Adhyaya 83

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये समयदीक्षाकथनं नाम द्व्यशीतितमो ऽध्यायः अथ त्र्यशीतितमो ऽध्यायः निर्वाणदीक्षाकथनं ईश्वर उवाच अथ निर्वाणदीक्षायां कुर्यान्मूलादिदीपनं पाशबन्धनशक्त्यर्थं ताडनादिकृतेन वा

ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ ‘ସମୟ-ଦୀକ୍ଷାକଥନ’ ନାମକ ଦ୍ୱ୍ୟଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ‘ନିର୍ବାଣ-ଦୀକ୍ଷାକଥନ’ ନାମକ ତ୍ର୍ୟଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ନିର୍ବାଣଦୀକ୍ଷାରେ ମୂଳାଦି ଦୀପନ କରିବ, ପାଶବନ୍ଧନଶକ୍ତି ପାଇଁ; କିମ୍ବା ତାଡନାଦି କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ କରିବ।

Verse 2

एकैकया तदाहुत्या प्रत्येकं तत्त्रयेण वा वीजगर्भशिखार्धन्तु हूं फडन्तध्रुवादिना

ପ୍ରତ୍ୟେକ (ମନ୍ତ୍ର) ପାଇଁ ଏକେକ ଆହୁତିରେ, କିମ୍ବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଇଁ ତିନି ଆହୁତିରେ, ବୀଜ-ଗର୍ଭ-ଶିଖା ଅଂଶଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା—ଧ୍ରୁବା ବାକ୍ୟ ଓ ‘ହୂଂ’ ‘ଫଡ୍’ ଆଦି ଅନ୍ତ୍ୟ ସହ—ହବନ କରିବ।

Verse 3

ॐ ह्रूं ह्रौं हौं ह्रूं फडिति मूलमन्त्रस्य दीपनं ॐ ह्रूं हौं हौं ह्रूं फडिति हृदय एवं शिरोमुखे

‘ଓଂ ହ୍ରୂଂ ହ୍ରୌଂ ହୌଂ ହ୍ରୂଂ ଫଡ୍’—ଏହା ମୂଳମନ୍ତ୍ରର ଦୀପନ। ‘ଓଂ ହ୍ରୂଂ ହୌଂ ହୌଂ ହ୍ରୂଂ ଫଡ୍’—ଏହାକୁ ହୃଦୟରେ, ଏବଂ ସେହିପରି ଶିର ଓ ମୁଖରେ (ନ୍ୟାସରୂପେ) ସ୍ଥାପନ କରିବ।

Verse 4

प्रत्येकं दीपनं कुर्यात् सर्वस्मिन् क्रूरकर्मणि शान्तिके पौष्टिके चास्य वषडन्तादिनाणुना

ସମସ୍ତ କ୍ରୂରକର୍ମରେ, ଏବଂ ଶାନ୍ତିକ ଓ ପୌଷ୍ଟିକ କର୍ମରେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ଦୀପନ କରିବ—‘ବଷଟ୍’ ଆଦି ଅନ୍ତ୍ୟଯୁକ୍ତ ଉପଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ର-ଅଣୁ (ବୀଜାକ୍ଷର) ଦ୍ୱାରା।

Verse 5

वषड्वौषट्समोपेतैः सर्वकाम्योपरि स्थितैः हवनं संवरैः कुर्यात् सर्वत्राप्यायनादिषु

‘ବଷଟ୍’ ଓ ‘ବୌଷଟ୍’ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ‘ସର୍ବକାମ୍ୟ’ ଉପରେ ସ୍ଥିତ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ, ସଂବର (ଆବରଣ/ରକ୍ଷା) ମନ୍ତ୍ର ସହ ହବନ କରିବ; ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ‘ଆପ୍ୟାୟନ’ ଆଦି କର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଏହା କରିବ।

Verse 6

ततः स्वसव्यभागस्थं मण्डले शुद्धविग्रहं अडिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हूं हों हूं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः३ ॐ हूं हां हां हूं फडिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ ह्रं ह्रीं ह्रं ह्रं फडिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः वषडन्तादिनात्मनेति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः शिष्यं सम्पूज्य तत् सूत्रं सुषुम्णेति विभावितं

ତତ୍ପରେ ମଣ୍ଡଳରେ ନିଜ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ ଦେବତାଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ ବିଗ୍ରହକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ। ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ମନ୍ତ୍ରପାଠର ଭେଦ ମିଳେ— “ଓଁ ହୂଁ ହୋଁ ହୂଁ ଫଟ୍”, କିମ୍ବା “ଓଁ ହୂଁ ହାଁ ହାଁ ହୂଁ ଫଟ୍”, କିମ୍ବା “ଓଁ ହ୍ରଂ ହ୍ରୀଂ ହ୍ରଂ ହ୍ରଂ ଫଟ୍”; ଆଉ କେତେକ ପାଠରେ ‘ବଷଟ୍’ ଆଦି-ଅନ୍ତ ଅକ୍ଷରାତ୍ମକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜି, ସେହି ସୂତ୍ରକୁ ‘ସୁଷୁମ୍ଣା’ ଭାବେ ଭାବନା କରି ସଂସ୍କାର କରିବ।

Verse 7

मूलेन तच्छिखाबन्धं पादाङ्गुष्ठान्तमानयेत् संहारेण मुमुक्षोस्तु बध्नीयाच्छिष्यकायके

ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସେହି ଶିଖାବନ୍ଧକୁ ଟାଣି ପାଦର ବଡ଼ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଅନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେବ। ଏବଂ ସଂହାର (ଲୟ/ଆତ୍ମସାତ) କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା, ମୋକ୍ଷକାମୀ ପାଇଁ, ତାହାକୁ ଶିଷ୍ୟଦେହରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ବନ୍ଧିବ।

Verse 8

पुंसस्तु दक्षिणे भागे वामे नार्या नियोजयेत् शक्तिं च शक्तिमन्त्रेण पूजितान्तस्य मस्तके

ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ନାରୀ ପାଇଁ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ (ବିଧାନ/ଆସନ) ନିୟୋଜନ କରିବ। ଏବଂ ପୂଜାନ୍ତେ ଉପାସକଙ୍କ ମସ୍ତକ-ଶିଖରରେ ଶକ୍ତିକୁ ଶକ୍ତିମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପନ କରି ପୂଜିବ।

Verse 9

संहारमुद्रयाअदाय सूत्रं तेनैव योजयेत् नाडीन्त्वादाय मूलेन सूत्रे न्यस्य हृदार्चयेत्

ସଂହାରମୁଦ୍ରାରେ ସୂତ୍ରକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେହି ମୁଦ୍ରାଦ୍ୱାରା ହିଁ ତାହାକୁ ଯୋଜନ/ବନ୍ଧନ କରିବ। ପରେ ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ନାଡୀଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ସୂତ୍ରରେ ନ୍ୟାସ କରି, ହୃଦୟରେ ଅର୍ଚ୍ଚନ କରିବ।

Verse 10

अवगुण्ठ्य तु रुद्रेण हृदयेनाहुतित्रयं प्रदद्यात्सन्निधानार्थं शक्तावप्येवमेव हि

ରୁଦ୍ରମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅବଗୁଣ୍ଠନ (ଆବରଣ) କରି, ସନ୍ନିଧାନାର୍ଥେ ହୃଦୟମନ୍ତ୍ରରେ ତିନି ଆହୁତି ପ୍ରଦାନ କରିବ। ଶକ୍ତି ଥାକିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହିପରି ହିଁ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 11

ॐ हां वर्णाध्वने नमो हां भवनाध्वने नमः ॐ हां कालाध्वने नमः शोध्याध्वानं हि सूत्रके

ଓଁ। ‘ହାଂ’ ବୀଜସହିତ ବର୍ଣ୍ଣାଧ୍ୱକୁ ନମସ୍କାର; ‘ହାଂ’ ବୀଜସହିତ ଭବନ/ଲୋକସ୍ତରର ଅଧ୍ୱକୁ ନମସ୍କାର। ଓଁ। ‘ହାଂ’ ବୀଜସହିତ କାଳାଧ୍ୱକୁ ନମସ୍କାର। ‘ସୂତ୍ର’ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଶୋଧନୀୟ ଅଧ୍ୱ ଏଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 12

न्यस्यास्त्रवारिणा शिष्यं प्रोक्ष्यास्त्रमन्त्रितेन च पुष्पेण हृदि सन्ताड्य शिष्यदेहे प्रविश्य च

‘ଅସ୍ତ୍ର-ଜଳ’ ଦ୍ୱାରା ନ୍ୟାସ କରି, ଅସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ଜଳରେ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରିବ। ପରେ ପୁଷ୍ପଦ୍ୱାରା ଶିଷ୍ୟର ହୃଦୟରେ ଆଘାତ କରି (ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିକୁ) ଶିଷ୍ୟଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇବ।

Verse 13

गुरुश् च तत्र हूङ्कारयुक्तं रेचकयोगतः चैतन्यं हंसवीजस्थं विश्लिष्येदायुधात्मना

ସେଠାରେ ଗୁରୁ, ‘ହୂଂ’କାରଯୁକ୍ତ ରେଚକ (ଶ୍ୱାସତ୍ୟାଗ) ଯୋଗଦ୍ୱାରା, ହଂସ-ବୀଜରେ ଅବସ୍ଥିତ ଚୈତନ୍ୟକୁ ଆୟୁଧ-ସ୍ୱରୂପ (ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମନ୍ତ୍ରବଳ) ହୋଇ ବିଶ୍ଲେଷଣ/ବିଚ୍ଛେଦ କରିବ।

Verse 14

ॐ हौं हूं फट् आछिद्य शक्तिसूत्रेण हां हं स्वाहेति चाणुना संहारमुद्रया सूत्रे नाडीभूते नियोजयेत्

“ଓଁ ହୌଂ ହୂଂ ଫଟ୍” ଉଚ୍ଚାରଣ କରି (ବାଧାକୁ) ଛେଦ କରିବ; ପରେ ଶକ୍ତି-ସୂତ୍ରଦ୍ୱାରା କାଟି, “ହାଂ ହଂ ସ୍ୱାହା” ଏହି ଅଣୁସଦୃଶ ସୂକ୍ଷ୍ମ ମନ୍ତ୍ର-ପ୍ରେରଣାକୁ ସଂହାରମୁଦ୍ରାରେ ନାଡୀରୂପ ସୂତ୍ରରେ ନିଯୋଜିତ/ସ୍ଥାପିତ କରିବ।

Verse 15

ॐ हां हं हां आत्मने नमः व्यापकं भावयेदेनं तनुत्राणावगुण्ठयेत् अपुस्तकपाठः ॐ हां पदात्मने नमः ॐ हां वर्णात्मने नमः ॐ हां मन्त्रात्मने नमः ॐ हां कालात्मने नम इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हौं हूं फट् इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तन्मात्रेणावगुण्ठयेदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः आहुतित्रितयं दद्यात् हृदा सन्निधिहेतवे

“ଓଁ ହାଂ ହଂ ହାଂ—ଆତ୍ମନେ ନମଃ” ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଏହାକୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି, ପରେ ତନୁତ୍ରାଣରୂପ ଅବଗୁଣ୍ଠନ (ରକ୍ଷା-ଆବରଣ) କରିବ। ତାପରେ ଦିବ୍ୟ ସନ୍ନିଧି ପାଇଁ ହୃଦା-ମନ୍ତ୍ରରେ ତିନି ଆହୁତି ଦେବ।

Verse 16

विद्यादेहञ्च विन्यस्य शान्त्यतीतावलोकनं तस्यामितरतत्त्वाद्यं मन्त्रभूतं विचिन्तयेत्

ବିଦ୍ୟାଦେହକୁ ନ୍ୟାସରେ ସ୍ଥାପନ କରି ଶାନ୍ତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଅବଲୋକନ କରିବ; ଏବଂ ସେଥିରେ ‘ଇତର’ ତତ୍ତ୍ୱାଦି ବହୁ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମନ୍ତ୍ରସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଚିନ୍ତନ କରିବ।

Verse 17

ॐ हां हौं शान्त्यतीतकलापाशाय नम इत्य् अनेनावलोकयेत् हे तत्त्वे मन्त्रमप्येकं पदं वर्णाश् च षोडश तथाष्टौ भुवनान्यस्यां वीजनाडीकथद्वयं

“ଓଁ ହାଂ ହୌଂ—ଶାନ୍ତ୍ୟତୀତ କଳାସମୂହ ପାଶାୟ ନମଃ” ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଅବଲୋକନ କରିବ। ହେ ତତ୍ତ୍ୱ! ଏହି ସାଧନାରେ ଏକପଦାତ୍ମକ ମନ୍ତ୍ର, ଷୋଳ ବର୍ଣ୍ଣ, ଆଠ ଭୁବନ, ଏବଂ ବୀଜ–ନାଡୀ ବିଷୟରେ ଦ୍ୱିବିଧ କଥନ ମଧ୍ୟ ଉପଦେଶିତ।

Verse 18

विषयञ्च गुणञ्चैकं कारणं च सदा शिवं सितायां शान्त्यतीतायामन्तर्भाव्य प्रपीडयेत्

ବିଷୟ, ଗୁଣ, ଏକତ୍ୱ-ତତ୍ତ୍ୱ ଓ କାରଣ—ଏସବୁକୁ ଶ୍ୱେତଶକ୍ତିର ଶାନ୍ତ୍ୟତୀତ ଅବସ୍ଥାରେ ସଦାଶିବରେ ଲୟ କରି, ସେହି ଲୟକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥିର କରିବ।

Verse 19

ॐ हौं शान्त्यतीतकलापाशाय हूं फट् संहारमुद्रयाअदाय विदध्यात् सूत्रमस्तके पूजयेदाहुतींस्तिस्रो दद्यात् सन्निधिहेतवे

“ଓଁ ହୌଂ—ଶାନ୍ତ୍ୟତୀତ କଳାପାଶାୟ ହୂଂ ଫଟ୍” ଜପ କରି ସଂହାରମୁଦ୍ରାରେ ସୂତ୍ରକୁ ମସ୍ତକରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ; ପରେ ପୂଜା କରି ସନ୍ନିଧିହେତୁ ତିନି ଆହୁତି ଦେବ।

Verse 20

तत्त्वे द्वे अक्षरे द्वे च वीजनाडीकथद्वयं गुणौ मन्त्रौ तथाब्जस्थमेकं कारणमीश्वरं

ଏଠାରେ ଦୁଇ ତତ୍ତ୍ୱ, ଦୁଇ ଅକ୍ଷର, ବୀଜ–ନାଡୀ ବିଷୟରେ ଦ୍ୱିବିଧ କଥନ; ଦୁଇ ଗୁଣ ଓ ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ର ଅଛି; ଏବଂ ପଦ୍ମସ୍ଥ ଏକ ଈଶ୍ୱର ହିଁ ଏକମାତ୍ର କାରଣସ୍ରୋତ।

Verse 21

पदानि भानुसङ्ख्यानि भुवनानि दश सप्त च एकञ्च विषयं शान्तौ कृष्णायामच्युतं स्मरेत्

ଶାନ୍ତିକର୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟସଂଖ୍ୟା (ବାର) ପଦ ଜପ କରି, ଭୁବନକୁ ଦଶ, ସାତ ଓ ଏକ ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କରି, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ରାତ୍ରିରେ ଏକମାତ୍ର ବିଷୟରେ ମନ ନିଶ୍ଚଳ କରି ଅଚ୍ୟୁତ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବ।

Verse 22

ताडयित्वा समादाय मुखसूत्रे नियोजयेत् जुहुयान्निजवीजेन सान्निध्यायाहुतित्रयं

ତାହାକୁ ତାଡ଼ି ପରେ ଉଠାଇ ମୁଖସୂତ୍ରରେ ବାନ୍ଧିବ; ତାପରେ ନିଜ ବୀଜ (ଚାମର/ପଖା) ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟାର୍ଥେ ତିନିଟି ଆହୁତି ଦେବ।

Verse 23

विद्यायां सप्त तत्त्वानि पादानामेकविंशतिं षड् वर्णान् सञ्चरं चैकं लोकानां पञ्चविंशतिं

ଏହି ବିଦ୍ୟାରେ ସାତ ତତ୍ତ୍ୱ, ପାଦର ଏକୋଇଶି ପ୍ରକାର, ଛଅ ବର୍ଣ୍ଣବର୍ଗ, ‘ସଞ୍ଚାର’ ନାମକ ଏକ ନିୟମ, ଏବଂ ଲୋକର ପଚିଶ ଶ୍ରେଣୀ ନିରୂପିତ।

Verse 24

गुणानान्त्रयमेकञ्च विषयं रुद्रकारणं अन्तर्भाव्यातिरिक्तायां जीवनाडीकथद्वयं

ଗୁଣର ତିନି ଭେଦ ଓ ଏକ ବିଷୟ; ‘ରୁଦ୍ରକାରଣ’ ନାମକ କାରଣ; ଅନ୍ତର୍ଭାବ ଓ ଅତିରିକ୍ତ; ଏବଂ ଜୀବନାଡ଼ୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୁଇ କଥା—ଏସବୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 25

अस्त्रमादाय दध्याच्च पदं द्व्यधिकविंशतिं लोकानाञ्च कलानाञ्च षष्टिं गुणचतुष्टयं

ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ପଦକୁ ବାଇଶ ସଂଖ୍ୟାରେ ଧ୍ୟାନ କରିବ; ଲୋକ ଓ କଳାକୁ ଷାଠି ରୂପେ, ଏବଂ ଗୁଣଚତୁଷ୍ଟୟକୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତନ କରିବ।

Verse 26

ॐ हां हौं हों शान्त्यतीतकलापाशायेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्त्राणां त्रयमेकञ्च विषयं कारणं हरिं अन्तर्भाव्य प्रतिष्ठायां शुक्लयान्ताडनादिकं

“ଓଂ ହାଂ ହୌଂ ହୋଂ”—ଏହା ‘ଅତୀତ କଳା-ପାଶବନ୍ଧନର ଶାନ୍ତି’ ମନ୍ତ୍ର; ଚିହ୍ନିତ ପାଠରେ ଏମିତି କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ବିଧିରେ ତିନିଟି ମନ୍ତ୍ର ଓ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଅତିରିକ୍ତ ମନ୍ତ୍ର—ବିଷୟ, କାରଣ ଓ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)କୁ ଅନ୍ତର୍ଭାବ କରି—ଶ୍ୱେତ ଯନ୍ତ୍ର ପ୍ରତାଡନ/ସଂସ୍କାର ଆଦି ସହ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 27

विधाय नाभिसूत्रस्थां सन्निधायाहुतीर्यजेत् ह्रीं भुवनानां शतं साग्रंपदानामष्टविंशतिं

ନାଭି-ସୂତ୍ରସ୍ଥ ନ୍ୟାସ କରି, ଆହୁତିଗୁଡ଼ିକୁ ସନ୍ନିହିତ ରଖି ଯଜନ କରିବା ଉଚିତ। ‘ହ୍ରୀଂ’ ବୀଜ ସହ ଭୁବନସମ୍ବନ୍ଧୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶତ (ଜପ/ଆହୁତି) ଏବଂ ପଦର ସଂଖ୍ୟା ଅଠାଇଶ ମଧ୍ୟ ବିଧିମତେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଦରକାର।

Verse 28

वीजनाडीसमीराणां द्वयोरिन्द्रिययोरपि वर्णन्तत्त्वञ्च विषयमेकैकं गुणपञ्चकं

ବୀଜନ (ପଖା), ନାଡ଼ୀ (ନଳୀ-ମାର୍ଗ) ଓ ସମୀର (ବାୟୁ-ପ୍ରବାହ), ଏବଂ ଦୁଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ—ପ୍ରତ୍ୟେକର ତତ୍ତ୍ୱ, ବିଷୟ ଓ ଗୁଣ-ପଞ୍ଚକ କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।

Verse 29

हेतुं ब्रह्माण्डमन्त्रस्थं शम्बराणां चतुष्टयं निवृत्तौ पीतवर्णायामन्तर्भाव्य प्रताडयेत्

‘ହେତୁ’କୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ମନ୍ତ୍ରରେ ଅନ୍ତର୍ଭାବ କରି, ନିବୃତ୍ତି-କର୍ମରେ ପୀତବର୍ଣ୍ଣ (ଧ୍ୟାନ-ରୂପ) ମଧ୍ୟରେ ଶମ୍ବରର ଚତୁଷ୍ଟୟକୁ ସମାବେଶ କରି ପ୍ରତାଡନ (ବଳପ୍ରୟୋଗ) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 30

आदौ यत्तत्त्वभागान्ते सूत्रे विन्यस्यपूजयेत् जुहुयादाहुतीस्तिस्रः सन्निधाय पावके

ପ୍ରଥମେ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସୂତ୍ରର ଅନ୍ତ୍ୟଭାଗରେ ବିନ୍ୟାସ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ସ୍ଥାପିତ ଅଗ୍ନିର ସନ୍ନିଧିରେ ତିନିଟି ଆହୁତି ଦେବା ଦରକାର।

Verse 31

इत्यादाय कलासूत्रे योजयेच्छिष्यविग्रहात् सवीजायान्तु दीक्षायां समयाचारयागतः

ଏହିପରି ଆବଶ୍ୟକ ସାଧନ/ଚିହ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରି, ଶିଷ୍ୟର ଦେହାକୃତିରୁ ତାହାକୁ ଆଣି କଳାସୂତ୍ରରେ ଯୋଜନ କରିବ। କିନ୍ତୁ ‘ସବୀଜ’ ଦୀକ୍ଷାରେ ସମୟ ଓ ଆଚାର—ନିୟତ ବ୍ରତ ଓ ବିଧି—ଅନୁସାରେ ଚାଲିବ।

Verse 32

देहारम्भकरक्षार्थं मन्त्रसिद्धिफलादपि इष्टापूर्तादिधर्मार्थं व्यतिरिक्तं प्रबन्धकं

‘ପ୍ରବନ୍ଧକ’ ହେଉଛି ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷ୍ୟରୁ ଭିନ୍ନ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ; ଏହା ଦେହ ଓ ଆରମ୍ଭିତ କାର୍ଯ୍ୟର ରକ୍ଷା, ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧିର ଫଳ, ଏବଂ ଇଷ୍ଟ–ପୂର୍ତ୍ତ ଆଦି ଧର୍ମକର୍ମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ କରାଯାଏ।

Verse 33

चैतन्यबोधकं सूक्ष्मं कलानामन्तरे स्मरेत् अमुनैव क्रमेणाथ कुर्यात्तर्पणदीपने

କଳାମାନଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳରେ ଚେତନାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଥିବା ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ମରଣ କରିବ। ପରେ ଏହି କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ତର୍ପଣ ଓ ଦୀପନ କ୍ରିୟା କରିବ।

Verse 34

आहुतिभिः स्वमन्त्रेण तिसृभिस्तिसृभिस् तथा ॐ हौं शान्त्यतीतकलापाशाय स्वाहेत्यादितर्पणं ॐ हां हं हां शान्त्यतीतकलापाशाय हूम्फडित्यादिदीपनं तत् सूत्रं व्याप्तिबोधाय कलास्थानेषु पञ्चसु

ତାପରେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ତିନି-ତିନି ଆହୁତି ଦେବ। ତର୍ପଣର ଆରମ୍ଭ—“ॐ ହୌଂ ଶାନ୍ତ୍ୟତୀତକଲାପାଶାୟ ସ୍ୱାହା”; ଏବଂ ଦୀପନର ଆରମ୍ଭ—“ॐ ହାଂ ହଂ ହାଂ ଶାନ୍ତ୍ୟତୀତକଲାପାଶାୟ ହୂଂ ଫଡ୍” ଦ୍ୱାରା। ଏହି ମନ୍ତ୍ର-ସୂତ୍ର ପାଞ୍ଚ କଳାସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟାପ୍ତି ବୋଧ ପାଇଁ।

Verse 35

ह्रीं त्रिभुवनाधिपानामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः पदानामूनविंशतिमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः आदौ सतत्त्वभावेनेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ हां हौं हौं इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सङ्गृह्य कुङ्कुमाज्येन तत्र साङ्गं शिवं यजेत् हूम्फडन्तैः कलामन्त्रैर् भित्त्वा पाशाननुक्रमात्

କୁଙ୍କୁମମିଶ୍ରିତ ଘୃତରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରି, ସେଠାରେ ସାଙ୍ଗ (ଅଙ୍ଗସହିତ) ଶିବଙ୍କ ପୂଜା କରିବ। ପରେ ‘ହୂଂ’ ଓ ‘ଫଡ୍’ ଅନ୍ତଯୁକ୍ତ କଳାମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା କ୍ରମାନୁସାରେ ପାଶମାନଙ୍କୁ ଭେଦି ଛେଦ କରିବ। (ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ‘ହ୍ରୀଂ ତ୍ରିଭୁବନାଧିପାନାମ୍…’, ‘ପଦାନାମୂନବିଂଶତିମ୍…’, ‘ଆଦୌ ସତ୍ତତ୍ତ୍ୱଭାବେନ…’, ‘ॐ ହାଂ ହୌଂ ହୌଂ…’ ଇତ୍ୟାଦି ପାଠାନ୍ତର ମିଳେ।)

Verse 36

नमो ऽन्तैश् च प्रविश्यान्तः कुर्याद् ग्रहणबन्धने ॐ हूं हां हौं हां हूं फट् शान्त्यतीतकलां गृह्णामि बध्नामि चेत्यादिमन्त्रैः कलानां ग्रहणबन्धनादिप्रयोगः पाशादीनाञ्च स्वीकारो ग्रहणं बन्धनं पुनः

ବିଧିମତେ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ‘ନମୋ…’ ଦ୍ୱାରା ସମାପ୍ତି କରି, ‘ॐ हूं ହାଂ ହୌଂ ହାଂ हूं ଫଟ୍’ ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ‘ଗ୍ରହଣ–ବନ୍ଧନ’ କରିବା ଉଚିତ। ‘ଶାନ୍ତି-ଅତୀତ କଳାକୁ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି, ବାନ୍ଧୁଛି’ ଇତ୍ୟାଦି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା କଳାମାନଙ୍କର ଗ୍ରହଣ, ବନ୍ଧନ ଆଦି ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ; ପାଶ ଆଦି ଉପକରଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଚାରରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦରକାର। ଏଭଳି ପୁନର୍ବାର ଗ୍ରହଣ–ବନ୍ଧନ ବିଧି କୁହାଗଲା।

Verse 37

पुरुषं प्रति निःशेषव्यापारप्रतिपत्तये उपवेश्याथ तत् सूत्रं शिष्यस्कन्धे निवेशयेत्

ବ୍ୟକ୍ତି ନିଃଶେଷ ଭାବେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା-ବ୍ୟାପାର ବୁଝିପାରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ତାକୁ ବସାଇ, ପରେ ସେହି ପବିତ୍ର ସୂତ୍ରକୁ ଶିଷ୍ୟର କାନ୍ଧରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 38

विस्तृताघप्रमोषाय शतं मूलेन होमयेत् शरावसम्पुटे पुंसः स्त्रियाश् च प्रणितोदरे

ବିସ୍ତୃତ ପାପମୋଚନ ପାଇଁ (ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ) ମୂଳଦ୍ରବ୍ୟରେ ଶତ ଆହୁତି ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି କର୍ମ ଢାକଣାଯୁକ୍ତ ଶରାବ-ସମ୍ପୁଟରେ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ସ୍ତ୍ରୀର ଉଦର ଉପରେ ରଖି କରାଯାଏ।

Verse 39

हृदस्त्रसम्पुटं सूत्रं विधायाभ्यर्चयेद्धृदा सूत्रं शिवेन साङ्गेन कृत्वा सम्पातशोधितं

ହୃଦସ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ (ସମ୍ପୁଟିତ) ସୂତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ହୃଦା (ହୃଦୟ) ମନ୍ତ୍ରରେ ତାହାର ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଅଙ୍ଗସହିତ ଶିବମନ୍ତ୍ରରେ ସୂତ୍ରକୁ ସଂସ୍କାର କରି, ସମ୍ପାତ ଦ୍ୱାରା ଶୋଧନ କଲେ ତାହା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 40

निदध्यात् कलशस्याधो रक्षां विज्ञापयेदिति शिष्यं पुष्पं करे दत्वा सम्पूज्य कलशादिकं

ରକ୍ଷା-ସୂତ୍ର/ତାବିଜକୁ କଳଶର ତଳେ ସ୍ଥାପନ କରି, ରକ୍ଷାବିଧି ବିଷୟରେ ଶିଷ୍ୟକୁ ଜଣାଇବା ଉଚିତ। ପରେ ଶିଷ୍ୟର ହାତରେ ପୁଷ୍ପ ଦେଇ, କଳଶ ଆଦି ଉପକରଣମାନଙ୍କର ପୂଜାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସମାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 41

प्रणमय्य वहिर्यायाद् यागमन्दिरमध्यतः मण्डलत्रितयं कृत्वा मुमुक्ष्वनुत्तराननान्

ପ୍ରଣାମ କରି ଯାଗମଣ୍ଡପର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ବାହାରକୁ ଯିବ। ତ୍ରିମଣ୍ଡଳ ରଚି ମୋକ୍ଷକାମୀ ସାଧକ ଅନୁତ୍ତରମୁଖ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବ।

Verse 42

भुक्तये पूर्ववक्त्रांश् च शिष्यांस्तत्र निवेशयेत् प्रथमे पञ्चगव्यस्य प्राशयेच्चुल्लकत्रयं

ଭୋଜନକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସେଠାରେ ପୂର୍ବମୁଖ କରି ବସାଇବ। ପ୍ରଥମ ଅବସରରେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟର ତିନିଟି ଛୋଟ ଅଂଶ ପ୍ରାଶନ କରାଇବ।

Verse 43

पाणिना कुशयुक्तेन अर्चितानन्तरान्तरं चरुन्ततस्तृतीये तु ग्रासत्रितयसम्मितं

କୁଶଯୁକ୍ତ ହାତରେ ଅର୍ଚ୍ଚିତ ଚରୁକୁ ନିୟତ ଅନ୍ତରାଳରେ ଅର୍ପଣ କରିବ। ତୃତୀୟ ଅବସରରେ ଭାଗ ତିନି ଗ୍ରାସ ପରିମାଣ ହେବ।

Verse 44

अष्टग्रासप्रमाणं वा दशनस्पर्शवर्जितं पालाशपुटके मुक्तौ भुक्तौ पिप्पलपत्रके

ଆଠ ଗ୍ରାସ ପରିମାଣରେ ଭୋଜନ କରିବ, ଦାନ୍ତର ସ୍ପର୍ଶ ବର୍ଜନ କରି। ପଲାଶ ପୁଟକରେ ରଖି ପ୍ରଥମେ ଅର୍ପଣ କରି, ପରେ ପିପ୍ପଳ ପତ୍ର ଉପରେ ରଖି ଭୋଜନ କରିବ।

Verse 45

कुम्भमाज्येनेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः निदध्यान् पूर्ववद्धृदा इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः हृदा सम्भोजनं दत्वा पूतैर् आचामयेज्जलैः दन्तकाष्ठं हृदा कृत्वा प्रक्षिपेच्छोभने शुभं

ହୃଦୟଭାବରେ ସମ୍ଭୋଜନ (ଆଚମନ-ନିବେଦନ) ଦେଇ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଆଚମନ କରାଇବ। ଦନ୍ତକାଷ୍ଠକୁ ମଧ୍ୟ ମନସା ପବିତ୍ର କରି ଶୁଭ, ଶୋଭନ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରକ୍ଷେପ କରିବ। (କେତେକ ପାଠରେ ‘କୁମ୍ଭମାଜ୍ୟେନ’ ଓ କେତେକରେ ‘ନିଦଧ୍ୟାନ୍ ପୂର୍ବବତ୍’ ପାଠଭେଦ ମିଳେ।)

Verse 46

न्यूनादिदोषमोषाय मूलेनाष्टोत्तरं शतं विधाय स्थिण्डिलेशाय सर्वकर्मसमर्पणं

କ୍ରିୟାରେ ନ୍ୟୂନତା ଆଦି ଦୋଷ ନିବାରଣ ପାଇଁ ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ଅଷ୍ଟୋତ୍ତର ଶତ (୧୦୮) ଜପ/ଆହୁତି କରି, ପରେ ସମସ୍ତ କର୍ମ ସ୍ଥିଣ୍ଡିଲେଶ (ବେଦୀ-ଅଧିଷ୍ଠାତା)ଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 47

पूजाविसर्जनञ्चास्य चण्डेशस्य च पूजनं निर्माल्यमपनीयाथ शेषमग्नौ यजेच्चरोः

ଏହି ପୂଜାର ବିଧିବତ୍ ବିସର୍ଜନ କରି, ଚଣ୍ଡେଶଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ନିର୍ମାଲ୍ୟ (ପବିତ୍ର ପୁଷ୍ପାବଶେଷ) ହଟାଇ, ଚରୁର ଶେଷ ଅଂଶକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 48

कलशं लोकपलांश् च पूजयित्वा विसृज्य च विसृजेद्गणमग्निञ्च रक्षितं यदि वाह्यतः

କଳଶ ଓ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ସେମାନଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; ଗଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିସର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ବାହ୍ୟତଃ ରକ୍ଷିତ ଅଗ୍ନି ରହିଥାଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ବିଧିମତେ ସୁରକ୍ଷିତ କରି ସମାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 49

वाह्यतो लोकपालानां दत्वा सङ्क्षेपतो बलिं भस्मना शुद्धतोयैर् वा स्नात्वा या गालयं विशेत्

ବାହାରେ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବଳି ଦେଇ, ଭସ୍ମ କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ପରେ ଯାଗାଳୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 50

गृहस्थान् दर्भशय्यायां पूर्वशीर्षान् सुरक्षितान् हृदा सद्भस्मशय्यायां यतीन् दक्षिणमस्तकान्

ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଭଶୟ୍ୟାରେ ମୁଣ୍ଡ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ରଖି ସାବଧାନରେ ଶୟନ କରାଇବା ଉଚିତ; ଯତିମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମଶୟ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ତାରେ ମୁଣ୍ଡ ଦକ୍ଷିଣଦିଗକୁ ରଖି ଶୟନ କରାଇବା ଉଚିତ।

Verse 51

शिखाबद्धसिखानस्त्रसप्तमाणवकान्वितान् विज्ञाय स्नापयेच्छिष्यांस्ततो यायात् पुनर्वहिः

ତାଙ୍କର ଶିଖା ଭଲଭାବେ ବନ୍ଧା ଓ ସେମାନେ ଅସ୍ତ୍ରସହିତ ସପ୍ତ ମାଣବକଙ୍କ ସହ ଅଛନ୍ତି—ଏହା ଜାଣି ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇବେ; ପରେ ପୁନଃ ବାହାରକୁ ଯିବେ।

Verse 52

ॐ हिलि हिलि त्रिशूलपाणये स्वाहा पञ्चगव्यञ्चरुं प्राश्य गृहीत्वा दन्तधावनं समाचम्य शिवं ध्यात्वा शय्यामास्थाय पावनीं

“ଓଁ ହିଲି ହିଲି ତ୍ରିଶୂଳପାଣୟେ ସ୍ୱାହା।” ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ ଚରୁ ପ୍ରାଶନ କରି, ଦନ୍ତଧାବନ କାଠି ଗ୍ରହଣ କରି, ଆଚମନ କରି, ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ପାବନୀୟ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 53

दीक्षागतङ्क्रियाकाण्डं संस्मरन् संविशेद्गुरुः इति सङ्क्षेपतः प्रोक्तो विधिर्दीक्षाधिवासने

ଦୀକ୍ଷାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଗୁରୁ ବିଶ୍ରାମକୁ ଯିବେ। ଏହିପରି ଦୀକ୍ଷାଧିବାସନର ବିଧି ସଂକ୍ଷେପରେ କହାଗଲା।