିମିତ୍ତ ଭାଗ୍ୟବାଦ ନୁହେଁ, ଧର୍ମମୟ ସଂଶୋଧନର ସଙ୍କେତ ବୋଲି ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 229
Chapter 229 — शकुनानि (Śakuna: Omens)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସ୍ୱପ୍ନାଧ୍ୟାୟ ପରେ ସହସା ‘ଶକୁନ’—ସାର୍ବଜନୀନ ଅପଶକୁନ ଓ ସାକ୍ଷାତ୍-ସଙ୍କେତ—ବିଷୟକୁ ଆଣି ରାଜଧର୍ମ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ତାହାର ପ୍ରୟୋଗ କହେ। ପୁଷ୍କର ଅଶୁଭ ଦର୍ଶନ/ଦ୍ରବ୍ୟ/ବ୍ୟକ୍ତି ଗଣାନ୍ତି—କୋଇଲା, କାଦୁଆ, ଚର୍ମ-କେଶ ଇତ୍ୟାଦି, କିଛି ଅବହେଳିତ/ଅଶୁଚି ଭାବିତ ଲୋକ, ଭଙ୍ଗା ପାତ୍ର, କପାଳ-ହାଡ଼—ଏବଂ ବେସୁର ବାଦ୍ୟ, କର୍କଶ କୋଳାହଳ ପରି ଅଶୁଭ ଶବ୍ଦ-ଶକୁନ। ଦିଗ ଓ ଅବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ‘ଆସ’ ‘ଯା’ ପରି କଥାର ଶୁଭ-ଅଶୁଭତା, ସାମ୍ନା କି ପଛରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କହିଲେ ଭେଦ, ଏବଂ ‘କେଉଁଠି ଯାଉଛ? ରୁହ, ଯାଅନି’ ପରି ମୃତ୍ୟୁସୂଚକ ବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଯାନ ଠୋକର ଖାଇବା, ଅସ୍ତ୍ର ଭାଙ୍ଗିବା, ମୁଣ୍ଡରେ ଆଘାତ, ଯୋଡ଼ାଣ/ଫିଟିଂ ଖସିବା ଇତ୍ୟାଦି ମନ୍ଦ ସଙ୍କେତ। ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତିକାର ଭାବେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ପୂଜା-ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଭ ନାଶ କରି, ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଷ୍ଟିକାରକ ଶକୁନ ଦେଖି, ବିପରୀତ/ନିବାରକ କ୍ରିୟା କରି ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଧଳା ବସ୍ତୁ, ଫୁଲ, ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ, ଗାଈ, ଅଗ୍ନି, ସୁନା-ଚାନ୍ଦି-ରତ୍ନ, ଘିଅ-ଦହି-କ୍ଷୀର, ଶଙ୍ଖ, ଆଖୁ, ଶୁଭ ବାଣୀ ଓ ଭକ୍ତିଗୀତ—ଏସବୁକୁ ଶୁଭ ଶକୁନ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 230
Chapter 230: शकुनानि (Śakunāni) — Omens
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୁଷ୍କର ଶକୁନଶାସ୍ତ୍ରକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି—ଠିଆ ରହିବା, ଯାତ୍ରାକୁ ବାହାରିବା ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ସମୟରେ ଶକୁନ ଦ୍ୱାରା ଫଳନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଏବଂ ଦେଶ-ନଗରର ପରିଣାମ ଅନୁମାନ। ଶକୁନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଦୀପ୍ତ/ଉଗ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ; ଦୀପ୍ତ ଶକୁନ ପାପ/ଅନିଷ୍ଟ ଫଳକୁ, ଶାନ୍ତ ଶକୁନ ଶୁଭ ଫଳକୁ ସୂଚାଏ। କାଳ, ଦିଗ, ସ୍ଥାନ, କରଣ (ଜ୍ୟୋତିଷ ଘଟକ), ଶବ୍ଦ/କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ଜାତି—ଏହି ଛଅ ଭେଦରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଏବଂ ପୂର୍ବ ଭେଦ ଅଧିକ ପ୍ରବଳ। ଦିଗ-ସ୍ଥାନ-ଆଚରଣ-ଶବ୍ଦ-ଆହାର ଇତ୍ୟାଦିରେ ଦୀପ୍ତ ଲକ୍ଷଣ, ଗ୍ରାମ୍ୟ, ଅରଣ୍ୟ, ନିଶାଚର, ଦିବାଚର ଓ ଉଭୟଚର ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ତାଲିକା ଦିଆଯାଇଛି। ସେନା ଗତିରେ ଅଗ୍ର/ପୃଷ୍ଠ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଡାହାଣ/ବାମ ସ୍ଥିତି, ପ୍ରସ୍ଥାନବେଳେ ସାକ୍ଷାତ, ସୀମାଭିତର/ବାହାର ଶୁଣା ଡାକ ଓ ଡାକର ସଂଖ୍ୟାନୁସାରେ ଫଳ—ଏହି ନିୟମ ଅଛି। ବର୍ଷର ପ୍ରଥମ ସାରଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ ବାର୍ଷିକ ଫଳସୂଚକ; ରାଜନୀତିରେ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ନୁହେଁ, ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ବିଚାର ମୁଖ୍ୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ।
Adhyaya 231
Chapter 231 — शकुनानि (Śakunāni) | Omens in Governance, Travel, and War
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶକୁନ-ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ରାଜଧର୍ମ ଓ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ସହ ଏକତ୍ର କରି, ରାଜା, ସେନାପତି ଓ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକୁ କାର୍ଯ୍ୟୋପଯୋଗୀ ‘ସୂଚନା’ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। ଆରମ୍ଭରେ କାଉ-ଶକୁନ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଉ, ନଗରଗ୍ରହଣ ଇତ୍ୟାଦିର ସଙ୍କେତ ଦିଆଯାଏ; ପରେ ଶିବିର ଓ ଯାତ୍ରାରେ ବାମ-ଡାହାଣ ଅବସ୍ଥାନ, ସାମ୍ନାକୁ ଆସିବା, ଏବଂ ଡାକ/ଶବ୍ଦଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭାଶୁଭ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱାର ପାଖରେ ‘କାଉ ପରି’ ସନ୍ଦେହଜନକ ଚଳାଚଳକୁ ଅଗ୍ନିସଂଯୋଗ କିମ୍ବା ଛଳର ସୂଚନା ଭାବେ ସାମାଜିକ ସତର୍କତା ଦିଆଯାଇଛି; ଏବଂ ଚିହ୍ନ/ଟୋକେନ, ସମ୍ପତ୍ତି ଲାଭ-ହାନି ଇତ୍ୟାଦିର ପ୍ରମାଣ ରଖିବା ରୀତି ମଧ୍ୟ ଅଛି। ପରେ କୁକୁରର ଭଉଁକା, ହୁଁହୁଁ, ଘ୍ରାଣ କରି ବାମ-ଡାହାଣ ଯିବା ଭଳି ଶକୁନ, ଏବଂ ଶରୀର-ଆଚରଣ ଲକ୍ଷଣ—କମ୍ପନ, ରକ୍ତସ୍ରାବ, ନିଦ୍ରା/ସ୍ୱପ୍ନ ସଙ୍କେତ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବଳଦ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ (ବିଶେଷକରି ମଦାବସ୍ଥା, ମୈଥୁନ, ପ୍ରସବୋତ୍ତର ଅବସ୍ଥା) ଦ୍ୱାରା ରାଜଭାଗ୍ୟ ସୂଚିତ। ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଅଭିଯାନର ଫଳ ଦିଗ, ପବନ, ଗ୍ରହସ୍ଥିତି, ଛତା ପଡ଼ିବା ଭଳି ବିଘ୍ନ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ହର୍ଷିତ ସେନା ଓ ଶୁଭ ଗ୍ରହଗତି ବିଜୟ, ଶବଭୋଜୀ ପକ୍ଷୀ ଓ କାଉର ଅତିପ୍ରଭାବ ରାଜ୍ୟକ୍ଷୟ—ଏଭଳି ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ରଣନୀତିରେ ଶକୁନବିଚାରକୁ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 232
Yātrā-Maṇḍala-Cintā and Rājya-Rakṣaṇa: Auspicious Travel Rules and the Twelve-King Mandala
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜଯାତ୍ରା (ଯାତ୍ରା)କୁ ରାଜଧର୍ମ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି; ରାଜା ଓ ସେନାର ଗମନକୁ ଧର୍ମକର୍ମ ଭାବେ ମାନି ଜ୍ୟୋତିଷ-ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଓ ଶକୁନ-ପରୀକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ କୁହାଯାଇଛି। ଗ୍ରହଦୌର୍ବଳ୍ୟ, ବିପରୀତ ଗତି, ପୀଡା, ଶତ୍ରୁ ରାଶି, ଅଶୁଭ ଯୋଗ (ବୈଧୃତି, ବ୍ୟତୀପାତ), କରଣଦୋଷ, ନକ୍ଷତ୍ରଭୟ (ଜନ୍ମ, ଗଣ୍ଡ) ଏବଂ ରିକ୍ତା ତିଥିରେ ଯାତ୍ରା ବର୍ଜନୀୟ ବୋଲି ଦିଆଯାଇଛି। ଦିଗ୍ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉତ୍ତର–ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ–ଦକ୍ଷିଣର ଯୁଗ୍ମ-ସହାୟତା, ନକ୍ଷତ୍ର-ଦିଗ ମାନଚିତ୍ର, ଏବଂ ବାର/ଗ୍ରହ ଅନୁସାରେ ଛାୟାମାନ (ଗ୍ନୋମୋନିକ) ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ସୁସଂଗଠିତ, ଯାହା ନୀତିରେ ଜ୍ୟୋତିଷଶାସ୍ତ୍ରର ସମନ୍ୱୟ ଦେଖାଏ। ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ରାଜା ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରି ବିଜୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; ପରେ ରାଜ୍ୟରକ୍ଷାରେ ସପ୍ତାଙ୍ଗ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ମଣ୍ଡଳନୀତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ଦ୍ୱାଦଶ-ରାଜା ମଣ୍ଡଳ, ଶତ୍ରୁଭେଦ, ପଛଦିଗର ଆଶଙ୍କା ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହ, ଆକ୍ରନ୍ଦ–ଆସାର ଭଳି ରଣନୀତି, ଏବଂ ଦଣ୍ଡ-ଅନୁଗ୍ରହରେ ସମଦର୍ଶୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାସକଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ବିଜୟ—ଅଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ ନ କରିବା, ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ରକ୍ଷା, ଧର୍ମବିଜୟରେ ଅନୁଗତି ଲାଭ—ବୋଲି ଉପସଂହାର।
Adhyaya 233
Chapter 233 — Ṣāḍguṇya (The Six Measures of Royal Policy) and Foreign Daṇḍa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆନ୍ତରିକ ଦଣ୍ଡରୁ ପରରାଷ୍ଟ୍ର ନୀତିକୁ ଗମନ କରି ପୁଷ୍କର ବାହ୍ୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଉପରେ ନିଗ୍ରହ ଉପାୟ ଓ ରାଜନୀତିର ଷାଡ୍ଗୁଣ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଦଣ୍ଡ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପ୍ରକଟ ଓ ଗୁପ୍ତ; ଲୁଟ, ଗ୍ରାମ ଓ ଫସଲ ଧ୍ୱଂସ, ଅଗ୍ନିସଂଯୋଗ, ବିଷପ୍ରୟୋଗ, ଲକ୍ଷ୍ୟିତ ବଧ, ଅପବାଦ/ନିନ୍ଦା, ଜଳଦୂଷଣ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁର ଆଧାର କାଟିବା କଥା କୁହାଯାଇଛି। ଯୁଦ୍ଧ ଲାଭକର ନ ହେଲେ କିମ୍ବା ସାଧନ କ୍ଷୟ ହେଲେ ‘ଉପେକ୍ଷା’କୁ ଗଣନାମୂଳକ ନୀତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉପଦେଶ ଅଛି। ପରେ ମାୟୋପାୟ—କୃତ୍ରିମ ନିମିତ୍ତ, ଶକୁନ ଚାଳନା (ଉଲ୍କାସଦୃଶ ଅଗ୍ନିଯନ୍ତ୍ର ସହ), ପ୍ରଚାର, ଯୁଦ୍ଧନାଦ, ‘ଇନ୍ଦ୍ରଜାଳ’ ଯୁଦ୍ଧମାୟା—ଶତ୍ରୁମନୋବଳ ଭାଙ୍ଗିବା ଓ ସ୍ୱପକ୍ଷ ଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ସନ୍ଧି, ବିଗ୍ରହ, ଯାନ, ଆସନ, ଦ୍ୱୈଧୀଭାବ, ସଂଶ୍ରୟ/ସଂଶୟ—ଏହି ଛଅ ଉପାୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇ, ସମ କିମ୍ବା ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସହ ମିତ୍ରତା ଏବଂ ପରିସ୍ଥିତିଅନୁସାରେ କେବେ ଅପେକ୍ଷା, କେବେ ଅଭିଯାନ, କେବେ ଦ୍ୱିନୀତି, କେବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତିର ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଦିଗଦର୍ଶନ ମିଳେ।
Adhyaya 234
Prātyahika-Rāja-Karma (Daily Duties of a King)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜାଙ୍କ ଦୈନିକ ଆଦର୍ଶ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ରାଜା ପ୍ରଭାତ ପୂର୍ବରୁ ଉଠି ବାଦ୍ୟଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତ କିମ୍ବା ବେଶବଦଳା ଲୋକଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରି, ପରେ ଆୟ-ବ୍ୟୟ ହିସାବ ଦେଖି ଶାସନର ଆରମ୍ଭକୁ ଧନ-ଦାୟିତ୍ୱରେ ଭିତ୍ତି କରନ୍ତି। ଶୌଚ-ସ୍ନାନ ପରେ ସନ୍ଧ୍ୟା, ଜପ, ବାସୁଦେବ ପୂଜା, ହୋମ ଓ ପିତୃତର୍ପଣ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି—ଏହାରେ ରାଜଶକ୍ତି ଯଜ୍ଞ-ଦାନଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ପରେ ବୈଦ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଔଷଧ ସେବନ, ଗୁରୁଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ ସଭାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପ୍ରମୁଖଙ୍କ ସହ ପୂର୍ବନ୍ୟାୟ ଓ ପରାମର୍ଶରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ରରକ୍ଷା ଉପରେ ଜୋର—ନ ଏକାକୀ, ନ ଅତି ପ୍ରକାଶ୍ୟ; ଆକାର-ଇଙ୍ଗିତରୁ ରହସ୍ୟ ଫାଶ ହେବାର ସଙ୍କେତ ବୁଝନ୍ତୁ। ଦିନେ ସେନା ପରୀକ୍ଷା, ଯାନ-ଶସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ, ଅନ୍ନ ସୁରକ୍ଷା; ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପୁନଃ ସନ୍ଧ୍ୟା, ମନ୍ତ୍ରଣା, ଗୁପ୍ତଚର ନିଯୁକ୍ତି ଓ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ମଧ୍ୟ ସତର୍କ ଗତି—ଧର୍ମନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନିରନ୍ତର ସଚେତନତାକୁ ରାଜଧର୍ମ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି।
Adhyaya 235
Raṇadīkṣā (War-Consecration) — Agni Purāṇa Adhyāya 235
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସାତ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ପାଇଁ ରାଜାଙ୍କ ‘ରଣଦୀକ୍ଷା’ର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି; ଯୁଦ୍ଧକୁ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଧରି ଶୁଚିତା, ଦେବାନୁଗ୍ରହ ଓ ନୀତିପାଳନ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପ୍ରଥମେ ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବ-ଗଣେଶ ପୂଜା; ପରେ ଦିନକ୍ରମେ ଦିକ୍ପାଳ, ରୁଦ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ଶାନ୍ତି, ପଥରେ ମିଳୁଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ, ଏବଂ ରାତିରେ ଭୂତାଦିଙ୍କୁ ନିବେଦନ। ମନ୍ତ୍ରପ୍ରଧାନ ସ୍ୱପ୍ନବିଧିରେ ଶୁଭାଶୁଭ ନିମିତ୍ତ ଦେଖାଯାଏ; ଷଷ୍ଠ ଦିନ ବିଜୟସ୍ନାନ-ଅଭିଷେକ, ସପ୍ତମ ଦିନ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ପୂଜା, ଶସ୍ତ୍ର-ବାହନର ନୀରାଜନ ସଂସ୍କାର ଓ ରକ୍ଷାପାଠ କରି ରାଜା ହାତୀ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଧୁର୍ୟ ପଶୁରେ ଚଢ଼ିବାବେଳେ ପଛକୁ ନ ଚାହିଁବେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ଧନୁର୍ବେଦ ଓ ରାଜନୀତି: କୂଟକୌଶଳ, ବ୍ୟୂହର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (ପଶୁ/ଅଙ୍ଗ-ଆକାର ଓ ବସ୍ତୁ-ଆକାର), ଗରୁଡ, ମକର, ଚକ୍ର, ଶ୍ୟେନ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, ବଜ୍ର, ଶକଟ, ମଣ୍ଡଳ, ସର୍ବତୋଭଦ୍ର, ସୂଚୀ ଆଦି ରଚନା, ଏବଂ ପାଞ୍ଚବିଧ ସେନାବିଭାଗ। ରସଦପଥ ଭାଙ୍ଗିଲେ ଅନର୍ଥ, ରାଜା ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧ ନ କରିବା, ପଙ୍କ୍ତି-ଅନ୍ତର, ଭେଦନତନ୍ତ୍ର, ଢାଳଧାରୀ-ଧନୁର୍ଧର-ରଥିଙ୍କ ଭୂମିକା, ଭୂମିଅନୁଯାୟୀ ଦଳନିଯୋଗ, ଉତ୍ସାହବର୍ଧକ ପୁରସ୍କାର ଓ ବୀରମୃତ୍ୟୁର ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ସଂଯମ: ପଳାୟନକାରୀ, ନିରାୟୁଧ, ଅସେନିକ, ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ନ ମାରିବା; ନାରୀରକ୍ଷା; ବିଜୟ ପରେ ଦେଶାଚାରକୁ ସମ୍ମାନ; ଲାଭର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବଣ୍ଟନ; ସୈନିକ ପରିବାରର ସୁରକ୍ଷା—ଏହି ରଣଦୀକ୍ଷା ଧର୍ମରାଜାଙ୍କୁ ବିଜୟ ଦେଇଥାଏ।
Adhyaya 236
Adhyaya 236 — श्रीस्तोत्रम् (Śrī-stotra) / Hymn to Śrī (Lakṣmī) for Royal Stability and Victory
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପୂର୍ବ ଖଣ୍ଡର ଭିନ୍ନ କଲୋଫନର ସୂଚନା ଦେଇ ରାଜଧର୍ମରେ ଭକ୍ତିର ପ୍ରୟୋଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୁଷ୍କର କହନ୍ତି—ରାଜ୍ୟଲକ୍ଷ୍ମୀର ସ୍ଥିରତା ଓ ବିଜୟ ପାଇଁ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁ ଶ୍ରୀସ୍ତୋତ୍ରରେ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ, ସେହି ସ୍ତୋତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ତୋତ୍ରରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ଜଗନ୍ମାତା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବିନାଭାବିନୀ ଶକ୍ତି, ମଙ୍ଗଳ-ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସଭ୍ୟତାଧାରଣର ମୂଳ କାରଣ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି; ସେ କେବଳ ଧନ ନୁହେଁ, ଶାସନର ସ୍ତମ୍ଭ—ଆନ୍ୱୀକ୍ଷିକୀ, ତ୍ରୟୀ, ବାର୍ତ୍ତା, ଦଣ୍ଡନୀତି—ଏହି ବିଦ୍ୟାମାନଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟ। ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି—ଶ୍ରୀ ହଟିଲେ ଲୋକପତନ ଓ ଗୁଣ-ଧର୍ମକ୍ଷୟ; ତାଙ୍କ କଟାକ୍ଷ ପଡିଲେ ଅଯୋଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଗୁଣ, କୁଳମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସଫଳତା ପାଏ। ଶେଷରେ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ-ଶ୍ରବଣରେ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଏବଂ ଶ୍ରୀପତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ଥିର ରାଜ୍ୟ ଓ ରଣବିଜୟର ବର ଦେଇଥିବା କଥା କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 237
Chapter 237 — Rāma’s Teaching on Nīti (रामोक्तनीतिः)
ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରାମୋକ୍ତ ନୀତିର ପରିଚୟ ଦେଇଛନ୍ତି—ବିଜୟମୁଖୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଆଚରଣ। ରାଜଧର୍ମକୁ ଶାସ୍ତ୍ରନିଷ୍ଠ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମମୂଳକ ପ୍ରୟୋଗବିଜ୍ଞାନ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ରାଜାଙ୍କ ଚାରି ଅର୍ଥ-ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ: ଧର୍ମପୂର୍ବକ ଧନାର୍ଜନ, ତାହାର ବୃଦ୍ଧି, ସୁରକ୍ଷା, ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ବଣ୍ଟନ। ଶାସନନୀତି (ନୟ)ର ମୂଳ ବିନୟ—ଶାସ୍ତ୍ରନିଶ୍ଚୟଜନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ। ବୁଦ୍ଧି, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, କୌଶଳ, ଉଦ୍ୟମ, ଧୃତି, ବାକ୍ପଟୁତା, ଦାନଶୀଳତା, ଆପଦ୍ସହିଷ୍ଣୁତା ଆଦି ରାଜଗୁଣ; ଶୌଚ, ମୈତ୍ରୀ, ସତ୍ୟ, କୃତଜ୍ଞତା, ସମତା ଆଦି ଶ୍ରୀକର ଗୁଣ କୁହାଯାଇଛି। ବିଷୟବନରେ ଘୁରୁଥିବା ‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ହାତୀ’ ଉପମାରେ ଜ୍ଞାନକୁ ଅଙ୍କୁଶ କରି ସଂଯମ ଶିଖାଯାଏ ଏବଂ କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ହର୍ଷ, ମାନ, ମଦ—ଏହି ଛଅ ଅନ୍ତଃଶତ୍ରୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଆନ୍ୱୀକ୍ଷିକୀ, ତ୍ରୟୀ, ବାର୍ତ୍ତା, ଦଣ୍ଡନୀତି—ଚାରି ବିଦ୍ୟାର କ୍ଷେତ୍ର କ୍ରମେ ହିତ, ଧର୍ମ, ଲାଭ-ହାନି, ନ୍ୟାୟ-ଅନ୍ୟାୟ ନୀତି ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ। ସାର୍ବଧର୍ମ: ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ-ମୃଦୁ ବାକ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, କରୁଣା, କ୍ଷମା; ରାଜା ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁ, ଦମନ ଟାଳୁ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ କଥା କହୁ, ଗୁରୁ-ବୃଦ୍ଧଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁ, ନିଷ୍ଠାବାନ ମୈତ୍ରୀ ପୋଷଣ କରୁ, ଅହଂକାରବିହୀନ ଦାନ କରୁ, ଏବଂ ସଦା ଔଚିତ୍ୟରେ ଚାଲୁ—ଏହି ମହାତ୍ମାର ଲକ୍ଷଣ।
Adhyaya 238
Chapter 238 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ) | Duties of Kings
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାମ ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରଧାରାରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ରାଜଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ରାଜ୍ୟର ସପ୍ତାଙ୍ଗ—ସ୍ୱାମୀ (ରାଜା), ଅମାତ୍ୟ (ମନ୍ତ୍ରୀ), ରାଷ୍ଟ୍ର (ଭୂମି-ପ୍ରଜା), ଦୁର୍ଗ, କୋଶ, ବଳ (ସେନା) ଓ ସୁହୃତ୍ (ମିତ୍ର)—ପରସ୍ପର ସହାୟକ ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପରେ ରାଜା-ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଗୁଣ—ସତ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧସେବା, କୃତଜ୍ଞତା, ବୁଦ୍ଧି, ଶୁଚିତା, ନିଷ୍ଠା, ଦୂରଦର୍ଶିତା—ଏବଂ ଲୋଭ, ଦମ୍ଭ, ଚଞ୍ଚଳତା ଆଦି ଦୋଷବର୍ଜନ, ମନ୍ତ୍ରଗୁପ୍ତି ଓ ସନ୍ଧି-ବିଗ୍ରହ କୌଶଳ ଉପରେ ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି। ସମୃଦ୍ଧ ଦେଶର ଲକ୍ଷଣ, ନଗରସ୍ଥାପନ ମାନଦଣ୍ଡ, ଦୁର୍ଗର ପ୍ରକାର ଓ ପ୍ରବନ୍ଧ, ଧର୍ମ୍ୟ କୋଶବୃଦ୍ଧି, ସେନାଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ଦଣ୍ଡନୀତି ବିବରଣ ମିଳେ। ମିତ୍ରଚୟନ ଓ ମିତ୍ରତା ଗଢ଼ିବାର ତ୍ରିବିଧ ଉପାୟ—ନିକଟଗମନ, ମଧୁର-ସ୍ପଷ୍ଟ ବାକ୍ୟ, ସମ୍ମାନିତ ଦାନ—ସହିତ ଭୃତ୍ୟାଚାର, ଅଧିକାରୀ ନିଯୁକ୍ତି, ରାଜସ୍ୱ ଉପାୟ, ପ୍ରଜାଭୟ କାରଣ ଓ ଆତ୍ମ-ରାଷ୍ଟ୍ରରକ୍ଷାରେ ରାଜାଙ୍କ ସତର୍କତା କଥିତ।
Adhyaya 239
Ṣāḍguṇya — The Six Measures of Foreign Policy (with Rāja-maṇḍala Theory)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାମ ନୀତିକୁ ରାଜ୍ୟର ସ୍ଥିତିରକ୍ଷା ଓ ବିସ୍ତାର ପାଇଁ ଶାସିତ ଶାସ୍ତ୍ର ଭାବେ କହିଛନ୍ତି; ତାହାର ଆଧାର ରାଜମଣ୍ଡଳର ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ। ବିଜିଗୀଷୁ ରାଜାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଦ୍ୱାଦଶବିଧ ରାଜଚକ୍ର—ଅରି (ଶତ୍ରୁ), ମିତ୍ର, ତାଙ୍କର କ୍ରମିକ ମିତ୍ରମାନେ, ଏବଂ ପାର୍ଷ୍ଣିଗ୍ରାହ (ପଛଦିଗର ଆଶଙ୍କା) ଆକ୍ରନ୍ଦ (ଉପଦ୍ରବକାରୀ) ପରି ବିଶେଷ ସ୍ଥାନୀୟ ପାତ୍ର—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମଧ୍ୟମ ରାଜା (ଶତ୍ରୁ ଓ ବିଜିଗୀଷୁ ମଧ୍ୟରେ) ଓ ଉଦାସୀନ (ବାହ୍ୟ, ପ୍ରାୟଃ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନିରପେକ୍ଷ) ଭୂମିକା ଦେଖାଇ କୁହାଯାଇଛି—ଏକତ୍ରିତଙ୍କୁ ଅନୁକୂଳ କର, ବିଭକ୍ତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର। ସନ୍ଧି, ବିଗ୍ରହ, ଯାନ, ଆସନ ଆଦି ଉପାୟ, ତାଙ୍କର ଉପଭେଦ, ଏବଂ ଅବିଶ୍ୱସନୀୟଙ୍କ ସହ ସନ୍ଧି ନ କରିବାର କାରଣ ଦିଆଯାଇଛି। ଯୁଦ୍ଧ ପୂର୍ବରୁ ତତ୍କାଳ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଫଳ ବିଚାର, ବୈରର ମୂଳ ଚିହ୍ନଟ, ଦ୍ୱୈଧୀଭାବ ଓ ଆବଶ୍ୟକେ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଗ୍ରହଣ ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଚାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାରକ୍ଷକଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ନିଷ୍ଠାରେ ଆଚରଣ—ରାଜନୈତିକ ବାସ୍ତବତାକୁ ଧାର୍ମିକ ସଂଯମ ସହ ଯୋଡ଼େ।
Adhyaya 240
Mantra-śakti, Dūta-Carā (Envoys & Spies), Vyasana (Calamities), and the Sapta-Upāya of Nīti
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାମ ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତି (କୌଶଳମୟ ପରାମର୍ଶ)କୁ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପରାକ୍ରମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହି, ଶାସନକୁ ବିବେକାଧାରିତ ଶାସ୍ତ୍ର-ପ୍ରୟୋଗ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନକୁ ସଂଜ୍ଞା, ପ୍ରମାଣିକରଣ, ସନ୍ଦେହ-ନିବୃତ୍ତି ଓ ଶେଷ-ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ‘ମନ୍ତ୍ର’ ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ପରାମର୍ଶ—ମିତ୍ର, ଉପାୟ, ଦେଶ-କାଳ ବିଚାର, ଏବଂ ବିପଦରେ ପ୍ରତିକାର—ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ସଫଳତାର ଲକ୍ଷଣ ମନସିକ ସ୍ପଷ୍ଟତା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, କାର୍ଯ୍ୟକୌଶଳ ଓ ସହାୟକ ସମୃଦ୍ଧି। ମଦ, ପ୍ରମାଦ, କାମ ଓ ଅସାବଧାନ ବାକ୍ୟରେ ପରାମର୍ଶ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଇଛି। ପରେ ଉତ୍ତମ ଦୂତର ଗୁଣ, ଦୂତଙ୍କ ତିନି ଶ୍ରେଣୀ, ଶତ୍ରୁଦେଶ ପ୍ରବେଶ ନୀତି ଓ ଶତ୍ରୁର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପଢ଼ିବା ପଦ୍ଧତି ଦିଆଯାଇଛି। ଗୁପ୍ତଚର ନୀତିରେ ଖୋଲା ଏଜେଣ୍ଟ ଓ ବୃତ୍ତି-ବେଶଧାରୀ ଗୂଢ଼ଚର ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବ୍ୟସନ/ଆପଦକୁ ଦୈବ ଓ ମାନବ ଭାବେ ବିଭାଜନ କରି ଶାନ୍ତି ଓ ନୀତି-ପ୍ରତିକାର କୁହାଯାଇଛି; ରାଜ୍ୟର ମୂଳ ଚିନ୍ତା—ଆୟ-ବ୍ୟୟ, ଦଣ୍ଡନୀତି, ଶତ୍ରୁନିବାରଣ, ଆପଦ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା, ରାଜା-ରାଷ୍ଟ୍ର ସୁରକ୍ଷା। ମନ୍ତ୍ରୀ, କୋଷ, ଦୁର୍ଗ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଦୋଷ/ବ୍ୟସନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଶିବିର ସୁରକ୍ଷା, ଏବଂ ଶେଷରେ ସାତ ଉପାୟ—ସାମ, ଦାନ, ଭେଦ, ଦଣ୍ଡ, ଉପେକ୍ଷା, ଇନ୍ଦ୍ରଜାଳ, ମାୟା—ଉପଭେଦ ଓ ଧର୍ମସୀମା ସହ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି ସଂଯମ ଓ ଶତ୍ରୁମନୋବଳ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ମାୟାର ତାକ୍ତିକୀ ବ୍ୟବହାର ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 241
Rājanīti (Statecraft): Ṣaḍvidha-bala, Vyūha-vidhāna, and Strategic Warfare
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ରାଜନୀତି-ପ୍ରକରଣର ଆରମ୍ଭ କରେ। ମନ୍ତ୍ର (ପରାମର୍ଶ), କୋଶ (ରାଜଭଣ୍ଡାର) ଓ ଚତୁରଙ୍ଗ ସେନାର ଶିସ୍ତବଦ୍ଧ ସମନ୍ୱୟରେ ରାଜବଳ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ରାମ କହନ୍ତି—ଯୁଦ୍ଧ ଦେବପୂଜା ସହ ଆରମ୍ଭ ହେଉ, ଏବଂ ଷଡ୍ବିଧ ବଳର ଜ୍ଞାନ ରହୁ: ସ୍ଥାୟୀ ସେନା, ଡାକାଯାଇଥିବା ଦଳ, ମିତ୍ରବଳ, ଦ୍ରୋହୀ/ଶତ୍ରୁ-ତତ୍ତ୍ୱ, ଓ ବନ/ଆଟବିକ-ଜନଜାତି ଦଳ—ଏମାନଙ୍କର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ଦୁର୍ବଳତା କ୍ରମେ ବିଚାର କରି। ଦୁର୍ଗମ ଭୂମିରେ ସେନାପତିଙ୍କ ଗତି, ରାଜଗୃହ ଓ କୋଶର ସୁରକ୍ଷା, ଏବଂ ଅଶ୍ୱ–ରଥ–ଗଜ–ବନ୍ୟଦଳ ଦ୍ୱାରା ପରତଦାର ପାର୍ଶ୍ୱବ୍ୟୂହ ବିନ୍ୟାସ ଦିଆଯାଇଛି। ମକର, ଶ୍ୟେନ, ସୂଚୀ, ବୀରବକ୍ତ୍ରା, ଶକଟ, ବଜ୍ର, ସର୍ବତୋଭଦ୍ର ଆଦି ବ୍ୟୂହ ଓ କେବେ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ, କେବେ ଗୁପ୍ତ/ଛଳଯୁଦ୍ଧ—କାଳ, ଦେଶ, କ୍ଳାନ୍ତି, ରସଦ ଚାପ, ମାନସିକ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖି—ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ। ଶେଷରେ ଦଳମାପ, ବ୍ୟୂହାଙ୍ଗ (ଉରସ, କକ୍ଷା, ପକ୍ଷ, ମଧ୍ୟ, ପୃଷ୍ଠ, ପ୍ରତିଗ୍ରହ) ଓ ଦଣ୍ଡ/ମଣ୍ଡଳ/ଭୋଗ ବିନ୍ୟାସର ବର୍ଗୀକରଣ ଦେଇ ଯୁଦ୍ଧଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଧର୍ମସମ୍ମତ ବିଜ୍ଞାନ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 242
Chapter 242 — पुरुषलक्षणं (Purusha-Lakshana): Marks of a Man (Physiognomy)
ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟୂହ-ବିନ୍ୟାସ (ଯୁଦ୍ଧରଚନା) ବର୍ଣ୍ଣନା ସମାପ୍ତ କରି, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ବାହ୍ୟ ରଣନୀତିରୁ ହଟି ରାଜା କିପରି ଦେହଗତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ଲୋକଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବେ ତାହା କହେ। ଅଗ୍ନି ଏହାକୁ ପରମ୍ପରାଗତ ଶାସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ସମୁଦ୍ର ଋଷି ଗର୍ଗଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିବା ସାମୁଦ୍ରିକ ବିଦ୍ୟା, ଯାହା ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ ଉଭୟଙ୍କର ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ। ଦେହସମତା, ‘ଚତୁର୍ବିଧ ସମତା’, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ-ପରିମଣ୍ଡଳ ମାନ (ଭୁଜାବିସ୍ତାର = ଉଚ୍ଚତା) ପରି ଆଦର୍ଶ ଅନୁପାତ, ଅଙ୍ଗୁଳ-କିଷ୍କୁ ମାପ, ବକ୍ଷ ଆଦି ଅଞ୍ଚଳର ରେଖା, ପଦ୍ମସଦୃଶ ଲକ୍ଷଣ, ଯୁଗ୍ମ ଅଙ୍ଗର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ଦିଆଯାଇଛି। ଦୟା, କ୍ଷମା, ଶୌଚ, ଦାନ, ଶୌର୍ୟ ଭଳି ଗୁଣକୁ ଦେହପରୀକ୍ଷା ସହ ଯୋଡ଼ି ରାଜଧର୍ମରେ ରୂପ ସହ ଚରିତ୍ରବିବେକ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ରୁକ୍ଷତା, ଉଦ୍ଗତ ଶିରା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଅଶୁଭ; ମଧୁରବାଣୀ ଓ ଗଜଗତି ଶୁଭ—ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରରେ ଶାସନ, ଚୟନ ଓ ପରାମର୍ଶ ପାଇଁ ଏହା ଉପଯୋଗୀ ସାଧନ।
Adhyaya 243
Chapter 243 — Strī-lakṣaṇa (Characteristics of a Woman)
ପୂର୍ବରୁ ପୁରୁଷ-ଲକ୍ଷଣ ଆଲୋଚନା ସମାପ୍ତ କରି, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସମୁଦ୍ରଙ୍କ ବଚନରେ ସ୍ତ୍ରୀ-ଲକ୍ଷଣକୁ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଲକ୍ଷଣଶାସ୍ତ୍ରର ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା ଭାବେ ଆରମ୍ଭ କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଭବିଷ୍ୟତ ସ୍ତ୍ରୀର ଶୁଭତ୍ୱ ପରୀକ୍ଷା ହୁଏ। ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ, ମିତ ଓ ଶୋଭାମୟ ଚାଲି, ସୁସ୍ଥିତ ପାଦ ଓ ସ୍ତନ, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ନାଭି ପରି ଶୁଭ ଦେହଚିହ୍ନ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଅପରପକ୍ଷରେ ରୁକ୍ଷତା, ଅସମତା, କଳହପ୍ରବୃତ୍ତି, ଲୋଭ, କଟୁବାଣୀ ଓ କିଛି ନାମ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସୂଚନାକୁ ଅଶୁଭ କହି ଏଡ଼ାଇବାକୁ କୁହାଯାଇଛି—ସାମାଜିକ ସୌହାର୍ଦ୍ଦକୁ ଧର୍ମୀୟ ମାନଦଣ୍ଡ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ବାହ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟଠାରୁ ଗୁଣ ଓ ଆଚାରକୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଦେଇ, ଆଦର୍ଶ ଚିହ୍ନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ‘ଶୁଭ’ ହେବା କଥା କୁହେ। ଶେଷରେ ହାତର ଏକ ବିଶେଷ ଚିହ୍ନକୁ ଅପମୃତ୍ୟୁ-ନିବାରକ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ-ସୂଚକ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ରାଜଧର୍ମ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦେହ-ଲକ୍ଷଣ ବିଶ୍ୱାସ ସହ ଯୋଡ଼େ।
Adhyaya 244
Chapter 244 — चामरादिलक्षणम् / आयुधलक्षणादि (Characteristics of the Fly-whisk and Related Royal Emblems; Weapon Characteristics)
ଅଗ୍ନିଦେବ ସାମାଜିକ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣରୁ ରାଜଦରବାରୀ ଆଚାର-ନୀତିକୁ ଆଣନ୍ତି। ଚାମର ଓ ଛତ୍ରର ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ବୈଧ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଏବଂ ସୁସଂସ୍କୃତ ସଭାକ୍ରମର ସୂଚନା ମିଳେ। ପରେ ଧନୁର୍ବେଦ ଶୈଳୀରେ ପ୍ରାୟୋଗିକ ବିବରଣୀ—ଦଣ୍ଡ/ସନ୍ଧି ଗଣନା, ଆସନ-ସିଂହାସନ ମାପ, ଧନୁ ନିର୍ମାଣ ନିୟମ (ଦ୍ରବ୍ୟ, ଅନୁପାତ, ତ୍ୟାଜ୍ୟ ଦୋଷ, ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ବାନ୍ଧିବା, ଶୃଙ୍ଗ-ଟିପ ଗଢ଼ିବା)—ବିସ୍ତାରେ ଆସେ। ରାଜଯାତ୍ରା ଓ ଅଭିଷେକରେ ଧନୁ-ବାଣ ପୂଜା କରି ଶସ୍ତ୍ରକୁ ପବିତ୍ର କରିବାର ଭାବ ଦେଖାଯାଏ। ପଛରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ବାଧା ଦେଇଥିବା ଲୋହ ଦାନବ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନନ୍ଦକ ଖଡ୍ଗ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ହତ ଦେହର ଲୋହରେ ପରିଣତି—ଏହି କଥା ଧାତୁକର୍ମ ଓ ଶସ୍ତ୍ରାଧିକାରକୁ ଦେବୀୟ ଇତିହାସରେ ଭିତ୍ତି ଦିଏ। ଶେଷରେ ଖଡ୍ଗ ପରୀକ୍ଷା—ଲମ୍ବ ଭେଦ, ମଧୁର ଝଙ୍କାର, ଧାରାର ଆଦର୍ଶ ଆକୃତି—ଏବଂ ଶୁଚିତା/ନିଷେଧ (ରାତିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିବା, ମୂଲ୍ୟ ଆଲୋଚନା) ଦେଇ ନୀତି, ଶକୁନ ଓ ରାଜଧର୍ମକୁ ଏକ ମାନୁଆଲ୍ ଭାବେ ଗଢ଼େ।
Adhyaya 245
Chapter 245 — रत्नपरीक्षा (Examination of Gems)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ୍ ଅଗ୍ନି ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରତ୍ନପରୀକ୍ଷା-ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ କରନ୍ତି; ଭୂଷଣ ରାଜସତ୍ତାର ଚିହ୍ନ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭୋଗ୍ୟ-ସଂସ୍କୃତି ବୋଲି ଦର୍ଶାନ୍ତି। ହୀରା, ପନ୍ନା, ମାଣିକ୍ୟ, ମୁକ୍ତା, ନୀଳମ, ବୈଡୂର୍ୟ (କ୍ୟାଟ୍ସ-ଆଇ), ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ, ସୂର୍ଯ୍ୟକାନ୍ତ, ସ୍ଫଟିକ ଓ ଅନେକ ନାମିତ ପଥର-ଜୈବ/ଖନିଜ ଦ୍ରବ୍ୟର ତାଲିକା ଦେଇ ରାଜଦରବାରରେ ପରୀକ୍ଷା, ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ଓ ସଂଗ୍ରହ/କ୍ରୟ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ କରନ୍ତି। ରତ୍ନର ମୂଳ ମାନଦଣ୍ଡ—ଅନ୍ତଃପ୍ରଭା, ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ନିର୍ମଳତା ଓ ସୁଗଠିତ ଆକାର, ବିଶେଷକରି ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ଜଡିତ ରତ୍ନ ପାଇଁ। ହୀରାରେ ଦୋଷଯୁକ୍ତ (ନିଷ୍ପ୍ରଭ, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଫାଟିଥିବା, କର୍କଶ କିମ୍ବା କେବଳ ‘ମରାମତିଯୋଗ୍ୟ’) ପିନ୍ଧିବାକୁ କଠୋର ନିଷେଧ; ଉତ୍ତମ ହୀରା ଷଟ୍କୋଣ, ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁଷ ସଦୃଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟଦୀପ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ‘ଅଭେଦ୍ୟ’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ପନ୍ନା-ଛିଟା ଓ ଟିଆ ପଖା ଭଳି ଝଲକ ମାନକ। ମୁକ୍ତାର ଉତ୍ପତ୍ତିଭେଦ (ଶୁକ୍ତି, ଶଙ୍ଖ, ଦନ୍ତ, ମତ୍ସ୍ୟ, ମେଘ) ଦେଇ ଗୋଳାକାରତା, ଦୀପ୍ତି, ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ଆକାରକୁ ଗୁଣ କହି ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ-ଶକୁନ-ରାଜବୈଧତା ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି।
Adhyaya 246
Chapter 246 — वास्तुलक्षणम् (Characteristics of Building-sites / Vāstu)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ରାଜାୟୁଧ‑ଧନ ବିଷୟରୁ ଫେରି ବାସ୍ତୁ‑ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାନ‑ଶାସନ ଓ ନିବାସଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବର୍ଣ୍ଣାନୁସାରେ ଭୂମିର ରଙ୍ଗ (ଶ୍ୱେତ/ରକ୍ତ/ପୀତ/କୃଷ୍ଣ) ଏବଂ ଗନ୍ଧ‑ରସ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୀକ୍ଷାରେ ଭୂମି‑ଚୟନର ନିଦାନମୂଳକ ପଦ୍ଧତି ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ କୁଶାଦି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ‑ସମ୍ମାନ ଓ ଖନନ‑ସଂସ୍କାର ଆରମ୍ଭର ବିଧି ଆସେ। ମୁଖ୍ୟ ତକନିକୀ ଭାଗ ୬୪‑ପଦ ବାସ୍ତୁ‑ମଣ୍ଡଳ—ମଧ୍ୟର ଚାରି ପଦରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଦିଗ‑କୋଣରେ ଦେବତା ଓ ପ୍ରଭାବର ବିନ୍ୟାସ, ଏବଂ ରୋଗ‑କ୍ଷୟ ପରି ପୀଡାକାରକ ଉପସ୍ଥିତିର ଉଲ୍ଲେଖ। ନନ୍ଦା, ବାସିଷ୍ଠୀ, ଭାର୍ଗବୀ, କାଶ୍ୟପୀ ମନ୍ତ୍ରରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଗୃହକୁ ଭୂମି/ନଗର/ଗୃହାଧିପତ୍ୟ ଅଧୀନ ପବିତ୍ର ଜୀବନ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଏ। ପରେ ଦିଗାନୁସାରେ ଶୁଭ ବୃକ୍ଷରୋପଣ, ଋତୁଅନୁସାରେ ନିବାସ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ଏବଂ କୃଷି‑ଉପାୟ—ସିଞ୍ଚନ ମିଶ୍ରଣ, ଖରାରେ ଯତ୍ନ, ଫଳଝଡା ନିବାରଣ, ପ୍ରଜାତି‑ବିଶେଷ ଚିକିତ୍ସା—ଦ୍ୱାରା ବାସ୍ତୁ, ଆଚାର ଓ ପରିବେଶ ଏକ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତିରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ।
Adhyaya 247
Chapter 247 — पुष्पादिपूजाफलं (Fruits of Worship with Flowers and Other Offerings)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୃପାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇବାକୁ ପୁଷ୍ପାଦି ଅର୍ଚ୍ଚନାର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିଧି କହିଛନ୍ତି। ମାଳତୀ, ମଲ୍ଲିକା, ଯୂଥୀ, ପାଟଲା, କରବୀର, ଅଶୋକ, କୁନ୍ଦ, ତମାଳପତ୍ର, ବିଲ୍ବ ଓ ଶମୀପତ୍ର, ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ଋତୁକାଳରେ ତୁଳସୀ, ବାସକ, କେତକୀ, କମଳ ଓ ରକ୍ତୋତ୍ପଳ ଆଦି ପ୍ରଶସ୍ତ; ଅର୍କ, ଉନ୍ମତ୍ତକ/ଧତୁରା, କଙ୍କାଞ୍ଚୀ ଆଦି ବର୍ଜ୍ୟ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପରେ ଦାନଶାସ୍ତ୍ର ସହ ଯୋଡ଼ି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପରିମାଣରେ ଘିଅ ଦାନ କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ, ରାଜ୍ୟଲାଭ ଓ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି କହି, ଗୃହସ୍ଥର ସରଳ ଅର୍ପଣକୁ ରାଜକୀୟ ଓ ଲୋକୋତ୍ତର ଫଳ ସହ ଯୋଗାଯୋଗ କରାଯାଇଛି।